Кіріспе

Пропорционалды сайлау жүйесі

Вебстер әдісі, сондай-ақ Сент-Лагуе әдісі деп аталады (sɛ̃t. la.ɡy) – парламенттегі орынды федеративтік штаттар арасында немесе партиялар тізімі арқылы пропорционалды өкілдік жүйесіндегі партиялар арасында бөлуге арналған ең жоғары орташа есептеу әдісі. Сент-Лагуе әдісі түрлі мөлшердегі партиялар үшін дауысқа шаққандағы орын санын теңестіруге көбірек мүмкіндік береді. Басқа кең таралған әдістердің ішінде Д’Хондт әдісі ірі партиялар мен коалицияларды ұсақ партиялардан жоғары қояды. Ірі партияларды қолдау саяси фрагментацияны азайтуға көмектеседі, бірақ бұған сайлау шегі арқылы да қол жеткізуге болады. Сент-Лагуе әдісі, мысалы, Харе квотасы сияқты ең үлкен қалдық әдістерімен және Д’Хондт әдісі сияқты басқа ең жоғары орташа әдістермен салыстырғанда, үлестіру парадокстарының азырақ болуын қамтамасыз етеді.

Модификацияланған Сент-Лагуе әдісі

Саяси бөлшектеуді азайту үшін кейбір елдер, мысалы Непал, Норвегия және Швеция, орынсыз партиялар үшін коэффициент формуласын өзгертеді (s = 0). Бұл елдер коэффициентін V-ден V/1.4-ке өзгертті, бірақ 2018 жылғы жалпы сайлаудан бастап Швеция V/1.2 қолданады. Яғни, өзгертілген әдіс осы әдісте қолданылатын бөлгіштердің реттілігін (1, 3, 5, 7, ...) -ден (1.4, 3, 5, 7, ...) -ге өзгертеді. Бұл партияларға өзгертілмеген Sainte Laguë әдісіне қарағанда бір орынға ие болуды қиындатады. Өзгертілген әдіспен мұндай шағын партиялар ешқандай орын алмайды; бұл орындар орнына ірі партияға беріледі.

Тарих

Вебстер 1832 жылы АҚШ Конгресінде орындықтарды пропорционалды түрде бөлу әдісін ұсынды. 1842 жылы әдіс қабылданды (25 маусымдағы заң, 1842 жыл, 46-тарау, 5 Stat. 491). Кейін ол Гамильтон әдісімен алмастырылды, ал 1911 жылы Вебстер әдісі қайта енгізілді. Вебстер және Сент-Лагуэ әдістері бірдей нәтиже беретін екі әдіс ретінде қарастырылуы керек, себебі Вебстер әдісі штаттардың халқына, ал Сент-Лагуэ әдісі партиялардың дауыстарына негізделген орындықтарды бөлу үшін қолданылады. Вебстер заңнамалық үлестіру әдісін (халық санының үлесіне сәйкес аймақтарға заң шығарушы орынды бөлу) ойлап тапты, сайлауға (дауыс беру үлесіне сәйкес партияларға заң шығарушы орынды бөлу) емес, бірақ бұл әдістегі есептеулерге ешқандай өзгеріс енгізбейді. Вебстер әдісі ең үлкен қалдық әдісі сияқты квота арқылы анықталады; бұл әдісте квота «бөлгіш» деп аталады. Бөлгіштің белгілі бір мәні үшін әр аймақтың халқы осы бөлгішке бөлінеді, содан кейін осы аймаққа бөлінетін заң шығарушылардың санын алу үшін дөңгелектенеді. Заң шығарушылардың жалпы саны мақсатты санға тең болу үшін бөлгіштің мәні түзетіліп, бөлінген орынның қосындысы қажетті жиынтыққа сәйкес келеді. Бөлгіштің дұрыс мәнін анықтаудың бір жолы – өте үлкен бөлгішпен бастау, сонда дөңгелектеуден кейін ешқандай орын бөлінбейді. Содан кейін бөлгішті біртіндеп азайтуға болады, бір орын, екі орын, үш орын және соңында орынның жалпы саны бөлінгенше. Берілген аймаққа бөлінген орын саны s-тен s+1-ге дейін көбейеді, дәл сол кезде бөлгіш аймақтың халқына s+1/2 бөлінгенге тең болады, сондықтан әр қадамда келесі орынды алатын аймақ осы үлестің ең үлкен мәніне ие болады. Яғни, Вебстер әдісін іске асыру үшін осы біртіндеп түзету әдісі орынды Сент-Лагуэ әдісімен бірдей тәртіппен бірдей аймақтарға бөледі. 1980 жылы неміс физигі Ханс Шеперс, сол кезде Германия Бундестагының деректерді өңдеу тобының басшысы, кіші партияларды кемсітпеу үшін д'Ондт бойынша орынды бөлуді өзгертуді ұсынды. Неміс БАҚ Шеперс әдісі терминін қолдана бастады, ал кейін неміс әдебиеті оны көбінесе Sainte Laguë/Schepers деп атайды. Ирак, Косово, Латвия, Непал, Жаңа Зеландия, Норвегия және Швеция. Германияда ол Бундестаг үшін федералды деңгейде, ал Бавария, Бремен, Гамбург, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц және Шлезвиг-Гольштейн штаттарының заң шығарушы органдары үшін штаттық деңгейде қолданылады. Данияда ол Фолкетингтегі орындықтарды тегістеу үшін қолданылады, Д'Ондт әдісінің басқа орындықтар үшін тудыратын пропорционалдықсыздықты түзетуге көмектеседі. Швейцарияның кейбір кантондары сайлау округтері арасындағы екі пропорционалды бөлу және дауыс беру нәтижелерін орындықтарға аудару үшін Sainte Laguë әдісін қолданады. Вебстер/Сент-Лагуэ әдісі 1993 жылы Боливияда, 2001 жылы Польшада және 2006 жылы Палестина Заң шығарушы кеңесінде қолданылды. Ұлыбритания Сайлау комиссиясы 2003 жылдан 2013 жылға дейін осы әдісті Ұлыбританияның Еуропалық парламенттегі орындарын Ұлыбританияның құрамына кіретін елдерге және Англия аймақтарына бөлу үшін қолданды. Бұл әдісті Ирландиядағы Жасылдар партиясы Dáil Éireann сайлауында пайдалану үшін реформа ретінде, ал 2011 жылы Ұлыбританиядағы Консервативті-Либералды демократтық коалициялық үкімет Лордтар палатасына, елдің парламентінің жоғарғы палатасына сайлауда орынды бөлуді есептеу әдісі ретінде ұсынды.

Басқа әдістермен салыстыру

Әдіс ең жоғары орташа әдістер класына жатады. Ол Джефферсон/Д’Хондт әдісіне ұқсас, бірақ басқа бөлгіштерді пайдаланады. Джефферсон/Д’Хондт әдісі ірі партияларды жақсы көреді, ал Вебстер/Сент-Лагу әдісі олай емес. Екі партия болған жағдайда Вебстер әдісі – Гамильтон әдісімен толық сәйкес келетін, бірегей бөлгіш әдісі болып табылады.