Кіріспе
Евгений Замятиннің 1924 жылғы романы «Біз» (Мы) – орыс жазушысы Евгений Замятиннің 1920–1921 жылдары жазған антиутопиялық романы. Ол алғаш рет 1924 жылы Нью-Йоркте Грегори Зилборг аударған ағылшын тілінде Э. П. Даттон баспасынан шықты, ал орыс тіліндегі түпнұсқа мәтіні 1952 жылы жарық көрді. Роман біртұтас тоталитарлық мемлекет шеңберіндегі үйлесімділік пен біркелкілік әлемін суреттейді. Бұл туынды әдеби жанр ретінде дистопияның қалыптасуына ықпал етті. Джордж Оруэлл Алдус Хакслидің 1931 жылғы «Жаңа әлем» романының бір бөлігі «Бізден» алынғанын айтты, бірақ Хаксли оны жоққа шығарды. Оруэллдің 1949 жылғы «1984» романы да «Біз» романынан шабыттанды. Қалалық мемлекет көбінесе толығымен шыныдан салынған, бұл жаппай бақылауға мүмкіндік береді. Мемлекеттік құрылым Паноптиконға ұқсас, ал өмір Ф. У. Тейлордың ғылыми басқару принциптерімен үйлеседі. Адамдар бірқатармен жүріп, біртегіс киім киеді. Адамдарды тек берілген нөмірлері арқылы атауға болады. Қоғам заңдар мен құрылымын негіздеу үшін логика мен ақыл-ойға сүйене отырып қатаң басқарылады. Жеке тұлғаның мінез-құлқы Бір Ұлттың формулалары мен теңдеулері арқылы логикалық негізге құрылады.
We (Мы) is a dystopian novel by Russian writer Yevgeny Zamyatin, written in 1920–1921. It was first published as an English translation by Gregory Zilboorg in 1924 by E. P. Dutton in New York, with the original Russian text first published in 1952. The novel describes a world of harmony and conformity within a united totalitarian state. It influenced the emergence of dystopia as a literary genre. George Orwell said that Aldous Huxley's 1931 Brave New World must be partly derived from We, although Huxley denied this. Orwell's own Nineteen Eighty Four (1949) was also inspired by We. an urban nation constructed almost entirely of glass, which assists mass surveillance. The structure of the state is Panopticon like, and life is scientifically managed F. W. Taylor like. People march in step with each other and are uniformed. There is no way of referring to people except by their given numbers. The society is run strictly by logic or reason as the primary justification for the laws or the construct of the society. The individual's behaviour is based on logic by way of formulae and equations outlined by the One State.
Сюжет
Бір мемлекет бүкіл әлемді жаулап алғаннан кейін бірнеше жүз жыл өткен соң, INTEGRAL ғарыш кемесін жер бетінен тыс планеталарды басып алу үшін жасап жатыр. Жобаның бас инженері D 503 толықтай жасалып біткен ғарыш кемесінде алып жүруге ниеттенген күнделікті жазуды бастайды. Бір мемлекеттің барлық азаматтары сияқты, D 503 әйнекті пәтер ғимаратында тұрады және оны құпия полиция немесе Күзетшілер бюросы мұқият бақылайды. D 503-тің сүйіктісі О 90-ға Бірыңғай мемлекет белгілі бір түндерде онымен кездесуге рұқсат берді. Ол балалы болуға тым кішкентай деп саналады және бұл мәртебеге қатты қайғырады. О 90-дың екінші сүйіктісі және Д 503-тің ең жақын досы - мемлекеттік ақын Р 13, ол өзінің өлеңдерін қоғамдық өлім жазасына жазады. О 90, D 503 атпен бірге атпен жүру кезінде I 330 есімді әйелмен кездеседі. I 330 темекі шегу, алкоголь ішу және D 503мен жыныстық қатынасқа түсу үшін өтініш берудің орнына онымен әуесқойлықпен флирт жасау; олардың барлығы Бірыңғай мемлекеттің заңдарына сәйкес заңсыз. Д 503 қатты таңғалып, өзіне тартылуды жеңу үшін күреседі. Ол оны Ежелгі үйге саяхатқа шақырады, бұл терезелерден басқа, бір штаттағы жалғыз мөлдір емес ғимарат. Қаланың түкпір-түкпірінен қазып алынған эстетикалық және тарихи маңызы бар заттар осы жерде сақталады. Ол жерде I 330 оған жұмыстан қалу себебін түсіндіретін жемқор дәрігердің қызметін ұсынады. Д 503 қорқып кетіп, оны Қорғаушылар бюросына жария етуге уәде береді, бірақ ол мұны істей алмайтынын біледі. D 503 армандар көре бастайды, бұл оны алаңдатады, өйткені армандар психикалық аурудың белгісі деп саналады. Баяу, I 330 D 503-ке ол Мефимен, Бірыңғай Мемлекетті құлатуға ниеттенген ұйыммен байланыста екенін ашады. Ол оны Ежелгі үйдің ішкі құпия туннельдер арқылы қала мемлекетін қоршап тұрған Жасыл қабырғадан тыс әлемге алып кетеді. Сол жерде D 503 сыртқы әлем тұрғындарымен кездеседі: денелері жануарлар терісімен жабылған адамдар. Мефилердің мақсаты - Жасыл қабырғаны қиратып, бір мемлекеттің азаматтарын сыртқы әлеммен қайта біріктіру. Олардың арасындағы соңғы араздыққа қарамастан, О 90 Д 503-ке оны заңсыз жүкті етуді сұрайды. О 90 баласын бір мемлекеттің қарамағына тапсырып, заңды орындайтынын айтқан соң, Д 503 міндетті түрде баласын береді. Жүктілік кезінде О 90 сәбиден ажырауға төзбейтінін түсінеді. D 503 өтініші бойынша I 330 О 90-ны Жасыл қабырғадан тысқары жерлерге әкетуді ұйымдастырады. Өзінің соңғы журналында Д 503 ол үстелге күшпен байланып, "Ұлы операцияға" ұшырағанын және жақында мүмкін болған тәртіпсіздіктерді болдырмау үшін бір мемлекеттің барлық азаматтарына тапсырылғандығын айтады; психохирургиялық жолмен механикалық "негізгілік" күйіне қайта құрылғаннан кейін, олар енді "адам түріндегі тракторлар" ретінде жұмыс істейді. Бұл операция рентген сәулелерімен мидың кейбір бөліктерін нысанаға алып, қиял мен эмоцияларды жояды. Осы операциядан кейін Д 503 бір мемлекеттің диктаторы Мефидің ішкі жұмысы туралы Бенефакторға құлшыныспен хабарлаған. D 503 тіпті азаптау да I 330-ты жолдастарын айыптауға итермелемегеніне таңғалды. Оның бас тартуына қарамастан, 330-шы әйел мен онымен бірге тұтқындалғандар "Бенефатордың машинасы" арқылы өлім жазасына кесілді. Мефи көтерілісі күшейеді; Жасыл қабырғаның бөліктері қиратылды, құстар қалаға қайта оралды және адамдар әлеуметтік бүлік әрекеттерін жасай бастады. D 503 "ақыл-ойды" қайта қалпына келтіреді деген үмітті білдірсе де, роман "Бір мемлекеттің" аман қалуы күмәнмен аяқталады. I 330-дың мантрасы - ең жоғарғы сан жоқ болғандай, соңғы революция да болмайды.
Дистопиялық қоғам
"Біз" кітабында бейнеленген антиутопиялық қоғамға Игілік Шеңбері басшылық етеді, ал азаматтарды жабайы, қолға тигізбеген табиғаттан бөліп тұратын алып Жасыл Қоршау оны қоршап тұрады. Барлық азаматтар "нөмірлер" деп аталады. Әр адамның өміріндегі әр сағат "Сағаттар тізімі" арқылы бақыланады. "Біз" романының оқиғасы Екі жүз жылдық соғыстан кейін белгілі бір уақытта өтеді, бұл соғыс Жер бетіндегі халықтың барлығынан тек "0,2% [20%]" қалдырып, жойды. Соғыс кітапта тек метафора арқылы айтылатын сирек кездесетін бір зат үшін болды; бұл зат "нан" деп аталды, себебі "христиандар оны үшін күресті" – Рим гладиаторлық ойындарында көңіл көтеру үшін өлтірілген христиандар сияқты, "нан мен ойын-сауық" – үкіметтің билікті тартып алуынан халықтың назарын аудару мақсатындағы соғыс. Соғыс жаппай қырып-жою қаруын қолданғаннан кейін ғана аяқталды, сондықтан Бірыңғай Мемлекет апаттан кейінгі ландшафтпен қоршалған.
Алюзиялар мен сілтемелер
"Біз" кітабындағы көптеген есімдер мен сандар Замятиннің өмір тәжірибесіне, мәдениет пен әдебиетке сілтеме жасайды. "112-аудитория" 112 нөмірлі камераға, онда Замятин екі рет түрмеге қамалған, ал S 4711 атауы 4711 нөмірлі Eau de Cologne-ге сілтеме жасайды. Теңіз кемелерін жобалаумен айналысқан Замятин "Святой Александр Невский" мұзжарғышының техникалық сипаттамаларын еске алады. "Біз" романының басты кейіпкерлеріне тағайындалған сандар Замятиннің сүйікті мұзжарғышы "Святой Александр Невскийдің" техникалық құжаттарынан тікелей алынған. Ю 10 санын Замятиннің үш ірі мұзжарғышының "Лебедьный Охотник" кеме жасаушылығындағы нөмірлерінен – 1012, 1020, 1021 [ . ] табуға болады. R 13 осында да, сондай-ақ Sviatogor A/W 904 кемежайының нөмірінде кездеседі. "Біз" романында Киелі кітапқа жасалған көптеген параллельдер бар. Жаратылыс кітабының 1–4 тараулары мен "Біз" арасында ұқсастықтар бар: Бір Ұлтты Жұмақ деп санаса, D 503 – Адам, ал I 330 – Хауа. Бұл туындыдағы жылан – S 4711, ол "қос қисық денесімен" бүктелген және бұрмаланған пішінде сипатталады; ол қос агент. Мефистофельге (Мефиде) сілтемелер Шайтан мен оның Жұмаққа қарсы бүліктеріне (Езекиел 28:11–19; Ишая 14:12–15) сілтеме ретінде қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда, романды ұйымдасқан дінге сын ретінде қарастыруға болады. Федор Достоевскийдің "Жер астынан жазбалар" және "Қарамазовтар" романдарынан әсер алған Замятин осы туындыны радикалды атеистік қоғамның кемшіліктерін сынау мақсатымен жазды. Роман Х.Г. Уэллстің "Оянған ұйықтаушы" (1899) антиутопиясына қарызды. Роман математикалық ұғымдарды символдық мағынада қолданады. D 503 басшылық ететін ғарыш кемесі "Интеграл" деп аталады, ол "көлемді ғарыштық теңдеуді біріктіруге" үміттендіреді. D 503 сондай-ақ, -1 санының квадрат түбірі тұжырымы оны қатты алаңдататынын айтады, бұл жолға қоймас сандардың негізі, ал Бір Ұлтта қиялға қарсы тұрылады. Замятиннің ойынша, сол кездегі кеңестік үкіметтің догматизм күшейгендіктен, жүйеге қарсы барлық наразыларды жою мүмкін емес. Замятин тіпті I 330 арқылы былай дейді: "Соңғы революция болмайды. Революциялар шексіз".
Жариялану тарихы
Замятиннің әдеби жағдайы 1920 жылдары нашарлап, ақырында 1931 жылы Максим Горькийтің араласуының арқасында Парижге эмиграциялауға рұқсат берілді. Роман алғаш рет 1924 жылы Нью-Йоркте Э. П. Даттон баспасынан Грегори Зилборгтың аудармасында ағылшын тілінде жарық көрді, бірақ Совет Одағында алғаш рет 1988 жылы, гласност кезінде Джордж Оруэллдің "1984" романымен бірге жарияланды. Бір жыл өткен соң, "Біз" және "Жаңа әлем" романдары біріктірілген басылымда шықты. 1994 жылы роман "Даңқ залы" санатында "Прометей" сыйлығына ие болды.
Басқа тілдерге аудармалары
Замятин, Евгений (1970). Nosotros (испан тілінде). Хуан Бенисиглио Берндт (аударған). Барселона (Испания): Plaza & Janés. Замятин, Евгений (2017). Nous (француз тілінде). Хелен Генри (аударған). Арль (Франция): Actes Sud. .
Фильмдер
Неміс телеарнасы ZDF романды 1982 жылы «Wir» (ағылшын тілінде: We) деген атпен телефильмге бейімдеді. «Біз» романы 2023 жылғы ғылыми-фантастикалық фильм «1984»-те жиі сілтеме жасалады. Романды француз режиссері Ален Бурре «Шілік бекініс» (2016) атты қысқаметражды фильмге де бейімдеген. «Шілік бекініс» – бұл эксперименттік фильм, ол тұрақты кадрлар әдісін қолданады және қара-ақ түстің көмегімен түсірілген, бұл оқиғаның антиутопиялық қоғамының мұңды атмосферасын күшейтуге көмектеседі. Фильм техникалық тұрғыдан Крис Маркердің «La Jetée» (1962) фильміне ұқсас, ал «ғибадатқа ұқсас көріністе» Джордж Лукастың «THX 1138» (1971) фильміне сілтеме жасайды. Фильм сыншысы Изабель Арноның пікірінше, «Шілік бекініс» ерекше атмосфераға ие, ол ұзақ уақыт есте қалатын, құрдымға кеткен махаббат туралы әңгімені көрсетеді. Режиссер Гамлет Дулянның режиссерлігімен және Егор Корешковтың қатысуымен түсірілген орыс тіліндегі фильмнің 2021 жылы шығуы жоспарланған еді. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін фильм әлі жарық көрген жоқ.
Радио
Шон О'Брайеннің екі бөлімді бейімдемесі және Джим Пойзердің режиссерлігімен 2004 жылдың 18 және 25 сәуірінде BBC Radio 4 арнасының "Classic Serial" бағдарламасында эфирге берілді. Актерлік құрамға Антон Лессер D 503 рөлінде, Джоанна Ридинг I 330 рөлінде, Джулия Рутвейт O 90 рөлінде, Брижит Форсайт U рөлінде, Патрик Бриджман S рөлінде және Дон Уоррингтон R 13 рөлінде түсті.
Театр
Монреальдік Théâtre Deuxième Réalité компаниясы 1996 жылы романның адаптациясын қойды, оны Александр Марин адаптациялап, режиссерлік етті, «Nous Autres» деген атпен.
Музыка
2015 жылы жарық көрген «Шыны бекініс» – Реми Орц Проекті мен Алан Б. романының музыкалық және повестволық бейімделуі. 2022 жылы канадалық инди-рок тобы Arcade Fire «We» альбомын шығарды, оның атауы осы романнан шабыттанды.
Басқа
2022 жылы тәуелсіз автор Даг Стрейн роман негізінде "Данжон және дракон" ойыны үшін "Beyond the Green Wall" атты шытырман оқиғасын жасады.