Кіріспе
Ирвин Уэльстің 1993 жылғы романы "Трэйнспотинг" – шотланд жазушысы Ирвин Уэльстің 1993 жылы алғаш жарық көрген туындысы. Ол шотланд тілінде, шотланд ағылшын тілінде немесе британ ағылшын тілінде жазылған әңгімелер жинағынан тұрады. Әңгімелер Лейт қаласының тұрғындарының өмірінен алынған, олардың кейбіреулері героинге тәуелді, ал қалғандары – героин пайдаланушылардың достары немесе күйреуге алып келетін, тәуелділік сияқты әрекеттермен айналысады. Роман 1980-жылдардың соңында өтеді және The Sunday Times газеті оны "панктың жетілген, дана және сөзді дауысы" деп сипаттаған. Романның атауы кейіпкерлердің іске қосылмаған Лейт Орталық теміржол стансасына жиі баратынына ирониялық сілтеме жасап тұрады. Бұл романнан кейін культты мәртебеге ие болды және Дэнни Бойл режиссерлік еткен "Трэйнспотинг" (1996) фильмінің негізіне айналды. 2002 жылы "Порно" атты жалғасы, ал 2012 жылы "Скагбойлар" атты алдыңғы тарихы жарық көрді.
Trainspotting is the first novel by Scottish writer Irvine Welsh, first published in 1993. It takes the form of a collection of short stories, written in either Scots, Scottish English or British English, revolving around various residents of Leith, Edinburgh, who either use heroin, are friends of the core group of heroin users, or engage in destructive activities that are effectively addictions. The novel is set in the late 1980s and has been described by The Sunday Times as "the voice of punk, grown up, grown wiser and grown eloquent" The title is an ironic reference to the characters’ frequenting of the disused Leith Central railway station. The novel has since achieved a cult status and served as the basis for the film Trainspotting (1996), directed by Danny Boyle. A sequel, Porno, was published in 2002 and a prequel, Skagboys, was published in 2012.
Кейіпкерлер
Марк "Rent Boy" Рентон – Романның басты кейіпкері және жиі сөйлейтін тұлға, Рентон достарының арасында ақыл-ойының көзі болып табылады, бірақ олардың көпшілігі оған ұнамайды. Ол күнделікті өмірін – героинге тәуелділігін мемлекеттік жәрдемақымен және ұсақ-көлді ұрлықпен қамтамасыз етуден бастап, «қалыпты әлеммен» қарым-қатынас жасауға дейін – циникалық көзқараспен баяндайды. Ол зиялы және қоғамдық өмірге қатысуға қабілетті, бірақ мизантроп және депрессияға ұшырайды, героинді өміріне мағына беру үшін, сондай-ақ гедонистік мақсаттарда пайдаланады. Саймон "Sick Boy" Уильямсон – Арамдыққа бой алдырған, аморальды алаяқ және Рентонның жақын достарының бірі. Ол үнемі түрлі алаялықтарды іздеп, азғындыққа салынып, көптеген әйелдерді құрметтемейді. Сик Бой, өзінің қызы деп есептелетін нәресте Доунның қайтысынан кейін героинді тастайды, ол анасы Лесли мен Сик Бой героинге мас болған кезде тұншығып қалады. Дэниел "Spud" Мерфи – Надан және балаша, Спад – Рентонның достары арасындағы қорғауға алынатын және жалғыз нағыз көңіл көтеру көзі, олар оны қорғайды, тіпті одан пайдаланады. Спад мейірімді, сезімтал және жануарларды жақсы көреді. Спад ұсақ ұрлық үшін романның бір бөлігінде Сотон түрмесіне жіберіледі. Фрэнсис "Franco" Бегби – Зорлық-зомбылыққа бейім психопат және алкоголик, Бегби «достарын» өзінің айтқандарына бағынуға мәжбүрлейді, оған қарсы шыққандарды ұрып-сапалайды немесе қорқытады. Ол достарына адал, тіпті есірткіге тәуелділерді өзінен төмен санаса да. Дэви Митчелл – тағы бір Лейт тұрғыны және Рентонның танысы. Дэви университетті бітіріп, жақсы жұмыс істейді. Оның өмірі ВИЧ жұқтырғаннан кейін дүрліктіретін оқиғаларға толады. Ол «Жаман қан» және «Дәстүрлі жексенбілік таңғы ас» тарауларын баяндайды. Томми Лоуренс Маккензи – Рентонның балалық шақтағы досы, Томми әйелі оны тастап кеткеннен кейін Рентоннан героинді сынап көруін сұрайды, ол оған көнбестен береді. Томмидің пайда болған тәуелділігі, ауруы және өлімі Рентонның санасын ауырлатады. Раб "Екінші жүлде" Маклафлин – басты топтың досы, ол көбінесе мас болып, мас күйінде жиі ұрысқа түседі, бірақ әрқашан жеңіледі. Екінші жүлде Манчестер Юнайтед клубында кәсіби футболшы ретінде жарқын болашаққа ие болды, бірақ ішімдікке байланысты проблемалары болғандықтан бірнеше жылдан кейін командадан шығарылды.
Құрылымы
Роман жеті бөлімге бөлінген. Алғашқы алты бөлім әртүрлі тұлғалардың баянынан бірнеше тарауларды қамтиды, ал соңғы бөлімде бір тарау бар. Романның сюжеті тура емес. Көптеген тараулар бірінші жақта, кейде шотланд және стандартты ағылшын тілдерінің қосылған ағынында баяндалады. Ал кейбір тараулар үшінші жақта, бірнеше кейіпкерлердің іс-әрекеттері мен ойларын жеткізу үшін жазылған.
1-бөлім: Тіккізу
Марк пен Саймон (Sick Boy) Жан-Клод Ван Даммның видеосын қарап отырғанда, олар Джонни Сваннан (сонымен қатар "Мама Superior" деп те аталады) героин сатып алуға шешім қабылдады, өйткені екеуі де тастау белгілерін сезінеді. Олар Рейми мен Элисонмен бірге тамақ пісіреді. Ол жаңа ғана аборт жасатқан Келлимен кездесуге бару керектігі туралы хабарланғаннан кейін, Рентон оның орнына видеосын аяқтау үшін үйге барады. Марк бастапқыда героинді тастауға тырысады, ол бос бөлме мен төмен түсетін кезде қажет болатын барлық заттарды (консерваланған шұбат, бас ауыруына қарсы дәрілер және құсуға арналған бөтелкелер) сатып алады. Алайда, есірткіден бас тарта бастағанда, ол әлсіреуін жеңілдету үшін тағы бір рет есірткі алуға шешім қабылдайды. Ероин таба алмай, ол опиум шұжықтарын сатып алады, ол қатты диареядан кейін букмекердің дәретханасынан қалпына келтіруі керек. Саймон видео көруді қалаған Марктың ашуына ұшыраған кезде қыздарды жинауға тырысады. Сик Бой Рентоннан айырылып, өзін-өзі дәріптеуші және нигилистік ішкі монологқа түседі. "Бұл сөзсіз" тарауы сәбидің, Доунның өлімімен басталады, оның анасы Лесли героинге тәуелді және басты кейіпкерлердің танысы. Өлім себебі белгісіз; кейіпкерлер оның балабақшада өлгенін немесе қараусыз қалғандығын болжайды. Скег-Бойлар қалай жауап беру керектігін білмейді. Sick Boy басқаларға қарағанда эмоционалды және күйзеліске ұшырайды және ақырында ол героинді жақсылық үшін тепкілеп жатқанын айтады. Симон әңгіменің атын ойнап, баланың әкесі екенін нақты айтпайды. Марк досын жұбатуға тырысады, бірақ қалай екенін білмейді және жағдайды шешу үшін өзіне бір уыс пісіреді. Жылап тұрған Лесли оны да өлтіруді дайындауын сұрайды, бұл Марк жасайды, бірақ ол өзіне алдымен укол салуды қамтамасыз етеді, бұл іс-әрекет "өзінен-өзі өтеді" деп мәлімдейді. Қыз жолдасы Кэролмен айтысқаннан кейін, Екінші жүлде Томимен пабта кездеседі, ал Томи өзінің қыз жолдасын ұрып жатқан адамға қарсы шығады. Олар әйелдің өзін қорлайтын жігітті қолдағанын, оның орнына Томидің бетін тырнақтарымен қазып, ұрыс-керіске итермелеу арқылы азат етуші болатынын білгенде таңғалады. Ерлі-зайыптылар байқаусыз қашып кетіп бара жатқанда, Томми мен Екінші сыйлық барлығын жергілікті тұрғындардан айыптады. Бөлім Спад пен Рентонмен аяқталады, олар өздерінің жұмыс іздеу үшін сұхбаттасуларға тағайындалған, олар әдейі жұмыс таба алмай, әдейі екенін жасыруға тырысады.
2-бөлім: Қайталану
Рентон, Бегби және олардың қатындары бір кешкізгі тойға барар алдында ішімдік ішу үшін жиналады, бірақ Бегби балконнан стақанды лақтырып жіберіп, бір адамды жаралайды, басын жарып, үлкен төбелес басталады. Тағы бір көріністе Томми, қатынымен арасы үзгеннен кейін (Рентон есіктен қайта өткен соң) Рентонның пәтеріне келеді. Рентон оған ойсырай героин береді, соның салдарынан Томми нашақорлыққа құмарланып, ВИЧ/ЖҚС-қа шалдығып, соңында қайтыс болады. Кейін Рентонның інісі Билли және оның достары Ленни, Наз Писбо және Джеки досы Грантидің карта ойнауға келуін күтеді, себебі ол ақша жинаған еді. Бірақ кейін Грантидің өлгенін және оның қатыны ақшамен бірге қашқандарын біледі. Осыдан кейін олар Джекиді сабап тастайды, оның сол қатынмен жақын болғанын білгендіктен.
3-бөлім: Қайтадан соққы беру
Бегби мен Лексо белгісіз қылмыс жасады, сондықтан Бегби Рентонмен Лондонда жасырынуға шешім қабылдады. "Қала аралық саяхат" деп аталатын тарауда олардың пойызбен сапары баяндалады. Спад героинге тәуелділіктен арылып, әжесіне барады, ол жерде оның аралас нәсілді ағасы Дод тұрады. Ол Додтың өсіп келе жатып расизммен күрескенін, әсіресе ол және Спад пабқа барып, ақ үстемдік скинхедтерінен шабуыл көрген оқиғаны айтады. Бұл зорлық-зомбылық төбелес салдарынан Дод ауруханаға түсті, Спад оны сол жерде зияраттайды. Рентон героинге тәуелділіктен арылған, бірақ мазасыз. Ол түнгі клубтан Дианна деген қызды таныстырады, ол оның он төрт жаста екенін білмейді. Кейін ол келесі күні таңертеңгі аста оның ата-анасына жалған айтуға мәжбүр болады. Кінәсі мен ұялуына қарамастан, ол Дианнамен қайтадан жатады, ол оның пәтеріне келеді. Спад, Рентон және Сик Бой экстази ішіп, Медоузға барады, онда Сик Бой мен Рентон бір кеміргішті өлтіруге тырысады, бірақ Спад олардың жануарға жасаған әрекеттеріне ашуланып, оларды тоқтатады. Ол оқырманға жануарларды жарақаттасаң, өзіңді сүйе алмайсың дейді, олардың күнәсіздігін Саймонның қайтыс болған баласы Даунмен салыстырады. Сондай-ақ, кеміргіштердің "әдемі" және "еркін" екенін, ал "бәлкім, Рентс соны көтере алмайды" дейді, яғни Марк өзін толығымен шектеусіз және еркін сезінетіндерге қызғанады. Марк ұялады, Спад оны тез кешіреді, екеуі құшақтасады, бірақ содан кейін Симон оларды айырады.
4-бөлім: Оларды бұзады
Рентон мен Спад кітап ұрлағаны үшін сотқа тартылады. Рентон оңалтуға жасаған тырабына байланысты үкімнен босатылады, ал Спад он айға түрмеге кесіледі. Рентон тағы да нашақорлыққа беріліп, ата-анасының үйінде героинге тәуелділіктен арылу қиындықтарын бастан кешіреді, онда ол қайтыс болған нәресте Доунның шатасуларын, көріп отырған телеарнаның бағдарламасын және әкесінің айтқан сөздерін көреді. Кейін ол Sick Boy-дың қосылады және ата-анасымен бірге пабқа барады, олардың тынышсыздықтары авторитарлық мінез-құлқының сыртқы көрінісі болып табылады. Рентонның ағасы Билли Солтүстік Ирландияда британдық армияда қаза болады. Рентон қабірге қатысады; онда ол әкесінің юнионист туыстарымен төбелес етіп, Біллидің жүкті қарындасымен дәретханада жақындыққа барады. Рентон юнионизмнің және Солтүстік Ирландиядағы британдықтардың қанағаттандырмайтын жағдайын талқылайды.
5-бөлім: Қалған жері
Рентон Лондонда ұйықтайтын жері болмай, қалып қояды. Ол түнгі порнотеатрда ұйықтауға тырысады, онда Ги есімді ескі гомосексуалмен танысады, ол оны өз пәтеріне қонаққа шақырады. Кейін Рентон, Спад, Бегби, Гав, Элисон және басқалары тағы бір ішімдік ішуге және тамақтануға шығады. Спад пен қалғандары өздерінің жеке өмірлері туралы әңгімелейді.
6-бөлім: Үй
Спад, Бегби және бір жасөспірім қылмыстық тонауға қатысты. Спад оқиғаны баяндап, Бегбидің параноясы туралы және жасөспірімді осы екеудің алдауы мүмкін екендігі туралы пікір білдіреді. Гав Рентонға Томмидің токсоплазмоз салдарынан қайтыс болғанын айтады, ол бұрынғы әйелімен қарым-қатынасын жаңадан туған мысық арқылы қайта жандандыруға тырысқан. Топ Мэттидің жаназасына қатысады, онда олар оның құлдырауы мен оның себептері туралы ойға келеді. Кейін Рентон Рождествоға Лейтке оралып, Бегбимен кездеседі, ол Лейт орталық теміржол станциясында әкесін көргеннен кейін бір кінәсіз адамды ұрып-соғады. Ол бұрынғы есірткі сатушы Джонни Суанға барады, оның аяғы героин қолдану салдарынан кесілген, содан кейін ол СПИД-тен көз жұмақ жатқан Томмиді көреді.
7-бөлім: Шығу
Рентон, Сик Бой, Бегби, Спод және Екінші жүлде Лондонға аз көлемде героин саудасына қатысу үшін және Pogues тобының концертін көру үшін барады. Кітап Рентонның ақшаны ұрлап, Амстердамға қашуымен аяқталады. Рентон өзінің үлесін Спадқа жіберуді жоспарлайды, себебі ол осы оқиғадағы жалғыз "күнәсіз" адам.
Кезеңнен кезеңге бейімдеу
Басылымнан кейін көп ұзамай Гарри Гибсон кітапты сахнаға қойды. Сахналық нұсқа кейінгі фильмге түрткі болды және 1990 жылдардың ортасында Ұлыбритания бойынша тұрақты түрде гастрольдік сапарлар жасады. Бұл бейімдемеде Рентон рөлін Эвен Бремнер, кейін Там Дин Берн сомдады. АҚШ-тағы сахналық тұсаукесер 1996 жылы Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында өтті. Ол Эдинбург Касл Пабындағы шағын, бірақ аңызға толы әдеби және өнер барында, жоғарғы қабаттағы бөлмеде (бар болғаны 50 орындық театр) қойылды. Пьесаны 90-шы жылдары Сан-Францискода шотландтық тақырысты шараларды ұйымдастырған Шотландия мәдени және өнер қорының басшысы Алан Блэк сахналап, режиссерлік етті. Бұл қойылым үлкен жетістікке ие болды. Ол екі рет ұзартылды және кішкентай театрдың сыйымдылығы шектеулі болғандықтан жүздеген көрерменге есік жабылды. "Трайнспотинг" қойылымы Лос-Анджелесте 2002 жылы режиссер Роджер Мэти үшін "Лос-Анджелес драма сыншылары" сыйлығын және 2002 жылы "LA Weekly" театр сыйлығын жеңіп алды. 2013 жылы In Your Face Theatre және Seabright Productions Гибсонның бейімдемесінің жаңа иммерсивті нұсқасын сахналады, ол "Trainspotting Live" деп аталды. Адам Спредбери Маер мен Грег Эспелиннің режиссерлігімен қойылған бұл қойылым үш рет Эдинбург фестивалінің Fringe бағдарламасында сәтті өтті және Лондон, Ұлыбритания бойынша бірнеше гастрольдік сапарлар мен Нью-Йорк қаласында жоғары бағаланды.
Фильмге бейімделу
Фильмді Дэнни Бойл режиссерлік етті, ал Джон Ходж жазған адаптацияланған сценарий негізінде түсірілді. Басты рөлдерді Эван МакГрегор, Роберт Карлайл, Джонни Ли Миллер және Эвен Бремнер сомдады. Уэлш есірткі сатушы Майки Форрестер рөлінде эпизодтық түріде пайда болды. Фильмді Британдық кино институты (BFI) жасаған барлық уақыттардағы ең үздік 100 британдық фильмнің тізімінде 10-шы орынға қойды. Бұл фильм Уэлстің кітабын халықаралық кино көрермендеріне таныстырып, романның үлкен танымалдығын одан әрі арттырды. 2021 жылы роман мюзиклге бейімделді.
Қабылдау
Trainspotting 1993 жылғы Букер сыйлығының ұзақ тізіміне енді (және, айтуынша, екі судьяның ой-сезімін қынжырлатқандықтан қысқа тізімге ілікпеді). Уэльс бұл кітаптың 2015 жылға дейін Ұлыбританияда миллионнан астам данада сатылып, отыз тілге аударылғанын хабарлады.