Дәлелдеуші (delator) – Рим тарихындағы қылмыскерді сотқа тапсырған жақ. Ақша табу үшін жалған айыптаулар да болған. Патриоттық емес, сыйақы үшін жасалған жала жамандыққа алып келген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Делатор (көпше: delatores, әйелдік: delatrix) – латын тілінде қылмыс жасады деген айыппен сотқа басқа біреуді көрсетіп беруші, жазаланатын әрекеттің жасалуы туралы хабарлаушы адамды білдіреді.
Delator (plural: delatores, feminine: delatrix) is Latin for a denouncer, one who indicates to a court another as having committed a punishable deed.
Римнің зайырлы құқығы
Рим тарихында императорлық қазынаға тиесілі ақшаны қазынашыларға хабарлау (deferre) құқығына ие болған адам болды. Бұл ерекше мағына жазаланатын қылмыстар туралы ақпарат берушілерге, сондай-ақ кез келген адамға (әсіресе ақша табу мақсатында) қарсы жария айыптау жасағандарға таратылды, айыптау дұрыс немесе бұрыс болуы мүмкін еді. "Жалпы хабаршы" деген мағына беретін делотор сөзі императорлық кезеңде ғана қолданылды, бірақ жария айыптау құқығы бұрыннан бар еді. Егер бұл патриоттық және мүдделі емес ниетпен жасалса, оның салдары пайдалы болды; бірақ сыйақы принципі енгізілгеннен кейін жағдай өзгерді. Кейде айыптаушы азаматтық құқықтарға, Сенаттағы орынға немесе айыпталушының мүлкінен үлес алуға ие болатын. Республика кезеңінің соңында Цицерон (De officiis, ii. 14) мұндай айыптаулар мемлекет мүддесі үшін немесе басқа да маңызды себептермен ғана жасалуы керек деген пікірін білдірді. Рим империясы кезінде жүйе ашық түрде жемқорлыққа ұшырады, бұл Тиберий тұсында ең жоғары деңгейге жетті, бірақ делоторлар Теодосий I билігіне дейін өз қызметтерін жалғастырды. Олар қоғамның барлық топтарынан шықты: патрицийлер, эквиттер, азат етілгендер, құлдар, философтар, әдебиетшілер және, ең бастысы, заңгерлер. Олардың шабуылдарына байлар, императордың барлық бәсекелестері және императорлық өмір салтына қарсы мінез-құлық танытқандар ұшырады. Мажестат заңы ерекше мүмкіндіктер берді, ол бастапқыда билеушіге сөзбен немесе іспен шабуыл жасауға қарсы бағытталған, бірақ кейін оған ешқандай қатысы жоқ барлық айыптауларды қамтыды; шындығында, Тациттің айтуынша, барлық қылмыстық айыптауларға сатқындық айыбы қосылды. Бұл айыптаулардың басты себебі байлық жинауға құмарлық болды, өйткені мажестат заңы бойынша, айыпталушының мүлкінің төрттен бірі, тіпті ол өзін-өзі өлтірген жағдайда да (тәркілеуден қашу үшін, бұл өлім жазасын алғандарға қатысты жасалатын), айыптаушыға берілді (сондықтан оны төрт еселенген деп атады). Ежелгі Плиний мен Марциал кәсіби делоторлардың үлкен байлық жинағанын айтты. Бірақ бұл да қауіпсіз емес еді. Егер делотор ісін ұтылса немесе оны аяқтаудан бас тартса, ол айыпталушы сияқты жазаға тартылатын; ол қайта оралған жағдайда тыйым салынғандардың немесе олардың туыстарының кек алу қаупіне ұшырады; Тиберий сияқты императорлар өздеріне қажет болмай қалған және қауіпті болуы мүмкін адамдарды қуудан немесе жоюдан тартынбады. Тит Неронға қызмет еткендерді аренада сабап, жер аударып немесе құлдыққа салды. Бұл кемшіліктер Домициан тұсында қайтадан пайда болды; Веспасиан мажестат бойынша сот процестерін жойғанмен, делоторларға араласпады, оларды Траян қайтадан қуды және Константиннің жарлығымен өлім жазасымен қорқытты; бірақ делоторлық 4 ғасырдың соңына дейін жалғасты.
In Roman history, it was properly one who gave notice (deferre) to the treasury officials of monies that had become due to the imperial fiscus. This special meaning was extended to those who lodged information as to punishable offences, and further, to those who brought a public accusation (whether true or not) against any person (especially with the object of getting money). Although the word delator itself, for "common informer," is confined to imperial times, the right of public accusation had long existed. When exercised from patriotic and disinterested motives, its effects were beneficial; but the moment the principle of reward was introduced, this was no longer the case. Sometimes the accuser was rewarded with the rights of citizenship, a place in the Senate, or a share of the property of the accused. At the end of the republican period, Cicero (De officiis, ii. 14) expresses his opinion that such accusations should be undertaken only in the interests of the state or for other urgent reasons. Under the Roman Empire the system became openly corrupt, which reached its height during the reign of Tiberius, although the delators continued to exercise their activity till the reign of Theodosius I. They were drawn from all classes of society: patricians, equites, freedmen, slaves, philosophers, literary men, and, above all, lawyers. The objects of their attacks were the wealthy, all possible rivals of the emperor, and those whose conduct implied a reproach against the imperial mode of life. Special opportunities were afforded by the law of majestas, which originally directed against attacks on the ruler by word or deed came to include all kinds of accusations with which it really had nothing to do; indeed, according to Tacitus, a charge of treason was regularly added to all criminal charges. The chief motive for these accusations was no doubt the desire of amassing wealth, since by the law of majestas one fourth of the goods of the accused, even if he committed suicide in order to avoid confiscation (which was always carried out in the case of those condemned to capital punishment), was assured to the accuser (who was hence called quadruplator). Pliny the Elder and Martial mention instances of enormous fortunes amassed by professional delators. But it was not without its dangers. If the delator lost his case or refused to carry it through, he was liable to the same penalties as the accused; he was exposed to the risk of vengeance at the hands of the proscribed in the event of their return, or of their relatives; while emperors like Tiberius would have no scruples about banishing or putting out of the way those whom he had no further use for and who might have proved dangerous to himself. Titus drove into exile or reduced to slavery those who had served Nero, after they had first been flogged in the amphitheatre. The abuses reappeared under Domitian; the delators, with whom Vespasian had not interfered, although he had abolished trials for majestas, were again banished by Trajan, and threatened with capital punishment in an edict of Constantine; but delating lasted till the end of the 4th century.
Қасиетті кітаптар
Делаторес термині испандық Эльвира синоды (шамамен 306 ж.) өз бауырларын айыптаушы ретінде пайда болған христиандарды қаралау үшін қолданды. Бұл синод егер бір христиан екінші христианның айыптауы (delatio) арқылы жазаланса немесе өлімге кесілсе, онда мұндай айыптаушы мәңгілікке қауымнан шеттетілуге, яғни шіркеудің ең қатаң жазасына ұшырауы керек деп шешті. Шын және жалған айыптау арасында ешқандай айырмашылық жасалмады, бірақ синодтың ниеті, бастысы, христиандықты бұтпайтын соттар алдында айыптау немесе ең болмағанда жалған айыптау болуы мүмкін. Епископқа, дін қызметкеріне немесе дьяконға қарсы жасалған кез келген жалған айыптама да сол синод тарапынан осындай жазамен жазаланды. Жалған куәлік үшін жаза канонның LXXIV ережесімен айыптаманың ауырлығына қарай белгіленді. Арль соты (314 ж.) да осыған ұқсас жарлық шығарды, онда бауырларын жалған айыптаған христиандар адалдармен қарым-қатынастан мәңгілікке шеттетілуі керек деп шешті. Алғашқы христиандарды қудалау кезінде кейде дінен қайтқандар өз бауырларын жамандаған. Жас Плиний Траянға жолдаған хатында оған көптеген христиандардың есімдері жазылған анонимді айыптама қағазы ұсынылғанын айтады; біз бұл libellus-тің авторы христиан болған-болмағанын білмейміз. Арль сотының XIII қағидасына сәйкес, Диоклетианның қудалауы кезінде христиандарды өз бауырлары бұтпайтын соттарға айыптаған. Егер шіркеу қызметкерінің мұндай іс жасағаны ресми құжаттардан белгілі болса, ол мәңгілікке қызметтен алынып, синодтың жазасына тартылған; алайда оның қызметке тағайындалуы жарамды деп саналды. Жалпы, жалған айыптама кейінгі синодтарда, мысалы, Арльдегі екінші кеңесте, Агдедегі кеңесте және басқаларда қатаң жазалармен жазаланды. Бұл жарлықтар кейінгі ортағасырлық канон жинақтарында кездеседі. Папа Григорий IX өзінің Декреталдарында жамандауға қарсы жаңа жазалау жарлықтарын шығарды.
The term delatores was used by the Hispanian Synod of Elvira (c. 306) to stigmatize those Christians who appeared as accusers of their brethren. This synod decided that if any Christian was proscribed or put to death through the denunciation (delatio) of another Christian, such a delator was to suffer perpetual excommunication, an extreme ecclesiastical punishment. No distinction is made between true and false accusation, but the synod probably meant only the accusation of Christianity before the pagan judges, or at most a false accusation. Any false accusation against a bishop, priest or deacon was visited with a similar punishment by the same synod. The punishment for false witness in general was proportioned by can. lxxiv to the gravity of the accusation. The Council of Arles (314) issued a similar decree when it decided that Christians who accused falsely their brethren were to be forever excluded from communion with the faithful. During the persecutions of the early Christians it sometimes happened that apostates denounced their fellow Christians. The younger Pliny relates in a letter to Trajan that an anonymous bill of indictment was presented to him on which were many names of Christians; we do not know if the author of this libellus was a Christian. According to can. xiii of the Council of Arles, during the persecution of Diocletian Christians were denounced by their own brethren to the pagan judges. If it appeared from the public acts that an ecclesiastic had done this, he was punished by the synod with perpetual deposition; however, his ordinations were still considered valid. In general, false accusation is visited with severe punishments in later synods, e. g. Second Council of Arles, the Council of Agde and others. These decrees appear in the later medieval collections of canons. New punitive decrees against calumny were issued by Pope Gregory IX in his Decretals.
Ағылшын сөзі ретінде қолданылуы
Оуэн Дж. Блум, OFM Питер Дамиан хаттары 31–60 (Вашингтон, АҚШ: Америка католиктік университеті, 1990), 49 бет ("бауырлымның қылмыстарын жариялаушы және айқындаушы болу"). "Англиялықтың қамалы" телесериалында, нацистер басып алған Ұлыбританияны көрсететін, "делотор" сөзі нацистік басқыншыларға көмектесетін жасырын хабар берушілерге сілтеме ретінде қайта қолданылады.
See Owen J. Blum, OFM Peter Damian Letters 31–60 (Washington D. C.: The Catholic University of America, 1990), 49 ("being an informer and delator of my brother's crimes"). In the alternate reality TV series An Englishman's Castle, depicting a Nazi occupied Britain, the word "delator" is revived in reference to informers helping the Nazi occupiers.