Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырдағы грек циник философы Диоген (/d//aɪ/'/ɒ//dʒ//ɪ//n//iː//z/ dyOJineez; Διογένης), сондай-ақ Диоген циник (Διογένης ὁ Κυνικός, Diogénēs ho Kynikós) немесе Синопалық Диоген деп те аталады, грек философы және цинизмнің негізін қалаушылардың бірі. Ол 412 немесе 404 жылы Анатолияның Қара теңіз жағалауындағы Ион қаласы Синопеде дүниеге келді және 323 жылы Коринфте қайтыс болды. Диоген – даулы тұлға. Ол Синопеден валютаны құнсыздандырғаны үшін қуылды немесе қашып кетті. Ол Синопа монетасының бастығының ұлы болды, және Синопа валютасын құлдыратуды өзі, әкесі немесе екеуі де жасады деген пікірталас бар. Синопадан асығыс кеткеннен кейін ол Афинаға көшіп келді, онда ол сол кездегі Афинаның көптеген қағидаларын сынады. Антистенге еріп, оның "сенімді иті" болғаны туралы көптеген әңгімелер бар. Диогенді қарақшылар тұтқындап, құлдыққа сатты, соңында Коринфте қоныстанды. Ол өзінің цинизм философиясын Кратқа үйретті, ол оны Цитийлік Зенонға үйретті, ол одан грек философиясының ең бекем мектептерінің бірі – стоицизм мектебін жасады. Диогеннің нақты жазбалары сақталмаған, бірақ оның өмірінен анекдоттар (хреия) арқылы мәліметтер бар, әсіресе Диоген Лаерттің "Ең көрнекті философтардың өмірі мен пікірлері" кітабынан және басқа да көздерден. Диоген кедейлікті қадірлі мінез деп санады. Ол күн көрінетін ақысын тілеп, көбінесе базарда үлкен керамикалық құмырада (пифос) ұйықтады. Ол өзінің қарапайым өмір салты мен мінез-құлқы арқылы жемқорлыққа бой алған және шатасқан қоғам деп есептеген әлеуметтік құндылықтар мен институттарды сынады. Ол өте дәстүрлі емес тәсілмен қалауынша ұйықтап, тамақтанды, және табиғатқа қарсы күреске түсті. Ол өзін космополит және әлем азаматы деп жариялады, тек бір орынға ғана адал болуды қаламады. Ол өзін Гераклдың үлгісімен өлшеді, өйткені ол жақсылықтың теорияда емес, іс-қимылда жақсырақ көрінетініне сенді. Ол күндіз шам алып жүру, "адамды" іздеп жүргенімді айту сияқты философиялық әрекеттерімен танымал болды (көбінесе ағылшын тілінде "адал адамды іздеу" деп аударылады, өйткені Диоген айналасындағы адамдарды адал емес және ақылсыз деп есептеді). Ол Платонды сынады, Сократтың түсіндірмесімен келіспеді және оның лекцияларын бұзды, кейде талқылау кезінде тамақ әкеліп, тамақтану арқылы тыңдаушылардың назарын аударды. Диоген сонымен қатар Александр Македонскийді жұрт алдында және оның 336 жылы Коринфке келген кезде тікелей мазақтағаны үшін белгілі болды.

Өмір

Диогеннің ерте өмірі туралы ештеңе белгісіз, тек оның әкесі Хисесий банкир болған. Диоген де әкесіне көмектесіп, банктік іске қатысқан сияқты. Бір кезде (нақты күні белгісіз), Хисесий мен Диоген валютаны бұрмалау немесе құндылығын төмендетуге қатысты дауға тартылып, Диоген қаладан қуылды, азаматтығынан және барлық мүлкінен айырылды. Оқиғаның бұл бөлігі археологиялық зерттеулермен расталғандай: Синопеде б.з.д. 4 ғасырының ортасынан бастап үлкен мөлшерде бұзылған монеталар (ірі кескішпен соққыға түскен) табылған, ал сол кездегі басқа монеталарда Хисесийдің оларды соққан шенеунік ретінде аты жазылған. Осы кезеңде Синопеде көптеген жалған ақша айналымда болған. Диоген мұндай үлкен тәуелділікті келемеждеп сынайтын. Ол өзіне көмектесе алмайтын адамды қорлықсыз көмексіз деп есептеді. Ол Сократтың шәкірті Антистеннің аскетикалық іліміне қызығушылық танытты. Диоген Антистеннен оған кеңес беруін сұрағанда, ол оны елемеді және, айтуынша, "соңында таяғымен қуды". Диоген: «Соқ, мен сенде айтар сөз бар екенін ойлағанша, мені сенден алыстата алмайтын ешқандай ағаш жоқ», - деп жауап берді. Диоген Антистеннің шәкірті болды, бірақ ол бастапқыда қатыгездікпен қабылдады. Екеуінің шын мәнінде кездескен-кездеспегені әлі белгісіз, бірақ ол ұстазынан да, өмірінің қаталдығынан да асып түсті. Ол дүниелік ләззаттардан бас тартуын қазіргі афиналықтардың мінез-құлқына қарама-қарсылық және түсініктеме деп қарастырды. Бұл көзқарас оның адамдардың ақымақтығы, жалғандық, мақтанқорлық, өзін-өзі алдау және жасандылығы деп есептейтін нәрселеріне деген жеккөрушілігінен туындаған. Диоген туралы айтылатын оқиғалар оның мінезінің логикалық тұрақтылығын көрсетеді. Ол Кибела ғибадатханасына тиесілі саз ыдыста тұрып, ауа райына бейімделді. Ол бір шаруа баласының қолынан су ішкенін көргенде, өзінің жалғыз ағаш ыдысын қиратты. Содан кейін: «Мен не деген ақымақпын, осы уақытқа дейін қажетсіз жүкті алып жүрдім!» - деп айқайлады. Афиналықтардың әдет-ғұрыптарына сәйкес, базарда тамақ ішуге болмайды, бірақ ол сол жерде тамақ ішті, себебі ол базарда отырғанда ғана аш екенін түсіндірді. Ол күндіз шаммен жүріп, не істеп жүргенін сұрағанда: «Мен адам іздеп жүрмін», - деп жауап берді. Қазіргі дереккөздерде Диоген «адал адамды» іздегенін айтады, бірақ ежелгі дереккөздерде ол жай ғана «адам іздеді» – «ἄνθρωπον ζητῶ». Бұл оның пікірінше, айналасындағы адамдардың ақылға сыймайтын мінез-құлқы оларды адам деп санауға лайық емес екенін білдіреді. Диоген адам іздеді, бірақ тек жалғаншылар мен ізгіліксіздерді ғана тапты. Диоген өмірлік мысал арқылы үйретті. Ол даналық пен бақыт қоғамнан тәуелсіз адамға тиесілі екенін және өркениеттің кері прогреске ұшырағанын көрсетуге тырысты. Ол отбасы мен әлеуметтік-саяси ұйымды ғана емес, сонымен қатар меншік құқығы мен беделді де жек көретін. Ол тіпті адамгершілік туралы дәстүрлі идеяларды да жоққа шығарды. Базарда тамақ ішуден басқа, Диоген оны қорлаған адамдарға зәр шашқан, театрға нәжіс құйған, жұрт алдында мастурбация жасаған және ортаңғы саусағымен адамдарға көрсеткен, бұл қорлау деп саналған. Диоген Лаэртій де Диогеннің жұрт алдында түкіріп, секіріп жүргенін айтады. Диогеннен жұрт алдында тамақ ішуі туралы сұрағанда: «Егер таңғы ас ішуге болатын болса, онда базарда да ішуге болады», - деді. Оның жұрт алдында мастурбация жасауының әдепсіздігі туралы ол: «Егер аштықты құрсағымды сүрту арқылы басу оңай болса!» - деді. Диоген Антистенді Сократтың нағыз мұрагері деп есептеді және оның ізгілікке деген сүйіспеншілігімен және байлыққа бей-жай қарауымен бөлісті, сонымен қатар жалпы пікірге деген жеккөрушілігін де бөлісті. Диоген Сократтың адам жанының дәрігері ретінде әрекет ете алатынына және оларды моральдық жағынан жақсарта алатынына сенді, сонымен бірге олардың түсініксіздігін жек көретін. Платон бірде Диогенді «ақылдан адасқан Сократ» деп сипаттаған. Диоген Лаэртійдің айтуынша, Платон адамды «қауырсынсыз екі аяқты» деп анықтағанда, Диоген тауықты ұстап, оны Платон академиясына әкеліп: «Бұл Платонның адамы» (Οὗτός ἐστιν ὁ Πλάτωνος ἄνθρωπος) деді, содан кейін академия анықтамаға «кең, жалпақ тырнақтары бар» деген сөзді қосты.

Қорынт қаласы

Гадаралық Менипптен тараған бір аңыз бойынша, Диоген Эгинаға сапарлап бара жатқанда қарақшыларға түсіп, Криттегі қорынттық Ксениадқа құл ретінде сатылды. Одан кәсібін сұрағанда, ол адамдарды басқарудан басқа білмейтінін, және қожайынға зәру кісіге сатылғысы келетінін айтты. Ксениад оның мінезін ұнатып, Диогенді балаларына ұстаздыққа алды. Ксениадтың екі ұлына ұстаздық еткен ол, өмірінің қалған бөлігін Қорынтта өткізді деседі, және оны ізгілік пен өзін-өзі ұстау қағидаларын уағыздауға арнады. Ксениадтың екі ұлымен болған оқиғалары туралы көптеген әңгімелер бар. Бірінде ол "үйдің қадірлі мүшесі" болғаннан кейін босатылса, енді бірінде ол бірден босатылды, ал үшіншісінде ол "Қорынттағы Ксениадтың үйінде қартайып қайтыс болды" делінеді. Тіпті, ол Истмия ойындарында көпке дәріс оқыған деген де аңыз бар. Оның ыдыста өмір сүргені туралы әңгімелер көп болғанымен, Александр Македонский мен Диогеннің кездесуі Қорынтта болған деп есептеледі. Бұл әңгімелер шындықтан алыс болуы мүмкін. Плутарх пен Диоген Лаэртійдің жазбаларында олардың тек бірнеше сөз айтысқаны айтылады: Диоген таңғы күнге күйініп жатқанда, Александр атақты философпен кездесуге қуанып, оған қандай көмек көрсете алатынын сұрады. Диоген: "Күннен көлеңкеңді шығар" деп жауап берді. Сонда Александр: "Егер мен Александр болмасам, Диоген болғым келер еді" деді. немесе жұқтырған иттің шаққаннан. Оны қалай жерлеу керегін сұрағанда, оның денесін жабайы жануарлар жеуі үшін қаладан тыс лақтырып тастауды өтінді. Оған бұлай істеуге келісесіз бе деп сұрағанда, ол: "Мүлде келісемін, егер маған оларды қуу үшін таяқ берсеңіз" деді. Ол есінен айрылғанда таяқты қалай пайдалана алады деп сұрағанда, ол: "Егер мен есімді білмесем, өлгенімде не болады деп неге ойлануым керек?" деді. Диоген қайтыс болғандарды дұрыс қарау туралы адамдардың артық алаңдауынан соңғы күндеріне дейін қысым жасады. Қорынттықтар оның есіне Пария мәрмәрінен жасалған иті бар бағана орнатты. Плутарх пен Диоген Лаэртій Диоген мен Александрдың бір күні қайтыс болғанын айтты; алайда, екеуінің де нақты қайтыс болған күні анықталған жоқ.

Философия

Диоген Антистен және Фибалық Крейстермен бірге цинизмнің негізін қалаушылардың бірі саналады. Диогеннің идеялары, көптеген басқа циниктердің идеялары сияқты, тікелей емес жолмен түсінілуі керек. Диогеннің 51 жазбасы жалған циник хаттарының бөлігі ретінде сақталған, бірақ ол оннан астам кітап және жеті трагедия жазғандығы айтылады, олар қазірге дейін жеткен жоқ. Циниктердің идеялары циниктердің практикасынан ажырамас; сондықтан Диоген туралы белгілі нәрсе оның өміріне қатысты анекдоттарда және түрлі классикалық дереккөздерде оған байланысты айтылған сөздерде қамтылған. Диоген туралы көптеген анекдоттар оның иттің мінез-құлқына ұқсас әрекеттері мен иттің қасиеттерін мақтауына сілтеме жасайды. Диогенді "итшіл" деп қорлағанда, ол оны өзіне қабылдап, одан пайда тапқан, әлде ол өзі алдымен ит тақырыбын көтерген бе, белгісіз. "Киносарг" сөзі ақ иттің орны дегенді білдіреді. Кейінгі циниктер де бұл сөзді өздерінің пайдасына айналдыруға тырысты, кейінірек бір түсіндіруші былай деді: Циниктер осылай аталуының төрт себебі бар. Біріншіден, олардың өмір салтының бейтараптылығы, себебі олар бейтараптықты құлшылыққа айналдырып, иттер сияқты жұрт алдында тамақтанады, махаббат жасайды, жалаңаяқ жүреді және ванналарда, жол тоғысында ұйықтайды. Екінші себеп – ит ұятсыз жануар, олар ұятсыздықты құлшылық етеді, бұл ұяттан төмен емес, одан жоғары. Үшінші себеп – ит жақсы күзетші, олар өз философиясының қағидаларын сақтайды. Төртінші себеп – ит өзінің достарын және жауларын ажырата алатын ерекше жануар. Олар да философияға бейімделгендерді достары ретінде таниды және оларды мейіріммен қабылдайды, ал бейімделмегендерді иттер сияқты, оларға қарай ұрсып, қуа жөнелтеді. Диоген адамдардың рияқорлықпен өмір сүретініне сенді және олар итті зерттеуге тырысуы керек деп ойлады. Иттер жұрт алдында табиғи дене функцияларын орындаудан басқа, кез келген нәрсені жейді және қайда ұйықтау керектігіне алаңдамайды. Иттер қазіргі уақытта өмір сүреді және оларға мәнсіз философияның қажеті жоқ. Олар кімнің дос, кімнің жау екенін инстинктивті түрде біледі. Диоген: «Басқа иттер жауларын шағады, ал мен достарымды құтқару үшін шағамын» деді. Диоген қоғамның барлық жасанды құрылымдары бақытқа қарсы екенін және мораль – табиғаттың қарапайымдылығына оралу екенін айтты. Оның қанағатқа жаны және қарапайымдылығы соншалықты зор еді, кейінірек стоиктер оны дана адам немесе «софос» деп атады. Оның сөзімен айтқанда: «Адамдар құдайлардың әрбір қарапайым сыйына күрделілік қосты». Сократ бұрын өзін қала емес, әлемге тиесілі деп жариялағанмен, Диоген «космополиттік» сөзін алғаш рет қолданғандық үшін мақталады. Оған қайдан келгеніңді сұрағанда, ол: «Мен әлемнің азаматымын (космополит)» деп жауап берді. Бұл – адамның жеке басын белгілі бір қала-мемлекеттің азаматтығымен тығыз байланыстыратын әлемдегі радикалды талап еді. Диогеннің жер аударылуы мен қоғамнан шеттетілуі, әлеуметтік жеке басы жоқ адам ретінде, ол замандастарына өзінің із қалдырды.

Сурет салу

Диогеннің тұлғасы ежелгі дәуірде де, қазіргі заманда да мүсіншілер мен суретшілерге зор әсер еткен. Ежелгі бюсттері Ватикан, Лувр және Капитолий музейлерінде сақтаулы. Диоген мен Александрдың әңгімесі Вилла Альбаниде табылған ежелгі мәрмәр барельефте бейнеленген. Рафаэльдің «Афина мектебі» фрескасындағы алдыңғы пландағы жалғыз жатқан тұлға Диогенді көрсетеді. Шекспирдің «Афиналық Тимон» трагедиясындағы иттер туралы көптеген сілтемелер цинизм мектебіне жасалған сілтемелер болып табылады, оларды мизантроп-саңлақ Тимон мен Диоген арасындағы параллельдік ретінде түсіндіруге болады; бірақ Шекспир Мишель де Монтенің «Демокрит пен Гераклит туралы» эссесіне қол жеткізген болуы мүмкін, онда олардың айырмашылықтарына назар салынған: Тимон адамдарға жамандық тілеп, оларды қауіпті деп санайды, ал Диоген оларды соншалықты аз бағалайды, олармен қарым-қатынасқа түсу оны мазаламайды. «Тимонизм» көбінесе «Цинизммен» қарама-қарсы қойылады: «Циниктер адамдардың қандай болуы мүмкін екенін көріп, олардың қандай халге келгеніне ашуланып, ал Тимонистер адамдардың табиғатынан ақымақтыққа және беймүміндікке бейім екенін сезіп, өзгеріске үмітсіздікпен қарады». Философтың есімі «Грек аудармашысы» әңгімесінде Сэр Артур Конан Дойлдің Шерлок Холмс інісі Майкрофт Холмсқа мүше болып кіретін, ойдан шығарылған Диоген клубына берілді. Бұл клуб мүшелері білімді болғанымен, аз сөйлеуге бейім және философ сияқты, әлеуметтік қарым-қатынас жасауды ұнатпайды, сондықтан осылай аталды.

Психология

Диогеннің есімі, көрінетін ерікті емес өзін-өзі қаптау және жинақтаумен сипатталатын мінез-құлық бұзылысына қолданылады. Бұл бұзылыс көбінесе егде жастағы адамдарға әсер етеді және атауы өте орынсыз, себебі Диоген материалдық жайлылықтың қалыпты талаптарын қасақана қабылдамады және ол жинақтаушы емес, керісінше одан аулақ болды.