Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аққад империясының билеушілері
none
the rulers of the Akkadian Empire
Аққад патшасы (аккадша: , ) – ежелгі Месопотамиядағы Аққад қаласы мен оның империясының билеушісі болған. Б.з.д. 3-мыңжылдықта, Аққадтың Саргон билігінен бастап оның шөбересі Шар-Кали-Шарри билігіне дейін, Аққад империясы Месопотамиядағы үстем күшке айналып, алғашқы танымал ұлы империя құрды. Империя алғашқы бес патшасының билігінен кейін ішкі тұрақсыздық пен шетелдік басқыншылықтардың салдарынан жылдам құлдырады, бұл Месопотамияның тәуелсіз қала-мемлекеттерге қайта бөлінуіне әкелді. Алайда, Аққадтың қысқа ғана уақытқа көрсеткен күші оның беделі мен мұрасын келешектегі монархтардың ғасырлар бойына талап етуіне мүмкіндік берді. Нео-Шумер империясын құрып, Месопотамияның көп бөлігін қайта біріктірген Ур-Намму «Сумер және Аққад патшасы» атағын енгізді, ол Ахеменид империясының кезеңіне дейін қолданылып келді.
The king of Akkad (Akkadian: , ) was the ruler of the city of Akkad and its empire, in ancient Mesopotamia. In the 3rd millennium BC, from the reign of Sargon of Akkad to the reign of his great grandson Shar Kali Sharri, the Akkadian Empire represented the dominant power in Mesopotamia and the first known great empire. The empire would rapidly collapse following the rule of its first five kings, owing to internal instability and foreign invasion, probably resulting in Mesopotamia re fracturing into independent city states, but the power that Akkad had briefly exerted ensured that its prestige and legacy would be claimed by monarchs for centuries to come. Ur Nammu of Ur, who founded the Neo Sumerian Empire and reunified most of Mesopotamia, created the title "King of Sumer and Akkad" which would be used until the days of the Achaemenid Empire.
Тарих
Саргон Акадты "құрылтайшысы" деп аталғанымен, қаланың өзі оның билігінен бұрын болған болуы мүмкін; Саргонға дейінгі жазуда оның аты айтылады және "Аккад" атауының өзі Саргон мен оның ізбасарларының аккад тілінен емес. Саргонның билігі Акадтың қала-мемлекеттен алғашқы белгілі ұлы империяға айналуына белгі берді, Аккад патшасы бүкіл Месопотамияға билік етті. Оның билікке өрлеуі Шумер патшасы Лугалзагесиді жеңуден басталды, ол Төменгі Месопотамияны Уруктан басқарды және оның империясын бағындырды. Әскери жорықтары арқылы Саргон батысқа Жерорта теңізіне, ал солтүстікке Ассирияға дейінгі аймақтарды бағындырды, оны өзінің жазуларында мақтан тұтты. Саргонның ізбасарлары оның кең аумағын бекітіп, Аккад империясының шекарасын кеңейтуді жалғастырды. Саргонның немересі және Аккадтың төртінші патшасы Нарам-Син империяны ең үлкен деңгейге жеткізді және өзінің ұлы күшін көрсету үшін жаңа атақ алды – "Төрт жақтың патшасы", ол бүкіл әлемді білдірді. Ол сондай-ақ Месопотамияда өмір сүрген кезінде құдай деп жарияланған алғашқы патша болды, оған "Аккадтың құдайы" деп есім қойылды. Акадты кем дегенде жеті патша билесе де, Аккад империясы Нарам-Син билігінен кейін тез құлады және Месопотамияда бір патшаның басшылығымен орталық билік қайта орнатылмады, оның орнына Жаңа Шумер империясының көтерілуіне дейін. Бұл кезеңде аймақ қала-мемлекеттердің патшалары басқаратын жергілікті билікке қайта оралған болуы мүмкін. Бұл құлдыраудың басты себебі Месопотамияға Гутиандар деп аталатын халықтың шабуылы болды, оларды Жаңа Шумер империясының негізін қалаушы Ур-Намму жеңіп, қуды.
Although Sargon of Akkad is often referred to as the "founder" of Akkad, the city itself probably existed before his rule; a pre Sargonic inscription refers to it by name and the name "Akkad" itself is not actually of the Akkadian language of Sargon and his successors. Sargon's reign does however mark the transition of Akkad from a city state into the first known great empire, with the Akkadian king ruling all Mesopotamia. His rise to power began with the defeat of the Sumerian king Lugal zage si, who had ruled Lower Mesopotamia from Uruk, and the conquest of his empire. Through military campaigns, Sargon subjugated regions as far west as the Mediterranean and as far north as Assyria, which he boasted of in his inscriptions. Sargon's successors consolidated his vast realm and continued expanding the borders of the Akkadian Empire. Sargon's grandson and the fourth king of Akkad, Naram Sin, brought the empire to its greatest extent and assumed a new title to illustrate his great power, King of the Four Quarters, which referenced the entire world. He was also the first king in Mesopotamia to be deified in his lifetime, being addressed as "the god of Akkad". Although at least seven kings would rule Akkad after him, the Akkadian Empire quickly collapsed after Naram Sin's reign and prominent central authority under a single king would not be restored in Mesopotamia until the rise of the Neo Sumerian Empire. It's likely that the region reverted to local governance under kings of city states in the time between the two empires. A major cause of this collapse was the invasion of Mesopotamia by a people referred to as the Gutians, who would be defeated and driven away by the founder of the Neo Sumerian Empire, Ur Nammu.
Саргон әулеті (б.з.д.
#Патшалық билігінің бейнесі (орталық хронология) Іріктеу 1 СаргонŠарру ukīnc. 2334–2279 б.з.д. (55 жыл) Акад империясының негізін қалаушы Шумердің барлық аймағын жаулап алып, Акад империясын құрды, ол Месопотамияның алғашқы ұлы билеушілерінің бірі саналады. «Әлемнің патшасы» атағын енгізді. Құнарлы Жарты Айдың барлық аймағын бағындыру үшін жорықтарға шықты. 2 РимушRi mu ušc. 2279–2270 б.з.д. (9 жыл) Акадтың Саргонының ұлы Көптеген көтерілістерге тап болды және бүлікші энсилерден Ур, Умма, Адаб, Лагаш, Дер және Казаллу қалаларын қайтарып алуға мәжбүр болды. Елам мен Барахшаға қарсы жеңісті жорықтар жасады. Мүмкін, оны сарайдағылары өлтірген. 3 МаништушуMa an ish tu suc. 2270–2255 б.з.д. (15 жыл) Римуштің інісі, Акадтың Саргонының ұлы Көтерілістерге дерлік тап болмады, сондықтан Акадтан алыс аймақтарға жорықтар жасауға мүмкіндік алды. Көбінесе оңтүстікке қарай шабуылдап, Тигр және Парсы шығанағында жеңіске жетті. 4 Нарам СинNa ra am Sînc. 2254–2218 б.з.д. (36 жыл) Маништушудың ұлы Нарам Син билігінде Акад империясы ең жоғары қуатына жетті. Өзін құдай деп жариялаған алғашқы Месопотамия билеушісі, өзін «Акадтың құдайы» деп атады. «Төрт бұрыштың патшасы» атағын енгізді. 5 Шар Кали ШарриŠar ka li šar ric. 2217–2193 б.з.д. (24 жыл) Нарам Синнің ұлы Шар Кали Шарри билігі кезінде гуттардың шапқыншылығы мен кең таралған құрғақшылықтың салдарынан Акад империясы құлады. Акад қаласынан басқа аймақтарды бақылаған соңғы Акад патшасы болуы мүмкін.
#DepictionKingReign (Middle Chronology)SuccessionNotes1Sargon𒈗𒁺Šarru ukīnc. 2334–2279 BC(55 years)Founder of the Akkadian Empire Founded the Akkadian Empire through the conquest of all of Sumer, regarded as one of the first great Mesopotamian rulers. Introduced the title King of the Universe. Embarked on campaigns to subjugate the entire Fertile Crescent.2Rimush𒌷𒈬𒍑Ri mu ušc. 2279–2270 BC(9 years)Son of Sargon of Akkad Faced widespread revolts and had to reconquer the cities of Ur, Umma, Adab, Lagash, Der, and Kazallu from rebellious ensis. Embarked on victorious campaigns against Elam and Barakhshe. Possibly assassinated by his courtiers.3Manishtushu𒈠𒀭𒅖𒌅𒋢Ma an ish tu suc. 2270–2255 BC(15 years)Brother of Rimush, son of Sargon of Akkad Faced little to no rebellions and could as such embark on campaigns to lands distant from Akkad. Primarily campaigned to the south, winning victories along the Tigris and in the Persian Gulf.4Naram Sin𒀭𒈾𒊏𒄠𒀭𒂗𒍪Na ra am Sînc. 2254–2218 BC(36 years)Son of Manishtushu Under Naram Sin, the Akkadian Empire reached its maximum power. The first Mesopotamian ruler to claim divinity, calling himself the "God of Akkad". Introduced the title King of the Four Corners of the World.5Shar Kali Sharri𒊬𒂵𒉌 𒈗𒌷Šar ka li šar ric. 2217–2193 BC(24 years)Son of Naram Sin During Shar Kali Sharri's reign, the Akkadian Empire collapsed as a result of the Guti invasion and widespread drought. Possibly the last Akkadian king to actually control more than the city of Akkad itself.
Акад аралық билік (шамамен б.з.д.
#KingReign (Орталық хронология) SuccessionNotes6Igigi𒄿𒄀𒄀I gi gic. 2193–2192 б.з.д. (1 жыл) Белгісіз мұрагерлік, Гути шабуылынан кейінгі анархия. Шар Кали Шарридің өлімінен кейінгі анархияда билікті басып алып, шамамен бір жыл билік жүргізді. Сумер патшалар тізімінде бұл кезең үш жылдың ішінде төрт патшаның билік еткендігі туралы айтылады: «Кім патша болды? Кім патша болмады?».7Imi𒄿𒈪I mic. 2192–2191 б.з.д. (1 жыл) Белгісіз мұрагерлік, Гути шабуылынан кейінгі анархия.8Nanum𒈾𒉡𒌝Na nu um. 2191–2190 б.з.д. (1 жыл) Белгісіз мұрагерлік, Гути шабуылынан кейінгі анархия.9Ilulu𒅋𒇽Ilu luc. 2190–2189 б.з.д. (1 жыл) Белгісіз мұрагерлік, Гути шабуылынан кейінгі анархия. Шар Кали Шарридің өлімінен кейін таққа таласқан төрт бәсекелестің соңғысы. Мүмкін, Гути билеушісі болған.
#KingReign (Middle Chronology)SuccessionNotes6Igigi𒄿𒄀𒄀I gi gic. 2193–2192 BC(1 year)Uncertain succession, anarchy following the Guti invasion Seized power in the anarchy following the death of Shar Kali Sharri, ruling for about a year. Four kings would rule in only three years, a period which the Sumerian King List describes with "Then who was king? Who was not the king? ".7Imi𒄿𒈪I mic. 2192–2191 BC(1 year)Uncertain succession, anarchy following the Guti invasion8Nanum𒈾𒉡𒌝Na nu umc. 2191–2190 BC(1 year)Uncertain succession, anarchy following the Guti invasion9Ilulu𒅋𒇽Ilu luc. 2190–2189 BC(1 year)Uncertain succession, anarchy following the Guti invasion The final of the four short lived rivals vying for the throne in the aftermath of Shar Kali Sharri's death. Possibly a Gutian ruler himself.
Акадтың соңғы патшалары (шамамен б.з.д.
Аққадты билеген соңғы патшалар Дуду мен Шу-тураль бастапқы билеуші әулетпен байланысты деп есептеледі және осы себепті олар көбінесе Саргон әулетінің мүшелері ретінде қарастырылады. #KingReign (Орталық хронология) Мәрұарлық ескертпесі10Дуду𒁺𒁺Du duc. б.з.д. 2189–2168 жж. (21 жыл) Мәрұарлық белгісіз, Гути шапқыншылығынан кейін анархия, мүмкін Шар-Кали-Шарридің ұлы. Оңтүстіктегі бұрынғы Аққадқа бағынған Гирсу, Умма және Элам сияқты аймақтарға қарсы жорықтар жасады. 11Шу-тураль𒋗𒉣젹ㄺŠu ṭur ulc. б.з.д. 2168–2154 жж. (15 жыл) Дудудың ұлы. Аққадтың соңғы патшасы, Аққадтың өзі, Киш, Тутуб және Эшнананы қамтитын қысқарған аумақты басқарды.
The final kings to rule Akkad, Dudu and Shu turul are assumed to have been related to the original ruling dynasty and as such are often regarded as members of the Sargonic dynasty. #KingReign (Middle Chronology)SuccessionNotes10Dudu𒁺𒁺Du duc. 2189–2168 BC(21 years)Uncertain succession, anarchy following the Guti invasion, possibly the son of Shar Kali Sharri Campaigned against former Akkadian subjects in the south, such as Girsu, Umma and Elam.11Shu turul𒋗𒉣𒇬𒍌Šu ṭur ulc. 2168–2154 BC(15 years)Son of Dudu The last king of Akkad, ruled over a greatly reduced territory that included Akkad itself, Kish, Tutub and Eshnunna.
Шумер мен Акад патшасы
Аққад және оның империясының қалған бөлігі жойылғанмен, оның билігі мен мәртебесі Месопотамияның кейінгі империяларының билеушілерін өздеріне осы бедел мен мұраны тағайындауға итермеледі. Мезопотамиядағы гутийлік билікten кейін Жаңа Шумер империясын құрған Ур-Намму «Сумер және Аққад патшасы» атағын алды. Бұл атақ оның оңтүстік (Сумер) және солтүстік (Аққад) Мезопотамиядағы билігін негіздеуге арналған болса да, ол Ур-Наммуды ескі Аққад патшаларымен байланыстырды, олар екі аймақты да билегенімен, Шумер мен Аққадты осылай байланыстыруға қарсы болған болуы мүмкін. Ур-Наммудың атағы 1500 жылдан астам сақталды. Оны Ежелгі Вавилон империясын құрған Хаммурапи қабылдады және Вавилон патшалары б.з.д. 8 ғасырына дейін қолданды. Орта және Жаңа Ассирия империяларында және Жаңа Вавилон империясында да кеңінен қолданылды. Ассирия патшалары үшін «Сумер және Аққад патшасы» атағы Бабылдың (Оңтүстіктегі, мысалы, Шумер) бақылауын көрсететін белгі болды және тек Бабылді шын мәнінде бақылаған Ассирия патшалары ғана осы атақты өз жазбаларында қолданды. «Сумер және Аққад патшасы» атағын соңғы рет қабылдаған патша – Ахеменидтер империясының Ұлы Кир, ол б.з.д. 559-530 жылдары биледі. Кирдің Бабылді жаулап алғаннан кейін аккад тіліндегі клинописьмен жазылған Кир цилиндрінде ол бірнеше дәстүрлі Месопотамия патшалық атақтарын қабылдады, олардың көпшілігі оның ізбасарлары қолданбады.
Although Akkad and what remained of its empire was destroyed, its power and prominence led to rulers of later Mesopotamian empires wishing to claim its prestige and legacy for themselves. Ur Nammu, who founded the Neo Sumerian Empire in the aftermath of the Gutian rule of Mesopotamia assumed the title "King of Sumer and Akkad". Although the title was meant to justify his rule over both southern (Sumer) and northern (Akkad) Mesopotamia, it also clearly connected Ur Nammu to the old Akkadian kings, who may have been against linking Sumer and Akkad in such a fashion even though they had ruled both regions. Ur Nammu's title would endure for more than 1,500 years. It was assumed by Hammurabi, founder of the Old Babylonian Empire, and used by Babylonian kings up until the 8th century BC. It was also prominently used in the Middle and Neo Assyrian Empires and in the Neo Babylonian Empire. For Assyrian kings, "King of Sumer and Akkad" was used as a marker of their control of Babylon (which was in the South, e. g. Sumer) and only those Assyrian kings who actually controlled Babylon used the title in their inscriptions. The final king to assume the title of "King of Sumer and Akkad" was Cyrus the Great of the Achaemenid Empire, who reigned from 559 to 530 BC. In the Cyrus Cylinder, written in Akkadian cuneiform script following Cyrus's conquest of Babylon, he assumed several traditional Mesopotamian royal titles, most of which were not used by his successors.