Кіріспе

Прозелитизм – адамдардың діни немесе саяси нанымдарын өзгертуге бағытталған саясат. Нанымды сіңдіруге жасалған әрекеттерді прозелитизм деп атауға болады. Салли Следж діни прозелитизмді діни үгіл-насихатты таңдау ретінде қарастырады. Кейбір елдерде прозелитизм заңсыз. Кейбір адамдар евангелизмді (немесе ислам терминологиясында да’уат) және прозелитизмді ажыратады, прозелитизмді еріксіз немесе күштеп жүргізілген әрекет деп есептейді; алайда, екі терминнің де мағынасы бірдей болуы мүмкін.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "прозелитизм" сөзі грек тіліндегі "πρός" ("қарай", "жайлы") префиксі мен "ἔρχομαι" ("келемін") етістігінің "προσήλυτος" ("жаңа келген") түрінен шыққан. Тарихи тұрғыдан алғанда, грек тіліндегі Септуагинта мен Жаңа Өсиетте "прозелит" сөзі яһуди дініне өтуді ойластырып жүрген басқа ұлттан шыққан адамды білдірген. "Прозелитизм" сөзі бастапқыда яһуди дініне айналуға қатысты болса (алдында ол Құдайға қорқынышпен қараған басқа ұлттарға да қолданылған), қазір ол кез келген діннің немесе діни тұлғалардың адамдарды өз нанымына көндіру әрекетін білдіреді. Патерсон (Нью-Джерси) қаласының католик епископы Артур Серрателли "прозелитизм" сөзінің мағынасы уақыт өте келе өзгергенін айтты. Ескі Өсиеттің грек тіліндегі Септуагинта аудармасы "прозелит" сөзін қазіргі тілдерге бейтарап мағынада берген. Бұл сөз адамның пікірін немесе дінін өзгерткенін білдіреді. Ал "прозелитизм" дегеніміз – біреуді мұндай өзгеріске итермелеу әрекеті. Бірақ бүгінде "прозелитизм" діни сенімдерге қатысты көбінесе жаман әрекет ретінде қарастырылады. Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі "прозелитизм" сөзін жамандау мағынасында қолданғанда, ол адамның санасын құрметтемейтін, әділетсіз тәсілдермен – мәжбүрлеу немесе пара беру арқылы, дінге көндіру әрекеттерін білдіреді дейді.

Сенім арқылы

Әлемдік діндер екі топқа бөлінеді: жаңа жақтастарды белсенді түрде іздейтіндер (миссионерлік діндер) және іздемейтіндер (миссионерлік емес діндер). Бұл жіктеу 1873 жылы Макс Мюллер оқыған дәріспен қалыптасқан, және діннің жаңа мүшелерге ұмтылуына негізделген. Миссионерлік діндерге буддизм, христиандық және ислам кіреді, ал миссионерлік емес діндерге иудаизм, зороастризм және индуизм жатады. Басқа діндер, мысалы, алғашқы діндер, конфуциандық және даосизм де миссионерлік емес діндер санатына жатуы мүмкін.

Бахаи діні

Бахаи дінінің жазбаларында адамдарды дінге тартуға айрықша мән беріледі. Адамдарды дінге тарту процесі оқыту деп аталады. Әр бахаи өз дінін үйретуге міндетті, себебі ол әлемге бейбітшілік пен әділдік әкелу жолы ретінде қарастырылады. Бахаилердің кейбіреулері ізашар болып, бахаилардың аз саны бар елдерге немесе қалаларға көшіп, дінді таратуға көмектеседі. Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулла, оның дінін үйретушілердің этика мен даналықтың маңыздылығын баса көрсетуі керектігін жазды. Сонымен қатар, бахаилердің ұстамдылық, салмақтылық және даналық танытуы, ал үйретулерінде тым агрессивті болмауы қажеттігін кеңес берді. Елшілердің істері және басқа да көздерде ертедегі христиандардың Игі хабарды тарату үшін жеке сұхбаттар мен жаппай уағыздар арқылы осы нұсқауға орай әрекет еткені туралы бірнеше деректер келтірілген. Өзін христиан деп жариялаған көптеген топтардың миссионерлік жұмыстармен айналысатын ұйымдары бар, олар дінсіз және басқа діндердің өкілдерін (кейде христиандықтың басқа түрлерін де) дінге өтуге шақыруды толығымен немесе жартылай қамтиды. Куәгерлердің жамағаты (Jehovah's Witnesses) және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері (Church of Jesus Christ of Latter-day Saints) дінге өтуге шақыруға доктриналық баса назар аударуларымен ерекше танымал. Мәскеу патриархаты Ресейдегі православие христиандарын католиктерге дінге өтуге шақыру деп сипаттаған әрекеттерді бірнеше рет қатты айыптады және осы себепті католиктердің аз саны бар Ресейдің аймағындағы құрылыс жобасына қарсылық көрсетті. Католик шіркеуі Ресейдегі католик қауымын қолдайтынын және дінге өтуге шақыруды жүзеге асырмайтынын мәлімдейді. 1993 жылы Рим-католик шіркеуі мен православие шіркеулері арасында дінге өту туралы Баламанд декларациясы жарияланды.

Мугглтондықтар

17 ғасырдың ортасында Лондонда Джон Рив және Лодовик Магглтон құрған мугглеттондар, егер адам олардың дінінің толық негіздерімен танысып, оны қабылдамаса, құтылуға мүмкіндігі болмайтынына сенді. Бұл тәуекел дін таратуды шектеді: олар адамдарды құтылудан айырудан тартынды, бұл олардың аз санды болуын түсіндіруі мүмкін. 19 ғасырдың ортасында екі бай мугглеттондық, Джозеф және Исаак Фрост, осы сақтық көзқарастан бас тартып, дін туралы бірнеше кітап жариялады.

Үнді діндері

Прозелитизм индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты үнді діндерінде сирек кездеседі, әсіресе олар көп түрлілікке негізделгендіктен. Дін таңдаудың орнына, әділдік карма және қайта туу сияқты ұғымдармен анықталатыны есептеледі. Сондықтан, прозелитизм садханаға (рухани тәжірибе) және самскараларға (ішкі сапаларға) қол жеткізуге кедерілді деп қарастырылады.

Буддизм

Буддизмде қабылданған немесе күшті прозелитизм дәстүрі жоқ, Будда өзінің ізбасарларын басқа діндерді және дін қызметкерлерін құрметтеуге үйреткен. Алайда, Ашока императоры буддизмге келгеннен кейін түрлі мемлекеттерге патшалық миссионерлерді жіберіп, өз ұлы мен қызын Шри-Ланкаға миссионерлер ретінде жіберді. Буддизмнің негізгі мектептерінде агрессивті прозелитизмге қарсы шығады және буддистер прозелитизммен айналыспайды. Индуизм дінбасыларымен бірлескен мәлімдемесінде ол "кез келген діни дәстүрдің түрлі тартымды әдістерді қолданып, дін аударуына" қарсы екенін білдірді.

Индуизм

Индуизмде прозелитизм дәстүрі жоқ. Классикалық индуизм әртүрлі көзқарастар мен теологияны қамтиды. Оның ізбасарлары индуизмдегі теистік, теистік емес немесе басқа да дәстүрлердің кез келгеніне ерікті. Изушілер өздері қалаған философияға немесе сенімге көшуге және кез келген жеке құдайға немесе құдайға өздері дұрыс деп санайтын тәсілмен табынуға болады, барлық жолдар таза нысанында тең құнды екендігінің айтылмаған, бірақ күшті түсінігімен. Қазіргі заманда индуизмге және индуизмнен дін ауыстыру мәселесі даулы болып табылады. Көптеген адамдар миссионерлік қызмет пен прозелитизмнің индуизмнің қағидаларына қайшы келетінін айтады. Прозелитизм индуизм дәстүрінің бөлігі болмаса да, индуизмнің ішіндегі Вайшнавизм, Шайвизм және Шактизм сияқты түрлі дәстүрлер арасында дін ауыстырудың ұзақ тарихы бар. Дегенмен, бұл дін ауыстыру дәстүрлері объективті жарамды идеямен немесе өмірден кейінгі өмірдегі жалған идеялардың салдарымен байланысты емес, бірақ белгісіз Браманды түсінуге және қоғамда әділдікті нығайтуға көбірек септігін тигізді. Христиандық, ислам және индуизм арасындағы прозелитизм және дін ауыстыру туралы пікірталас салыстырмалы түрде жақында, 19 ғасырда басталды. Ария Самадж сияқты кейбір индуистік реформалық қозғалыстардың діни лидерлері мұсылмандар мен христиандарды индуизмге қайтару үшін Шуддхи қозғалысын іске қосты, ал Брамо Самадж индуизмді миссионерлік емес дін деп ұсынды.

Харе Кришна қозғалысы

Индуизмге өз еркімен келгендерді қабылдайтын бір топ – Халықаралық Кришна санасы қоғамы (ISKCON), сонымен қатар Харе Кришна деп те аталады. Адепттердің дінге өтудің белгілі бір рәсімдері жоқ, бірақ Құдайға деген махаббаттың толыққанды деңгейіне жету үшін Харе Кришна мантрасын жаттап беруді ұсынады. ISKCON жақтастары Кришнаны басқа діндердің өкілдері құдай деп санайтын ең жоғарғы құдай ретінде қарастырады. Адепттер арасында кең таралған пікір – ISKCON адамға басқа діндердің амалдары мен дәстүрлеріндегі ең жоғарғы құдай Кришнаның басымдығын тануға көмектеседі. ISKCON Санатана Дхарма (Индуизм) тұжырымын, басқа діндер аша алатын «мәңгілік заңды» насихаттайды.

Джайнизм

Махавира (б.з.д. 599–527), джайнизмнің 24-ші Тиртанкарасы, Анекантавада деп аталатын салыстық тұжырым мен субъективизмге қатысты алғашқы философияны жасады. Осы балама діни амалдарды қабылдауының нәтижесінде, осы діндерде дін ауыстыру құбылысы кеңінен таралмаған, бірақ толығымен беймәлім де емес. Джайнизм дініне жаңадан келгендер құшақ жайып қарсы алынады.

Сикхизм

Сикхизм дінді таратуға тырыспайтын дін және "күш көрсету немесе ықпал ету" арқылы дінге өтуге көбінесе қарсы шығады, себебі әр адамның өз дінін еркін таңдауға және ұстануға негізгі құқығы бар.

Ислам діні

Ислам дінінде адамдарды дінге шақыру – сауапты амал. Құранда былай делінген: «Дінде ешқандай мәжбүрлеу жоқ. Шындық пен жалған арасындағы айырмашылық анық. Кімде-кім жалғандықтан бас тартып, Аллаға иман келтірсе, ол ешқашан үзілмейтін, берік тұтқаны ұстаған болады. Алла естіреді және біледі». (Бақара сүресі, 2:256)

«/lā ikrāha fī d dīni/» деген оперативті тіркес сөзбе-сөз «дінде жек көрушілік жоқ» деп аударылады, бұл осы аятты дін тарату тақырыбымен байланыстыруды қиындатады. Мұсылман ғалымдары бұл аятты біреуді Исламға мәжбүрлеп көшіруге болмайды деп түсіндіреді. Мұсылмандар басқаларды Исламға шақыруды Алланың пайғамбарлары бастаған және қазір мұсылмандардың ұжымдық міндеті саналатын миссия деп біледі. Құранда былай делінген: «(Адамдарды) Раббыңның жолына даналықпен және әдепті насихатпен шақырыңдар, сондай-ақ олармен ең жақсы жолмен әңгімелесіңдер. Раббың, кімнің жолынан адасқанын және кімнің тура жолға басшылық алғанын жақсы біледі». (Нахл сүресі, 16:125)

Мұндағы «/udʿu ilà sabīli rabbika/» – «Раббыңның жолына шақыр» деген оперативті тіркес, «Бақара» 2:256 аятында жоқ «/ilà/» – «қа» бағытын көрсетеді.

Иудаизм

Иудаизмнің маңызды қағидасы – Құдайдың еркі адамдардың ерік бостандығын пайдалануында. Сондықтан, яһуди дінінде дін аудару әрекеттері көбінесе жағымсыз деп есептеледі. Осы себепті, яһуди діні әдетте яһуди емес адамдарды дінге өтуге шақырмайды. Керісінше, яһуди емес адамдар Нұх заңын сақтауға ынталандырылады, осы арқылы болашақта оларға орын беріледі. Көне заманда, осы заңды сақтайтын яһуди емес адамдар ғейрим тошвим атанды, бұл термин кейде осы заңдарды ұстануға тырысатын және болашақта яһуди халқына қосылатын адамдарды білдіру үшін бейресми түрде қолданылады. Нұх заңын сақтайтын яһуди емес адам Нұх дініне сенетін болып саналады; осы мақсатта православиелік яһуди ұйымдары шағын көмек көрсетеді. Яһудилер әдетте, яһуди дінін қабылдағысы келген адамның өз еркімен келуін күтеді. Дінге кірудің көптеген жағдайлары яһудимен некелескен адамдармен байланысты, бірақ рухани немесе жеке себептермен қосылғандар да бар; мұндай адамдар "таңдау бойынша яһудилер" деп аталады. Раввиндер көбінесе жаңа мүшелерді қабылдаудан тартынып, бірақ шынайы қызығушылық танытқандарға семинарлар немесе жеке кездесулер арқылы кеңес бере алады. Православиелік яһудизм теориялық тұрғыдан дін аударуды ынталандырмайды және де одан бас тартпайды. Дінге өтудің талаптары өте қиын болуы мүмкін, бірақ раввиндер тұрақты және шын ниетпен келген өтініштерді қабылдайды. Яһудилыққа ұқсауға үлкен мән беріледі. Көптеген яһуди ұйымдары дін аударуды жүзеге асырмаса да, Хабад православиелік яһудизмді насихатайды.

Мұрагерлік мүшелік

Дрюздер, езидтер және ярсандар сияқты кейбір діндердің бағыттары мүмін қабылдамайды.