Париж Коммунасы (1871) – Франция-Пруссия соғысынан кейін туған халық қозғалысы. Қатысушылар, себептері, нәтижелері, және коммунизмге әсері туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1871 жылғы Париж коммунасының мүшелері мен қолдаушылары, Париж коммунасымен байланысты адамдар.
Members and supporters of the short lived 1871 Paris Commune
those associated with the Paris Commune
Коммунарлар (kɔmynaʁ) – Франко-прусс соғысындағы Францияның жеңілісінен кейін құрылған, қысқа ғұмырлы 1871 жылғы Париж коммунасының мүшелері мен қолдаушылары. 1871 жылғы мамыр айында француз армиясы коммунаны басып жапқаннан кейін 43 000 коммунар тұтқынға алынды, ал 6 500–7 500 адам шетелге қашып кетті. Коммунар әскерлерінің шайқаста қаза тапқандарының немесе одан кейін апта ішінде атылып өлтірілгендерінің саны ұзақ жылдар бойы даулы болды. Проспер Оливье Лиссагарей бұл санды 20 000 деп көрсетсе, соңғы тарихшылардың бағалауынша, бұл көрсеткіш 10 000 мен 15 000 аралығында болуы мүмкін. 7 500 адам түрмеге қамалды немесе 1880 жылдарға дейін жалғасқан тәртіп бойынша елден қуылды. Адольф Тьердің бұл әрекеті француздық үшінші республикадағы (1871–1940) коммунистік қозғалыстың қалыптасуына кедерес келтірді.
The Communards (kɔmynaʁ) were members and supporters of the short lived 1871 Paris Commune formed in the wake of the French defeat in the Franco Prussian War. After the suppression of the Commune by the French Army in May 1871, 43,000 Communards were taken prisoner, and 6,500 to 7,500 fled abroad. The number of Communard soldiers killed in combat or executed afterwards during the week has long been disputed—Prosper Olivier Lissagaray put the number at 20,000, but estimates by more recent historians put the probable number between 10,000 and 15,000. 7,500 were jailed or deported under arrangements which continued until a general amnesty during the 1880s; this action by Adolphe Thiers forestalled the proto communist movement in the French Third Republic (1871–1940).
Франко-пруссия соғысы және Париж коммунасы
Париж жұмысшы табы Екінші империяның құлдырауы мен Франко-пруссия соғысынан кейін оқшауланған сезімде болды. 1870 жылдың қыркүйегінде пруссиялықтар Парижді қоршап алды, бұл париждіктерге зор қайғы әкелді. Кедейлер мысық немесе егеуқұйрық етін жеп, аштыққа ұшырады. Осы жағдайға наразылықтан радикалдық және социалистік саяси клубтар мен газеттер өркендеді. Париж оккупацияланған кезде социалистік топтар уақытша үкіметті құлатуға екі рет әрекеттенді. 1871 жылдың қаңтарында Отто фон Бисмарк және француз сыртқы істер министрі Жюль Фавр Францияда ұлттық сайлау өткізуге келісті. Екінші империяға адал болған Адольф Тьер жаңа республиканың басшысы болып сайланды. Соғыс кезінде астана Парижден Бордоға көшірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін үкімет уақытша Версальге көшірілді. 18 наурыздың таңында Версальде орналасқан үкімет, қару-жарақ жинау үшін әскери күштерді Парижге жіберді. Олар қару жинап жатқанда, Париж ұлттық гвардиясының бөлімшелері оларды қоршап алып, екі француз армиясының генералдарын өлтірді. Күннің соңына қарай ұлттық гвардияның көтерілісші сарбаздары қаланы бақылауға алды. Олар 18 наурыздан 28 мамырға дейін болған Париж коммунасы деп аталатын жаңа үкімет жариялады. Тьер коммунарлармен келіссөздер жүргізуден бас тартты, олардың тырысуларына қарамастан. Ол жаңадан босатылған француз сарбаздарына коммунарлардың "зиянын" үйретті, үкімет шайқасқа дайындалғанда. Коммуна Париж көшелерінде бекіністер салып, жауап берді. 21 мамырдан 28 мамырға дейін француз әскері Парижге кіріп, қаланы біртіндеп қайта басып алды. Шамамен он сегіз мың коммунар ұрыста қаза тапты, ал тағы көбі кейін жазаланды. "Қанды аптаның" зорлық-зомбылығы жұмысшы табының бірігу шақыруына айналды; кейбір саясаткерлер кейінірек Коммунаға қатысқандарымен мақтанды.
The working class of Paris were feeling ostracized after the decadence of the Second Empire and the Franco Prussian War. The Prussians besieged Paris in September 1870, causing suffering among Parisians. The poor ate cat or rat meat or went hungry. Out of resentment from this situation grew radical and socialist political clubs and newspapers. While Paris was occupied, socialist groups tried twice to overthrow the provisional government. In January 1871, Otto von Bismarck and the French minister of foreign affairs, Jules Favre, decided that France would hold national elections. Adolphe Thiers, who had been loyal to the Second Empire, was elected head of the new republic. During the war, the capital had moved from Paris to Bordeaux. When the war ended, the government moved temporarily to Versailles. In the early morning of March 18, the government stationed in Versailles sent military forces into Paris to collect a reserve of cannons. The detachment was gathering the guns when units of the Paris national guard surrounded them, and killed two French army generals. By the end of the day, the insurgent soldiers of the national guard controlled the city. They declared a new government called the Paris Commune, which lasted from March 18 to May 28, 1871. Thiers refused to bargain with the Communards, despite their attempts to do so. He taught newly released French soldiers the "evils" of the Communards as the government prepared for a battle. The Commune responded by building barricades in the Paris streets. Starting on May 21 and continuing through May 28, the French army entered Paris and gradually recaptured the city. Around eighteen thousand communards were killed in combat, more were executed afterwards. The violence of The "Bloody Week" became a rallying cry for the working classes; some politicians would later proudly brag about their participation with the Commune.
Депортация
Қанды аптадан кейін үкімет көтерілістің себептерін зерттеуді сұрады. Зерттеу қорытындысы бойынша, көтерілістің басты себебі – Құдайға сенімсіздік болды және бұл мәселені дереу түзету қажет екендігі анықталды. Моральдық жаңару қажет деп шешілді, оның маңызды бөлігі – 4500 коммунарды Жаңа Каледонияға жер аудару болды. Бұл екі мақсатты көздеді, себебі үкімет коммунарлардың аралдағы канак халқын өркениеттендіретініне үміттенді. Үкімет коммунарлардың табиғат тәртібімен танысып, "жақсылық" жағына оралатынына сенді. Жаңа Каледония 1853 жылы француз колониясына айналды, бірақ он жыл өткен соң да онда бар болғаны 350 еуропалық отарлаушы болды. 1863 жылдан бастап Жаңа Каледония Франция Гвианасы еуропалықтардың денсаулығына қауіпті деп танылғаннан кейін Франциядан тасымалданатын сотталғандардың басты бағыты болды. Содан бері Франциядан келген сотталғандардың саны ең көп болды. Депортацияның ең қарбалас кезінде аралда барлығы шамамен 50 мың адам болды. Олардың ішінде 30 000 канак, 2750 азаматтық отарлаушы, 3030 әскери қызметкер, 4000 депортацияланған (саяси қылмыскерлер, оның ішінде коммунарлар), 6000 транспортталған (жалпы құқық бойынша қылмыстық сотталғандар) және жазаларын өтеген, бірақ әлі де аралда тұрып жатқан 1280 қылмыстық сотталған адам болды. Аралда төрт негізгі жазалау орталығы болды, олардың бірі – Isle of Pines (1870–1880) тек коммунарларды жер аудару үшін арналған.
After Bloody Week, the government asked for an inquest into the causes of the uprising. The inquest concluded that the main cause of the insurrection was a lack of belief in God, and that this problem had to be corrected immediately. It was decided that a moral revival was needed, and a key part of this was deporting 4,500 Communards to New Caledonia. There was a two part goal in this, as the government also hoped that the Communards would civilize the native Kanak people on the island. The government hoped that being exposed to the order of nature would return the Communards to the side of "good." New Caledonia had become a French colony in 1853, but just ten years later it still only had 350 European colonists. After 1863, New Caledonia became the principal destination of convicts transported from France after French Guiana was deemed too unhealthy for people of European descent. Thereafter, convicts from France made up the largest number of arriving residents. During the busiest time of deportation, there were estimated to be about 50,000 total people on the island. This included 30,000 Kanak, 2,750 civilian colonists, 3,030 military personnel, 4,000 déportés (political criminals, including the Communards), 6,000 transportés (common law criminal convicts), and 1,280 criminal convicts who had served their sentences but were still living on the island. There were four main penitentiary sites on the island, one of which, Isle of Pines (1870–1880), was for the Communards deportees exclusively.
Сөйлемдер
Депортацияланғандарға үш жаза тағайындалды: қарапайым депортация, бекіністі жерге депортация және мәжбүрлі еңбекпен депортация. Коммунарлардың шамамен үштен екісіне қарапайым депортация жазасы берілді. Бұл адамдар Пайн аралындағы кішкентай ауылдарға жіберілді. Бекіністі жерге депортацияланғандар Дукос түбегіне жіберілді. Шамамен 300 коммунар мәжбүрлі еңбекпен депортациялауға сотталды; бұл адамдар саяси қылмыстарымен қатар, өрт қою сияқты қылмыстар жасағаны үшін де айыпталды. Олар негізгі аралдағы ("Гранде-Терре") қылмыстық тұтқындармен бірге ұсталды. Кейбір тұтқындардың жазалары жергілікті жазалау органдарымен, ал кейбіреулері француз үкіметінің кешірім өтініштерінен кейін өзгертілді.
There were three sentences given out to the déportés: simple deportation, deportation to a fortified place, and deportation with forced labor. A simple deportation sentence was given to about two thirds of the Communards. These people were sent to live in small villages on the Isle of Pines. Those sentenced to deportation to a fortified place were sent to the Ducos peninsula. About 300 Communards were sentenced to deportation with forced labor; these were the people convicted of crimes such as arson in addition to their political crimes. They were sent to be with the criminal convicts on the main island ('Grande Terre'). Some prisoners’ sentences were changed by the local penal administrators, and some were changed by the French government after petitions for leniency.
Жаңа Каледониядағы өмір
Үкімет депортацияланғандардың бәріне жеткілікті азық-түлік, киім-кешек немесе баспана бермеді. Кейбіреулеріне шалағай үйлер берілді, ал басқалары өздері шатырлар салу үшін материалдар іздеуге мәжбүр болды. Құрылыс құралдарын әкімшіліктен сатып алуға болады. Азық-түлік табу үшін аң аулау күнделікті айналымға енді. Кейбіреулері тіпті қанақтармен киімдерін азық-түлікке айырбастады. Дегенмен, аралдағы өмірдің барлық жағы да жаман болған жоқ. Пайн аралы мен Дукос түбегінде тұратындар еркін қозғалуға ие болды, олар қалаған жерде тұрып, қалауынша жүзуге және балық аулауға мүмкіндік алды. Олар қарапайым ағаш шатырларда тұрды, бұл шатырлар өзін-өзі басқаруға ниеттенген, бір-біріне қарама-қарсы орналасқан шағын қауымдастықтарды құрады. Мәжбүрлі еңбекке жіберілгендер түрме сақшыларынан жиі зорлық-зомбылық көрді. Олар түрмеде тұрғанда оларға әдетте жаман қарады, ең кішкентай бұзушылықтар үшін қамшымен соғу және саусақтарды бұрау сияқты жазалар қолданылды. Ұлттық Ассамблея депортацияланғандардың әйелдері мен балаларына Жаңа Каледонияға баруға еркіндік беретін заң қабылдады. Бұл заң әйелдерге Франциядағыдан гөрі мүлікке көбірек құқық берді, күйеулеріне берілген кез келген үлестің жартысын иеленуге мүмкіндік берді. Осы заңның нәтижесінде 1877 жылға қарай 601 адамнан тұратын 174 отбасы қайта біріктірілді.
The government did not give out enough food, clothing, or shelter for all of the déportés. Some were assigned housing in rickety structures, but others had to find their own materials to build huts. Construction tools could be bought from the administration. Hunting for food became part of the daily routine. Some even traded their clothing for food with the Kanak. Not every part of life on the island was bad, however. Those living on the Isle of Pines and Ducos peninsula had freedom of movement, allowing them to live where they wanted and swim and fish at their leisure. They lived in simple wood huts that formed small, face to face communities that were intended to be self governing. Those sentenced to forced labor often endured abuse at the hands of their jailers. They were habitually mistreated while imprisoned, with whippings and the use of thumbscrews as common punishments for minor infractions. The National Assembly passed legislation that gave the wives and children of déportés freedom to go to New Caledonia. It also gave wives a much greater right to property than they had in France, giving them half the property rights over any grant given to their husbands. Through this legislation, 174 families making up 601 people were reunited by 1877.
Қашу
Салыстырмалы түрде "жайлы" депортация кезеңі 1874 жылы алты депортацияланған адам Дукос түбегінен сәтті қашып құтылғанда аяқталды. Франсуа Журде қашудың басты жоспарлаушысы болды, ол бұл жоспарды Нумеа портында тұрғанда жасады. Ол кеме капитаны Джон Лоумен байланыс орнатты, оған қатысқаны үшін ақы төленді. Журде, Анри Рошфор, Пашаль Гроссе, Оливье Пэн, Ахилл Бальер және Бастиан Гранхилл қашып құтылғандар түнде қайыққа мініп, портынан шыққанша кеменің қоймасында жасырынды. Лоу оларды Австралияның Сидней қаласында қалдырды, онда көпшілік оларды қарсы алуға жиналды. Олардың қашуы және аралдағы қатаң жағдай туралы хабарлар Австралия, АҚШ және Еуропа газеттерінде жарияланды. Қашып құтылғандар аралда қалғандардың жағдайын жария етуге тырысқанмен, депортацияланғандар қашудың салдарымен күресуге мәжбүр болды. Жаңа ережелер тұтқындарға рұқсатсыз теңізге жақындауға тыйым салды, күнделікті тізімдеуге ұшыратты және ормандарға кіруге, тіпті отын жинауға да тыйым салды.
The relatively 'laid back' period of deportation ended when six déportés successfully escaped from the Ducos peninsula in 1874. François Jourde was the main planner of the escape, which he developed while living in the port town of Nouméa. He had developed connections with a ship's captain, John Law, who was paid for his participation. The escapees, who included Jourde, Henri Rochefort, Paschal Grousset, Olivier Pain, Achille Ballière, and Bastien Grandhille, boarded the boat under the cover of darkness and hid in the ship's hold until they cleared the harbor. Law dropped them off in Sydney, Australia, where crowds gathered to see them. Reports of their escape and the strict conditions they had lived under were printed in newspapers in Australia, the United States, and Europe. While the escapees attempted to publicize the plight of those still on the island, the déportés who remained had to deal with the repercussions of the escape. New rules forbade the prisoners from approaching the sea without permission, subjected them to daily roll calls, and banned them from entering the forests, even to collect firewood.
Қанақтармен қарым-қатынас
Коммундар мен канактардың арасындағы достықтың анық куәліктері бар. Ахилл Бальер және оның серіктері канактардың үйлеріне барып, олармен бірге тамақ ішіп, балаларымен ойнады. Депортацияның алғашқы жылдарында канактар мен коммундардың арасында кем дегенде екі неке болды. Бірақ, 1874 жылғы қашқаннан кейін топтарды күштеп бөліп-тарату, осындай қарым-қатынастардың жаңаруына тосқауыл қойды. 1878 жылы сегіз айға созылған канактардың көтерілісі кезінде коммундар жергілікті баспасөз арқылы олардың күресіне қолдау көрсетті. Алайда, бұл ынтымақ көп ұзамай жойылды, себебі нәсілдік айырмашылықтарға сенімдер үстемдік таныта бастады. Луиза Мишель канак жастарында басшылық пен шабыт іздеді және 1878 жылғы көтеріліске қатысқанда оларға рухани қолдау көрсетті. Ол канактар үшін мектеп ашып, жергілікті театрдың канак драмасын сахналауына көмектесті. Ол канактардың жетістіктерінің француздықтардың жетістіктерімен тең болатынына сенді, бірақ олар туралы сол кездегідей әкедей қамқорлықпен жазды.
There are clearly documented examples of friendships between the Communards and the Kanak. Achille Ballière and his friends visited the Kanak in their homes, shared meals with them, and played with their children. In the first few years of the deportation there were at least two marriages between the Kanak and Communards. However, the separation of the groups enforced after the 1874 escapes prevented any more such relationships from forming. During the eight month long Kanak insurrection in 1878, the Communards displayed a solidarity with their effort in the local press. This solidarity did not last long, however, as beliefs of racial differences soon took over. Louise Michel looked to the Kanak youth for guidance and inspiration, and offered them moral support when they joined the 1878 insurrection. She ran a school for the Kanak and encouraged a local theater to perform a Kanak drama. She fully expected the achievements of the Kanak to match those of the French, though she wrote about them in very paternalistic terms that were common for her time period.
Танымал коммундар
Анри Рошфорт Жаңа Каледониядан қашқаннан кейін АҚШ-та болғанда, "Нью-Йорк Геральд Трибюн" газетінде жарияланған бірнеше дәріс оқыды. Олар француз үкіметін азаматтардың бостандығын жоққа шығаруы үшін қатаң сынады. Оның 1884 жылғы "L’Évadé: roman canaque" романы депортация туралы аңызды қалыптастыруға көмектесті. Ол Жаңа Каледониядағы депортация мен үкімет саясатын үкіметтік насихаттан өзгеше бейнеледі. Джордж Пилотелл (1845–1918) судьяның ұлы болғанмен, өнерге бет бұрып, 1862 жылы Парижге көшті. Көлемді саяси карикатурашы ретінде ол жиі түрмеге қамалып, коммунаның белсенді мүшесі болды, онда ол өзін "Directeur des Beaux Arts" деп тағайындады, бірақ кейін ресми түрде "арнайы комиссар" болып тағайындалды. 1874 жылы ол өлім жазасынан қашу үшін Лондонға қашып кетті. Францияда карикатураларымен танымал болғанымен, Англияда ол сәнді дизайнер, қоғамдық тұлғаларды суреттеуші және театр костюмдерін жасаушы ретінде танылды. Оның туындылары Ұлттық портрет галереясында, Британ мұражайында және Виктория мен Альберт мұражайларында сақталған. Адриен Лежун 1942 жылы 94 жасында КСРО-да қайтыс болған соңғы коммунашы болды.
Henri Rochefort gave a series of lectures that were published in the New York Herald Tribune while staying in the United States after his escape from New Caledonia. They were highly critical of the French government for denying its citizens liberty. His 1884 novel L’Évadé: roman canaque helped shape the legend of the deportation. It offered a portrayal of the deportation and the policies of the government in New Caledonia that was different from what the governmental propaganda was promoting. George Pilotell (1845–1918) was the son of a Judge but pursued art and moved to Paris in 1862. As a prolific political caricaturist he was frequently imprisoned and became an active member of the commune in which he appointed himself 'Directeur des Beaux Arts' but later properly appointed a 'commissaire special'. In 1874 he escaped a death sentence by fleeing to London. While he was well known for his caricatures in France, he gained a reputation in England as a fashion designer, society portrait painter and theatre costume designer. He has work in the National Portrait Gallery, the British Museum and the Victoria and Albert Museum. Adrien Lejeune was famously the last surviving communard when he died at 94 years' old in the Soviet Union in 1942.
Кешірім
1878 жылдың жазында Коммунарларға амнистия беру мәселесі Франция үшін маңызды саяси мәселеге айналды. 1879 жылдың қаңтарында премьер-министр Дюфоре Коммунарларға кешірім беруді тоқтату мақсатында жаппай кешірім берді. Кешірім Коммунарлардың айыпталуларын жойды. Алайда, көптеген адамдар үшін бұл қиындық тудырды, себебі олар сотталмаған, тек айыптау алған болатын. 16 қаңтарда үкімет жазасы кешірілген депортацияланғандардың тізімін жариялады. Бұл адамдар Францияға оралуға рұқсат алды. Дегенмен, мыңнан астам Коммунар бұл тізімге енбеді. Саяси емес қылмыстар үшін сотталғандар немесе саяси көзқарастары қауіпті деп есептелгендер елде қалды. Кешірім жарияланғаннан кейін Франциядағы көптеген адамдар толық амнистия жариялануына үміттенді. Үкіметке ықпал ету үшін Париждің барлық аудандарында петициялар жиналды. Луи Бланк депутаттар палатасына, ал Виктор Гюго сенатқа толық амнистия талап ететін заң жобасын енгізді. Соңында қабылданған заң саяси қылмыстардан басқа қылмыстар үшін сотталмағандарға толық азаматтық құқықтарды кепілдеді және әскери соттарда Коммунарларға қарсы қудалауды ресми түрде тоқтатты. 1880 жылдың шілдесінде парламент толық амнистияға дауыс берді. Депортацияланғандарды Францияға тоғыз кеме жеткізді. Біріншісі 1879 жылдың тамызында, соңғысы 1880 жылдың шілдесінде келді. Кемелерді қарсы алушылардың көпшілігі той-думандар ұйымдастырды. Коммунарларға ақша жиналды және ақша жинау мақсатында фестивальдер өткізілді. Луи Бланк пен Виктор Гюго басқаруымен құрылған көмек комитеті кешкі ас ұйымдастырып, келгендердің барлығына аздап қаржылай көмек көрсетті. Жұмыс орындары ұсынылды, сырт киімдер таратылды және уақытша тұруға жайлар ұсынылды.
By the summer of 1878, the concern of amnesty for the Communards had become a significant political issue for France. In January 1879, the prime minister, Dufaure, granted mass pardons for the Communards in an attempt to stop the calls for amnesty. The pardons excused the convictions of the Communards. This was a problem for many people, however, who had never actually been convicted, only indicted. On January 16, the government published a list of déportés whose sentences were pardoned. These people were allowed to return to France. More than one thousand Communards, however, were not included in this list. Men who had been convicted of crimes other than political or whose political opinions were considered too dangerous were left behind. After the announcement of the pardons, many people in France were hoping for a stronger declaration of total amnesty. Petitions were passed around in all Paris neighborhoods to try and influence the government. A bill calling for total amnesty was introduced into the Chamber of Deputies by Louis Blanc and into the senate by Victor Hugo. The legislation that was eventually pushed through ensured full civil rights to those not convicted of crimes beyond political, and officially ended the prosecution of Communards in military courts. In July 1880, parliament finally voted for total amnesty. Nine ships brought the déportés back to France. The first arrived in August 1879 and the last arrived in July 1880. Large crowds greeted the ships with celebrations. Donations of money were collected for the Communards and festivals were held to raise money. A committee of aid, headed by Louis Blanc and Victor Hugo, planned a dinner at which they dispersed a small amount of money to all who attended. Offers of employment were made, overcoats were given out, and temporary housing was offered.
Салдары
Кейбір коммунарлар Жаңа Каледонияда сәтті өмір құрып немесе Австралия сияқты басқа елдерді өз үйі ретінде қабылдағаннан кейін Францияға қайта оралмауды жөн көрді. Көптеген коммунарлар, мысалы Луиза Мишель, қоғамдық өмірге қайта оралды. Дегенмен, көптегендері үшін бостандыққа бейімделу қиын болды. Коммунарлар мен олардың бұрынғы түрмешілерінің кездесулері көшеде жиі орын алып, кейде ұсақ-түйек жанжалдарға әкелді. 1879 жылдың желтоқсан айында Жаңа Каледониядағы азаптаулар туралы шағымдарды зерттеу үшін тергеу комиссиясы құрылды. Тергеу екі жылға созылып, бұрынғы үкіметтік зерттеулердің нәтижелері, қырықтан астам жауапкерліктер мен коммунарлардың парламенттегі куәліктері жинақталды. Коммунарлардың зорлық-зомбылыққа қатысты естеліктері жариялы оқшаланды, бұл бұрынғы тұтқындар мен мемлекет арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті.
Some Communards chose never to come back to France after having built successful lives in New Caledonia or adopting other countries, such as Australia, as home. Many Communards who did come back returned to public life, such as Louise Michel. However, many found the adjustment to freedom difficult. Meetings between Communards and their former jailers occurred in the streets, at times leading to minor skirmishes. In December 1879, an investigative committee was formed to look into charges of torture in New Caledonia. The inquiry lasted two years, collecting the results of previous government studies, more than forty depositions, and testimonials to parliament by the Communards. The Communards’ memories of abuse then became public record, which helped to heal the relations between the former prisoners and the state.
Деректер қоры
Жан Клод Фарси, Париж Коммунасының сот репрессиясы: Понтондықтардан амнистияға дейін (1871–1880), 26 қыркүйекте онлайн жарияланды, URL: https://communards1871.fr
Jean Claude Farcy, La répression judiciaire de la Commune de Paris : des pontons à l’amnistie (1871 1880) [the judicial repression of the Paris Commune (1871–1880)], put online on 26 September 2019, URL : https://communards 1871. fr