Кіріспе

Делатор (көпше: delatores, әйелдік: delatrix) – латын тілінде қылмыс жасады деген айыппен сотқа басқа біреуді көрсетіп беруші, жазаланатын әрекеттің жасалуы туралы хабарлаушы адамды білдіреді.

Римнің зайырлы құқығы

Рим тарихында императорлық қазынаға тиесілі ақшаны қазынашыларға хабарлау (deferre) құқығына ие болған адам болды. Бұл ерекше мағына жазаланатын қылмыстар туралы ақпарат берушілерге, сондай-ақ кез келген адамға (әсіресе ақша табу мақсатында) қарсы жария айыптау жасағандарға таратылды, айыптау дұрыс немесе бұрыс болуы мүмкін еді. "Жалпы хабаршы" деген мағына беретін делотор сөзі императорлық кезеңде ғана қолданылды, бірақ жария айыптау құқығы бұрыннан бар еді. Егер бұл патриоттық және мүдделі емес ниетпен жасалса, оның салдары пайдалы болды; бірақ сыйақы принципі енгізілгеннен кейін жағдай өзгерді. Кейде айыптаушы азаматтық құқықтарға, Сенаттағы орынға немесе айыпталушының мүлкінен үлес алуға ие болатын. Республика кезеңінің соңында Цицерон (De officiis, ii. 14) мұндай айыптаулар мемлекет мүддесі үшін немесе басқа да маңызды себептермен ғана жасалуы керек деген пікірін білдірді. Рим империясы кезінде жүйе ашық түрде жемқорлыққа ұшырады, бұл Тиберий тұсында ең жоғары деңгейге жетті, бірақ делоторлар Теодосий I билігіне дейін өз қызметтерін жалғастырды. Олар қоғамның барлық топтарынан шықты: патрицийлер, эквиттер, азат етілгендер, құлдар, философтар, әдебиетшілер және, ең бастысы, заңгерлер. Олардың шабуылдарына байлар, императордың барлық бәсекелестері және императорлық өмір салтына қарсы мінез-құлық танытқандар ұшырады. Мажестат заңы ерекше мүмкіндіктер берді, ол бастапқыда билеушіге сөзбен немесе іспен шабуыл жасауға қарсы бағытталған, бірақ кейін оған ешқандай қатысы жоқ барлық айыптауларды қамтыды; шындығында, Тациттің айтуынша, барлық қылмыстық айыптауларға сатқындық айыбы қосылды. Бұл айыптаулардың басты себебі байлық жинауға құмарлық болды, өйткені мажестат заңы бойынша, айыпталушының мүлкінің төрттен бірі, тіпті ол өзін-өзі өлтірген жағдайда да (тәркілеуден қашу үшін, бұл өлім жазасын алғандарға қатысты жасалатын), айыптаушыға берілді (сондықтан оны төрт еселенген деп атады). Ежелгі Плиний мен Марциал кәсіби делоторлардың үлкен байлық жинағанын айтты. Бірақ бұл да қауіпсіз емес еді. Егер делотор ісін ұтылса немесе оны аяқтаудан бас тартса, ол айыпталушы сияқты жазаға тартылатын; ол қайта оралған жағдайда тыйым салынғандардың немесе олардың туыстарының кек алу қаупіне ұшырады; Тиберий сияқты императорлар өздеріне қажет болмай қалған және қауіпті болуы мүмкін адамдарды қуудан немесе жоюдан тартынбады. Тит Неронға қызмет еткендерді аренада сабап, жер аударып немесе құлдыққа салды. Бұл кемшіліктер Домициан тұсында қайтадан пайда болды; Веспасиан мажестат бойынша сот процестерін жойғанмен, делоторларға араласпады, оларды Траян қайтадан қуды және Константиннің жарлығымен өлім жазасымен қорқытты; бірақ делоторлық 4 ғасырдың соңына дейін жалғасты.

Қасиетті кітаптар

Делаторес термині испандық Эльвира синоды (шамамен 306 ж.) өз бауырларын айыптаушы ретінде пайда болған христиандарды қаралау үшін қолданды. Бұл синод егер бір христиан екінші христианның айыптауы (delatio) арқылы жазаланса немесе өлімге кесілсе, онда мұндай айыптаушы мәңгілікке қауымнан шеттетілуге, яғни шіркеудің ең қатаң жазасына ұшырауы керек деп шешті. Шын және жалған айыптау арасында ешқандай айырмашылық жасалмады, бірақ синодтың ниеті, бастысы, христиандықты бұтпайтын соттар алдында айыптау немесе ең болмағанда жалған айыптау болуы мүмкін. Епископқа, дін қызметкеріне немесе дьяконға қарсы жасалған кез келген жалған айыптама да сол синод тарапынан осындай жазамен жазаланды. Жалған куәлік үшін жаза канонның LXXIV ережесімен айыптаманың ауырлығына қарай белгіленді. Арль соты (314 ж.) да осыған ұқсас жарлық шығарды, онда бауырларын жалған айыптаған христиандар адалдармен қарым-қатынастан мәңгілікке шеттетілуі керек деп шешті. Алғашқы христиандарды қудалау кезінде кейде дінен қайтқандар өз бауырларын жамандаған. Жас Плиний Траянға жолдаған хатында оған көптеген христиандардың есімдері жазылған анонимді айыптама қағазы ұсынылғанын айтады; біз бұл libellus-тің авторы христиан болған-болмағанын білмейміз. Арль сотының XIII қағидасына сәйкес, Диоклетианның қудалауы кезінде христиандарды өз бауырлары бұтпайтын соттарға айыптаған. Егер шіркеу қызметкерінің мұндай іс жасағаны ресми құжаттардан белгілі болса, ол мәңгілікке қызметтен алынып, синодтың жазасына тартылған; алайда оның қызметке тағайындалуы жарамды деп саналды. Жалпы, жалған айыптама кейінгі синодтарда, мысалы, Арльдегі екінші кеңесте, Агдедегі кеңесте және басқаларда қатаң жазалармен жазаланды. Бұл жарлықтар кейінгі ортағасырлық канон жинақтарында кездеседі. Папа Григорий IX өзінің Декреталдарында жамандауға қарсы жаңа жазалау жарлықтарын шығарды.

Ағылшын сөзі ретінде қолданылуы

Оуэн Дж. Блум, OFM Питер Дамиан хаттары 31–60 (Вашингтон, АҚШ: Америка католиктік университеті, 1990), 49 бет ("бауырлымның қылмыстарын жариялаушы және айқындаушы болу"). "Англиялықтың қамалы" телесериалында, нацистер басып алған Ұлыбританияны көрсететін, "делотор" сөзі нацистік басқыншыларға көмектесетін жасырын хабар берушілерге сілтеме ретінде қайта қолданылады.