Кіріспе

Канадалық саясаткер (1868–1946)

Чарльз Стюарт (26 тамыз 1868 – 6 желтоқсан 1946) – 1917 жылдан 1921 жылға дейін Альбертаның үшінші премьер-министрі қызметін атқарған канадалық саясаткер. Стюарт Онтарионың Страбейн қаласында, сол кездегі Уентворт округінде (қазіргі Гамильтонның бір бөлігі) дүниеге келген. Ол фермер болған және фермасы дауылдан зардап шеккен соң Альбертаға көшіп келген. Сол жерде ол саясатқа белсенді түрде араласып, 1909 жылғы сайлауда Альбертаның заң шығарушы жиналысына сайланды. Артур Сифтон үкіметінде ол қоғамдық жұмыстар және муниципалитеттер министрі қызметін атқарды – Альбертада осы соңғы лауазымды алғаш рет иеленген адам. 1917 жылы Сифтон провинциялық саясаттан кетіп, федералды кабинетке кіргенде, Стюарт оның орнын басты. Премьер-министр ретінде Стюарт 1917 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысынан бөлінген Либералдық партиясын біріктіруге тырысты. Ол Сифтонның премьер-министрлік кезінде референдумда бекітілген алкогольдік ішімдіктерге тыйым салуды күшпен енгізуге ұмтылды, бірақ заңды тиімді бақылау үшін жеткілікті қолдау таба алмады. Оның үкіметі провинцияның қаржылық қиындыққа тап болған бірнеше темір жолын қабылдап, суару жобаларын қаржыландыру үшін сатылған облигацияларға кепілдік берді. Осы саясаттың бірнешеуі Альбертаның Біріккен фермерлері (UFA) тарапынан жасалған лоббилеудің нәтижесі болды, Стюарт олармен жақсы қарым-қатынаста болды; алайда, UFA Стюарт премьер-министр болған кезде саясаттандырылды және 1921 жылғы сайлауда кандидаттарды тікелей ұсынды. Ауылдық сайлаушылардың арасында UFA-ның үлкен сұранысына жауап бере алмағандықтан, Стюарттың үкіметі сайлауда жеңіліске ұшырады және Герберт Гринфилд премьер-министрлікке тағайындалды. Провинциялық саясаттан кеткеннен кейін Стюарт Уильям Лайон Маккензи Кингтің федералды кабинетіне шақырылды, онда ол Ішкі істер және кендер министрі болды. Осы лауазымда ол федералды үкімет атынан Альбертаның табиғи ресурстарын Оттавадан провинциялық үкіметке беру туралы келісімге қол қойды – ол премьер ретінде келіссөздер жүргізе алмағаны үшін сынға ұшыраған мәселе. Ол 1930 жылға дейін Кингтің кабинетінде қызмет етті, бірақ 1935 жылы парламент мүшелігінен айырылғанға дейін парламентте отырды. Ол 1946 жылдың желтоқсанында Оттавада қайтыс болды.

Ерте өмір

Чарльз Стюарт 1868 жылғы 26 тамызда Онтарио провинциясының Страбэйн қаласында, Уентворт округінде, Чарльз бен Кэтрин Стюарттардың отбасында дүниеге келді. Чарльз ағасы тас қалаушы және фермер болған. Чарльз кіші бала кезінде әкесімен бірге Карлайлға Канаданың премьер-министрі сэр Джон Макдональдты тыңдауға барды. Отбасылық әңгімелерге сүйенсек, Макдональд жас болашақ премьерді байқап, оған бір күні жақсы саясаткер болатын жақсы ұл екенін айтқан. Чарльз кіші 16 жасқа келгенде отбасымен Барри маңындағы фермаға көшіп кетті. Жеті жылдан кейін, 1891 жылғы 17 желтоқсанда Джейн Рассел Снитке үйленді, олардың сегіз баласы болды. Снитке үйленгеннен кейін ол оның Англия шіркеуінің дініне өтті. Стюарттар батысқа қарай көшіп, 1906 жылы Альберта провинциясының Киллам қаласының жанына қоныстанды. Олардың отбасы суық қысқа шыдады – үйдің ең жылы жері ас үйдің үстелі болғандықтан, олар нәрестені сонда ұстады, ал көктемде егіндері бұршақпен бүлінді. Фермерлікпен айналысуда сәттілік болмағандықтан, ол әкесінен үйренген тас қалау шеберлігін пайдаланып, табысын арттырды: Канадалық Тынық мұхиты темір жолының негізін салды, Эдмонтон қаласындағы Жоғары деңгейлі көпірде жұмыс істеді және Киллам қаласына су құдығын қазыды. Кейін ол жылжымайтын мүлік саласында және шаруашылық құралдары сатушысы ретінде жұмыс істеді, 1912 жылы жаңа және үлкен шаруашылыққа ие болуға жеткілікті ақша тапты. Стюарт жергілікті қоғамда белсенді болды: ол Киллам мектеп округінің алғашқы төрағасы болды, 1907 жылғы 19 қаңтарда Киллам салық төлеушілерінің алғашқы отырысына қатысты және 1908 жылғы қаңтарда Киллам қаласын құруға қатысты. 1909 жылы Альберта провинциясының тарихындағы провинциялық саясатта үстемдік құрған Альберта либералдық партиясы Седжвик округінен үміткер іздеді. Стюарт сайлауға түсуге келісті және 1909 жылғы сайлауда көпшілік дауыспен сайланды.

Алғашқы саяси мансап

Стюарттың аккламациясы кезінде премьер-министр Александр Камерон Резерфордтың беделіне ешкімнің тиісе алмайтын сияқты: ол Альберта заң шығарушы жиналысының 41 депутатының 36-сын (Стюарттың өзі біреуі) бақылап отырды, ал оның либералдық партиясы қайта сайлауға түскенде дауыстардың шамамен 60 пайызын жеңіп алды. Бірақ бірнеше айдан кейін Рутерфорд пен оның үкіметі Альберта және Ұлы су жолдары темір жолына қатысты жанжалға ұшырады, және Либералдық партия екіге бөлінді. Алғашқыда Стюарт Рутерфордқа адал болды, тіпті заң шығарушы жиналыста либералдық оппозиционер Джон Р. Бойльдің заң шығарушы ассамблеяның екі депутатына (депутаттарына), сонымен қатар қонақүй иелеріне, егер олар Бойльдің Бас прокурор болып кіретін жаңа үкіметті қолдаса, алкогольдік бұзушылықтар үшін қудаланбауды ұсынғанын айтты. Алайда, жанжалдың толыққанды мәліметтері жарияланғаннан кейін Стюарт өзі оппозицияға қосылды және Артур Сифтонның Рутерфордты премьер-министр қызметінен алмастыруына қуанды. 1912 жылдың мамырында Сифтон кабинетін кеңейтті, және Стюарт провинцияның алғашқы Муниципалдық істер министрі болды. Сол кездегі қалыпты тәртіп бойынша, депутатты кабинетке тағайындағанда, ол депутаттық мандатын тоқтатып, қосымша сайлауға қатысты, онда консерватор Уильям Джон Блэрді оңай жеңді. Кабинетте ол коммуналдық қызметтерді мемлекеттік меншікке көшіруді жақтаушы ретінде танылды, бұл оны Сифтонға қарағанда консервативтік оппозицияға жақындатты. Осы позициясына қарамастан, ол Сифтонның 1913 жылғы Альберта және Ұлы су жолдары мәселесіне қатысты шешімін қолдады, ол жеке сектормен серіктестік құруды көздеді; бұл дауыс либералдық фракцияның 1910 жылы жанжал басталғанға дейін теміржол мәселесінде бірінші рет біріккенін көрсетті. 1913 жылдың желтоқсанында Сифтон Стюартты Муниципалдық істер министрлігінен Қоғамдық жұмыстар министрлігіне ауыстырды; осы қызметте Стюарт Альберта фермерлерінің кооперативтік астық лифт компаниясын құруда маңызды рөл атқарды, ол астық лифттерін иелену және пайдалану құқығына ие фермерлер басқаратын кооператив болды.

Премьер-министр

1917 жылғы провинциялық сайлаудан кейін көп ұзамай (Стюарт пен либералдар екеуі де қайта сайланды), Канада әскери шақыру дағдарысына қатысты. Роберт Борден басқарған федералды консервативтік үкімет әскери шақыруды қолдады. Вильфрид Лориер басқарған оппозициялық либералдар формальды түрде әскери шақыруға қарсы болды, бірақ көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін либералдар іс жүзінде оны қолдады. Борден консерваторлар мен әскери шақыруды жақтаған либералдардан құралған біріккен үкімет құрғанда дағдарыс шешілді. Сифтон соңғы топқа кірді, сол үкіметте Альбертаның өкілі болып тағайындалды және 1917 жылдың қазан айында премьер-министрліктен кетті. Вице-губернатор Роберт Бретт Сифтон таңдаған ізбасарымен келісіп, Стюарттан үкімет құруды сұрады. Премьер-министрлік лауазымына оның жалғыз басты бәсекелесі Чарльз Уилсон Кросс болды, ол әскери шақыруға қарсы болғандықтан, көптеген либералдық топ үшін қолайлы таңдау болмады.

Партиялық бөлім

Альберта және Ұлы су жолдары жанжалы провинциялық Либералдық партияда Кросс пен Рутерфордқа адал қалғандар мен оларға адал болмағандар арасында теріс жарылыс тудырды. Соңғы топты Уильям Генри Кушинг пен Фрэнк Оливер басқарды. Сифтон бұл жарылысты жабуға тырысты, тіпті жазып тастады, бірақ ол әскери шақыру дағдарысына дейін қайтадан ашылмады. Бірақ бұл жолы даудың мәні өзгеше болды: Кросс пен Оливер ұзақ жылдар бойы соқтығысқандарына қарамастан, әскери шақыруға қарсы бірікті, ал Сифтон, ескі жанжалдың ешқандай тарапымен байланысты болмағандықтан премьер-министр болып таңдалды, Альбертаның әскери шақыруды қолдайтын ең белгілі либералы болды. Стюарт әскери шақыру мен Одақ үкіметін қолдады, бірақ бұл мәселе бойынша өткен 1917 жылғы федералды сайлауға белсенді қатыспады. Оның бірнеше министрі соншалықты сақтық танытпады: Бас прокурор Кросс, Білім министрі Бойл және Коммуналдық істер министрі Уилфрид Гариэпи Лаурье либералдары үшін үгіт жүргізді; Қоғамдық жұмыстар министрі Арчибальд Дж. Маклин және Қаржы министрі Чарльз Р. Митчелл Одаққа қолдау білдіргенін даусыз қалдырған күйі даудан шет қалды. Бұл сайлаудан кейінгі алғашқы заң шығару сессиясында Стюарт өзінің партияластарынан шабуылға ұшырады. Александр Грант Маккей премьерлердің соңғы конференциясын пайдаланып, Альбертаның табиғи ресурстарына құқықтарды федералды үкіметтен провинциялық үкіметке беруге тырыспағанын сынады (Сифтон соғысқа дейінгі жылдары осы мәселені басымдыққа қойған, бірақ жаушылық басталғаннан кейін осы бағыттағы жұмысын тоқтатты), ал Джеймс Грей Турджен әскерилердің отбасыларын қолдау үшін салық жинау саясатын, оны федералдық үкіметтің міндеті деп есептегендіктен сынады. Провинциялық либералдар арасындағы дау 1918 жылдың тамызында Стюарт Кросты Бас прокурор лауазымынан босатумен шиеленісті. Кейіннен Кросс өзінің ведомствосындағы екі детективті жұмыстан босатудан бас тартқаны белгілі болды, өйткені Стюарт олардың жұмысын провинциялық полиция жақсы атқара алады деп есептеді, сондай-ақ Стюарт Кростың жұмысын жалпы алғанда нашар деп бағалады. Ол Кростың отставкасын сұрады, бірақ жауап алмады және оны тағайындаған жарлықты күштен шығарды. Кростың саясаттан кетуін қамтамасыз ету үшін Стюарт оған Лондондағы Альбертаның провинциялық өкілі лауазымын ұсынды; Кросс одан бас тартты, ал Стюарт саяси мақсаттар үшін тағайындауларды пайдаланғаны үшін сынауға ілікті.

Тыйым және демократиялық реформа

Алберта 1916 жылы Альбертаның күшті Біріккен фермерлері (UFA) лобби тобы қолдаған референдумның нәтижесінде тыйым салуды енгізді. Стюарт билікке келген кезде, бұл саясаттың толыққанды орындалмағаны байқала бастады: Консервативті заң шығарушы Джордж Дуглас Стэнли судьялар алкоголь заңдарын бұзғандарды соттағанда көбінесе сарық епті деп мәлімдеді, ал Кростың орнын бас прокурор Джон Бойл басты. Оның пікірінше, провинцияның еркек халқының 65% -ы тыйым салу туралы заңды бұзған. 1921 жылы үкімет «дәрілік» мақсаттарда заңмен сатылған алкогольден 800 000 доллар пайда тапты, ал Бойл контрабандистердің пайдасы осы сомадан тоғыз есе көп деп есептеді. Стюарт проблемаларды заңға қоғамның жеткіліксіз қолдауымен байланыстырды, бірақ оны жоюға да жеткілікті қолдау болмағаны анық болды. Тыйым салу – Сифтон үкіметі қабылдаған UFA қолдаған жалғыз саясат емес еді: шындығында, азаматтардың бастамасымен өткізілетін референдумдарға мүмкіндік беретін, тыйым салуға әкелген заңның өзі UFA-ның ынтамасының нәтижесі болды. Стюарт премьер болғаннан кейін, ол UFA ұсынған тағы бір демократиялық реформаны – пропорционалды өкілдікті енгізуге міндеттенді. Алайда, бұл мүмкіндікті зерттеу үшін құрылған комиссия тарихшы Карол Жакестің «топ ішіндегі тартыстар мен тұжырымдамаға жалпы наразылық» деп сипаттаған себептерге байланысты тарап кетті.

Қоғамдық жұмыстар

Темір жол құрылысын дамыту Стюарттың алдыңғы премьерлерінің қызметтерінде басымдық құрды, және ол мәселе саяси күшін жоғалтса да, оның назарын аударуды қажет етті. Сифтон 1913 жылы Либералдық партияның барлық қанаттарын қанағаттандыратын темір жол саясатын белгілегенімен, келесі жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс Канада бойынша темір жол құрылысын тоқтатты. Бітім орнағаннан кейін, уәделенген, бірақ әлі салынбаған желілерге жақын тұратын Альберталықтар оларды аяқтауды талап ете бастады. Бірақ үкіметпен серіктес болған жеке компаниялар құрылысты жүзеге асыруға жарамсыз болды. Эдмонтон, Дунвеган және Британдық Колумбия темір жолы Канадалық Тынық мұхиты темір жолына өткізілді, келісімшартта провинциялық үкіметтің маршрутты жақсарту үшін 1 миллион доллар жұмсауы талап етілді, ал Альберта және Ұлы су жолдары Стюарт үкіметінің тікелей меншігіне өтті (жолдың бұрынғы иесі Дж.Д. МакАртур оны қайта сатып алу құқығын сақтап қалды, бірақ ол ешқашан пайдаланылмады). Стюарт премьер ретінде суару жобаларына да көп көңіл бөлді. Темір жолдар сияқты, Бірінші дүниежүзілік соғыс жоспарланған суару жобаларын тоқтатты, ал Альберта шаруалары, әсіресе құрғақ оңтүстіктен келгендер, олардың қайта басталуын асықтырып еді. Летбридж округіндегі суару жобасы ерекше танымал болды, бірақ жобаны қаржыландыру үшін шығарылған облигациялар сатылмады. Стюарт облигацияларға федералдық қолдау іздеді, бірақ премьер-министр Артур Миген бас тартты. Стюарт провинциялық кепілдік беруге мәжбүр болды, бірақ Солтүстік Альбертадан болған жағымсыз реакцияны болдырмау үшін, оны солтүстік аймақтардағы суды құйып тастауға рұқсат беретін заңмен байланыстырды.

Стюарт пен Альбертаның біріккен фермерлері

Альбертаның Біріккен фермерлері фермерлердің мүдделерін қорғау ұйымы ретінде құрылды; Стюарт, фермер, оған қосылды. UFA Сифтон үкіметімен келісімдерде бірнеше жетістікке жетті, және Стюарт та олармен ынтымақтастыққа ұмтылды. Суармалау жобасын UFA, сондай-ақ Стюарттың пропорционалдық өкілдік туралы ұстанымын қатты қолдады. Бейбіт өзеннен сайланған Уильям Арчибальд Рей провинцияда Imperial Oil компаниясына құбыр желісі салуға рұқсат беру туралы заң ұсынғанда, UFA президенті Генри Уайз Вуд Стюартқа наразылық телеграммасын жіберді, себебі құбыр желілері жалпы тасымалдаушы болуы тиіс деп есептеді; Стюарт оны заң шығарушы орган отырысында оқыды, Рейдің заң жобасы кері тартылды. Жеңістерге қарамастан, UFA үкіметтің жұмысына толық қанағаттанбады: 1918 жылы үкімет UFA жіберген көптеген ұсыныстардың тек үшеуіне ғана жауап берді. UFA мүшелерінің кейбіреулері қысым тобы ретінде қалудың орнына, тікелей саяси партия ретінде сайлауға қатысуды ұсынды, бірақ Вуд және басқа UFA басшылары бұл идеяға келіспеді. Бірақ соғыс жылдары саяси бағыт күшейді, және 1919 жылғы UFA съезінде UFA кандидаттары келесі провинциялық сайлауға қатысатыны шешілді. Шындығында, бұл одан ертерек болды: 1919 жылы Кокрейннен сайланған либерал Чарльз В. Фишер сол жылғы тұмау эпидемиясынан қайтыс болды, және оның орнын толтыру үшін қосымша сайлау қажет болды. UFA-дан бақталастыққа түскен Алекс Мур жалғыз қарсыласы либерал Эдвард В. Томсонды 835 дауысқа қарсы 708 дауыспен жеңді. Стюарт өзін алданған сезінді: "Министр болғаннан бері провинциядағы фермерлердің әділдік көріп, құқықтары қорғалатынын қамтамасыз ету үшін күресіп келемін", - деді ол, "және мен мұны белгілі бір жетістікке жеткіздім деп ойлаймын". UFA мақсаттарына қатысты жалпы қолдауына қарамастан, ол олардың саяси партияға айналуын қолдамады. Біріншіден, ол UFA-ның саясатты идеологиялық емес, сыныптық принциптер бойынша жүргізуге тиіс деген пікірімен келіспеді. Стюарт "сыныптардың күші арта түскен сайын, үкіметке қажетті нәрселерді алу қиын болады" деп сенді және "Мен ешқашан және ешқашан тек менімен бірдей ойлайтын адамдармен ғана коалиция құруға ниеттенбедім" деді. UFA-ның Стюарттың либералды үкіметін фермерлік үкіметпен алмастыру мақсатын ресми қабылдағанын ескере отырып, ол премьер-министрге қатысты таңқаларлықтай сыпайылық танытты. Кокрейннен сайлау науқаны кезінде Мурды қолдаған Вуд Стюартты "қадірлі, адал азамат, қиын жағдайларда бар күшімен еңбек етіп жатқан адам" деп сипаттады және "Егер мен қалаған нәрсені құру үшін құрметті адамның беделін түсіруім керек болса, мен оны құрмаймын" деп мәлімдеді. Соңғы жалпы сайлау 1921 жылы өтті, UFA премьер-министрге құрмет көрсету мақсатымен Стюарттың Седжвик округінде кандидат тіркемеді. UFA жеңіске жеткеннен кейін, әлі де UFA мүшесі болған Стюарттың жаңа фермерлік үкіметтің премьер-министрі болып қалатыны туралы әңгімелер тарады (UFA "ескі саясатқа" қарсылық білдіргендіктен, сайлауға көшбасшы тағайындамай қатысты), бірақ ол мұндай болмайтынын мәлімдеді.

Жеңілісі мен мұрасы

Өткен провинциялық сайлау 1917 жылдың маусым айында өтті, ал төрт жыл – Канададағы заң шығарушы органның қалыпты мерзімі еді. Стюарт 19 шілдеге сайлау жариялады. Либералдардың соғыстан кейінгі жылдарығы жағдайы нашарласа да, олар консервативтерді қайтадан жеңе алатынына күмән болмады; олардың нақты қарсыласы – жаңадан саяси аренаға қадам басқан UFA еді. Бұл қиындыққа фермерлердің наразылығы мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының төмендеуі қосылды. UFA-ның көшбасшысы, нақты бағдарламасы және Стюарт немесе оның үкіметіне шабуыл жасауға ниеті болмады. Бірақ олардың жоғары деңгейдегі ұйымдасқандығы сайлау күні өзін сезіндірді – 39 UFA мүшесі 14 либералға қарсы сайланды. Өзінің Седжвик округінде қолдау тапқан Стюарт, UFA оны алмастыратын адамды таңдаған соң премьер-министр лауазымынан кететінін мәлімдеді. Герберт Гринфилд таңдалғаннан кейін Стюарт уәдесін орындады, ал Гринфилд 13 тамызда оны алмастырды. Жакустың пікірінше, Стюарттың ерекшелігі – ол өзгеше емес еді: ол ешқандай теміржол жанжалына, өткенге немесе қазірге қатыспады; Александр Рутерфорд, Фрэнк Оливер, Артур мен Клиффорд Сифтон ағайындылары, Чарльз Кросс немесе олардың жақтастары арасындағы жеке дауларға қатыспады; ол жарқын, белсенді либералдық саясаткер емес еді; федералды либералдық партияның әскери шақыру дағдарысы сияқты мәселелердегі іс-қимылдарына араласпады; сондай-ақ ол өзінің ізашары Артур Сифтонға таңылған сынға лайық болмайтын билікке құмар немесе диктаторлық көрінбеді. Ол – "жақсы отбасы адамы" еді, оның мансабы өзі тапқан жағдайдың нәтижесі еді. Тарихшы Л. Г. Томас Стюарттың лайықты қасиеттерін мойындады, бірақ оны Сифтонның "күнсіз және күшті басшылығынан" айырып, "бірнеше провинциялық премьер-министрлер қарсыластарымен мақталып, жақтастарымен өкініш білдірген" деді. Дегенмен, ол Стюарттың құлдырауына себеп болған нәрсе – оның іс-әрекеттері емес, UFA-ның 1921 жылы кандидаттарды тікелей ұсыну туралы шешімі екенін мойындады; Томас пікірінше, егер Сифтон 1917 жылы саяси белсенді UFA-мен күресуге мәжбүр болғанда, ол жеңіліске ұшырар еді. Чарльз Стюарт тауы Канмордың солтүстігіндегі Боу аңғарында орналасқан. Таудың шыңы 1928 жылы оның құрметіне аталды.

Федералды саясат

1921 жылғы федералды сайлаудан кейін Уильям Лайон Маккензи Кингтің либералдық партиясы Оттавада билікке келді. Олар Альбертада бірде-бір мандатқа ие бола алмады, соған байланысты Стюарт Кингтің кабинетіне Ішкі істер және кендер министрі ретінде шақырылды (бұл қызметке Үндістер ісі жөніндегі басқарушының міндеттері де кірді). Ол 1922 жылы Квебек провинциясындағы Аргентейль сайлау округінде өткен қосымша сайлауда жеңіске жетті, ал 1925 жылғы сайлауда Эдмонтон Батыс округіне, өзіне жақсы таныс аймаққа ауысты; ол 1926 және 1930 жылдары сол округтен қайта сайланды. 1935 жылғы сайлауда ол Жаспер—Эдсон жаңа сайлау округінде бақ сынады, бірақ әлеуметтік кредитердің өкілі Уолтер Фредерик Куллдан жеңіліске ұшырады. Министр ретінде Стюарт Канаданың көмірін ішкі және халықаралық нарықтарда белсенді түрде насихаттады, осы қызметі үшін Альбертаның көмір өндірушілері оған банкет ұйымдастырды, ал кейіннен Канаданың тау-кен және металлургия институты оған Рэндольф Брюс алтын медалін табыс етті. Ол су электр энергиясына зор қызығушылық танытты және Ниагара, Сент-Мэри және Сүт өзендеріне қатысты құқықтық мәселелер бойынша үкіметке кеңес берді. 1927 жылы ол Канаданың Ұлттар Лигасындағы өкілі болды.