Кіріспе
Fives (тарихи түрде қол теннисі деп белгілі) – jeu de paume ойынынан туындаған, қол футболы, баск пелотасы және сквош сияқты ойындарға ұқсас ағылшын қол спорты. Ойын жеке немесе жұп командалар арасында үш немесе төрт қабырғалы алаңда өтеді.
Fives (historically known as hand tennis) is an English handball sport derived from jeu de paume, similar to the games of handball, Basque pelota, and squash. The game is played in both singles and doubles teams, in an either three or four sided court.
Этимология
Ойынның "бес" деген атауының шығу тегі нақты белгісіз, бірақ екі басты теория жиі айтылады. Біріншісі, бұл атау "бес жұдырық" деген сленгтік тіркестен шыққан (жұдырықты білдіреді), ал екіншісі, Николс сипаттағандай, ойынның ертерек нұсқасында бес адамнан құралған командалар қолданылған.
Тарих
Бестік ойынының француздық Jeu de paume ойынының ерте түрлерінен тараған деп саналады. Ойын көбінесе шіркеулердің солтүстік жағындағы қабырғаларға немесе қоңырау мұнараларының қабырғаларына қарсы ойналатын. Бұл жиі терезе шыныларын зақымдағандықтан, көптеген шіркеулер ойыннан қорғану үшін сыртқы пішінін өзгертті. Бұл көбінесе қабырғаларға орнатылған жалюзилер мен жапқыштар, сондай-ақ терезелердің үстіне орнатылған торлы конструкциялар түрінде болды. Ойын бірнеше шіркеулердің орналасуына да әсер етті; кейбір шіркеулерде бестік ойналатын жерге көшеттер отырғызылды, ал Ашвик қаласындағы Сент-Джеймс шіркеуінде крест "жастар осындай әрекеттерге тым көп уақыт жұмсамауы үшін" "бестік орнына" жылжытылды. Ойын туралы ең алғашқы жазбаша куәліктердің көп бөлігі – дін қызметкерлерінің ойын ойнауға тыйым салуға бағытталған нұсқаулары болып табылады. Ойынға қарсы шаралар (сол кезде "қол теннисі" және "қол добы" деп аталған) 1287 жылға дейін жетеді, осы жылы Эксетер синоды шіркеу ғимараттарына келтірген зиянға байланысты ойынға тыйым салды. Қабырғаға допты лақтырып ойнауға тыйым салған басқа да маңызды мысалдардың бірі – 1385 жылы Лондон епископы Роберт Брейбрук "Necnon ad pilam infra et extra ecclesiam ludunt" (Ағылшын тілінде: "Шіркеудің ішінде де, сыртында да доп ойнамау керек") ойынына тыйым салды. "Бестік" атауы 1591 жылға қарай қолданысқа енді, өйткені Елизавета I Гэмпширдегі Эльветам ауылына келген кезде, оны Гертфорд графының қызметшілері ойнаған ойынмен көңіл көтерді: "Сағат үш шамасында оның иелігіндегі он қызметші, барлығы Сомерсетширден келгендер, оның мәртебесінің терезесі алдындағы шаршы жасыл алаңда сызықтар тартып, теннис кортының пішінін жасады және ортасына көлденең сызық салды; осы алаңда олар (дублеттерін шешіп) бес-бес болып қолдарымен доп ойнады, бұл оның биіктігіне қатты ұнады" – Джон Николс, Король Елизаветаның саяхаттары мен ресми шерулері, II том. Мұнда ойналған бестік – барлық қазіргі бестік ойындарының ортақ атасы Вессекс бестігінің үлгісі. Бірінші бестік корты 1813 жылы Сомерсеттегі Батыс Пеннард қаласында шіркеу мұнарасының түбінде салынды. Осы кезде бестік Уэльсте де танымал болды, онда оны "Ffeifs" деп атады – көптеген корттар мен матчтар "бестік корттары" деп аталды. Осы кезеңде барлық уақыттағы ең ұлы бестік ойыншысы деп есептелетін Джон Кавана танымал болды. Бадминтон кітапханасы былай деп сипаттады: "Жиырма бес жастан кейін бестік ойыншыларын жалғастыратындардың саны өте аз; және, түсінікті себептерге байланысты, осы ветерандар көбінесе мектеп мұғалімдері болады. Тағы да айта кетейін, бестік – әуесқойлардың ойыны. Оның өмірлік кәсібі мен даңқы оның оқытушылары немесе шеберлері ретінде болатын профессорлары жоқ. Оның матчтары халықаралық маңызы бар оқиғаларға лайықты егжей-тегжейлілікпен газеттерде жарияланбайды. Ешбір бестік ойыншысының суреті иллюстрациялық журналда жарияланған емес, тіпті оның киімдерінің ең қарапайым бөлігі шұлық дүкендерінде оның атымен аталған емес. Шын мәнінде, бұл ойын жеке ойыншыны жоғары қоятын ойын емес. 19 ғасырдың соңында бестік ауылдық спорттан мемлекеттік мектептердегі элиталық спортқа айналды; 1870 жылдары ойынның Этон бестігі және Регби бестігі сияқты қалыптасқан түрлері енгізілді, олар Хайгейт, Вестминстер, Чартерхаус және Харроу сияқты мектептерге тарады. 19 ғасырдың соңына қарай бестік британдық мемлекеттік мектептерде кеңінен таралған спортқа айналды.
During this period, John Cavanagh, reputed to be the greatest fives player of all time, gained popularity. As described the Badminton Library:The number of those who continue fives players after the age of twenty five is very small; and, for obvious reasons, these veterans are usually schoolmasters. Again, fives is entirely a game for amateurs. It has no professors who make their living and their renown as its teachers or exponents. It has no matches to be reported in newspapers with a minuteness of detail suitable to events of international importance. No fives player, as such, has ever had his portrait published in an illustrated journal, or has had the meanest article of dress in the hosiers' shops named after him. Indeed, the game is not one that tends to exalt the individual player. At the end of the 19th century, fives was gentrified from its origins as a rural sport to an elitist sport at public schools; codified forms of the game such as Eton fives and Rugby fives were introduced in the 1870s, which spread to schools such as Highgate, Westminster, Charterhouse and Harrow. By the end of the 19th Century, fives had become a well established sport for British public schools.
Нұсқалар
Бестің бірнеше аймақтық түрлері бар; бірақ, көптеген ойындар регби бесі немесе Итон бесі түрінде ойналады. Екеуінің ішінде, Итон бесі ең көнесі, ол 17 ғасырдан бері таралған. Ойынның екі негізгі түрі негізінен корттың құрылысымен ерекшеленеді, Итон бесінде тіреуіш және корттың ішкі жағы, сондай-ақ ашық артқы қабырғасы болады. Ойынның басқа түрлеріне Уорминстер және Винчестер бесі кіреді; Винчестер бесі корт құрылысы тұрғысынан регби және Итон бесіне ұқсас, ал Уорминстер бесі 18 ғасырдың соңында пайда болған және ерекше ережелер жинағын қолданады. Көптеген бесті ойнайтын мектептерде тек бір типті корт бар, бірақ үш мектеп тарихи тұрғыдан Итон және регби корттарына ие болған: Челтенхэм, Довер және Марлборо.
Этон бестігі
Етон бестенуі – бұл ойынның бір түрі, ол Регби бестенуінен айырмасы, тек жұптық форматта ғана ойналады. Бұл спорт алғаш рет Итон колледжінде (содан аты да осы болған) мектеп шіркеуінің екі тірегі арасында гандбол ойнаған оқушылардың арасында пайда болды. Ойын ережелері 1877 жылы «Итонда ойналатын Бестенуінің ережелері» деген атаумен жасалды. Этон бестенуі сквош корты сияқты үш жақты алаңшада ойналады, бұл алаңша мектеп шіркеуінің қабырғаларын имитациялайды. Сол жақ қабырғада тірек (оны «бұрыш» деп атайды) және алаңшаның алдыңғы жағында 80 см-ге созылып, 15 см биіктіктегі көтеріңкі қадам бар, ол алаңшаның «жоғарғы» және «төменгі» бөліктерін құрайды. Алаңша қабырғаларының бойымен төменнен шамамен 122 см (жарты метрден астам) биіктікте еңіс қыры бар, оның төменгі сызығы «ойнау сызығы» деп аталады, және барлық соққылар осы сызықтан жоғары жасалуы керек. Алаңшаның жоғарғы шегі – қабырғалардың үстін жабатын «қоршау» тас. Бірінші арнайы салынған бестенуі алаңшалары 1840 жылы Итон колледжінің сол кездегі директоры Эдвард Крейвен Хаутридің тапсырысымен салынды, ол мектеп шіркеуінің қабырғаларын еліктейтін төрт алаңша салды. Бұл алаңшалар бірнеше техникалық ерекшеліктерімен ерекшеленді: алдыңғы қабырға мен тірек арасындағы қашықтық арттырылды, еденнің еңісі азайтылды, бұл ойынды жылдамдатуға мүмкіндік берді. Алаңшалар құмтастан салынды, шіркеу қабырғаларының әсерін қайта жасау үшін, себебі олар Тайтон тасынан тұрғызылған. Алғашқы Этон бестенуі матчы 1885 жылдың 12 ақпанында Итон және Харроу мектептері арасында Харроудың бестенуі алаңшасында өтті. Бұл спортты «Этон Бестенуі қауымдастығы» реттейді, ол спортты насихаттайды және жыл сайын турнирлер өткізеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Этон бестенуі ерлер арасында танымал болғанмен, ойналған мектептердің тек ерлерге арналғандығына байланысты, соңғы жылдары әйелдер бұл спортта белсенді қатысуда, 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, өткізілген ойындардың шамамен 20% әйелдердің үлесіне тиеді.
Регбидің бескіштері
Регби мектебінде дамыған регби бестігі – осы спорттың ең көп таралған түрі, және ол жеке және жұптық форматта ойналады. Бұл нұсқа Уэссекс бестігінен шыққан, және 19 ғасырда Уорминстер мектебінде ойнаған Томас Арнольд, сол кездегі Регби мектебінің директоры, оны Регбиге әкелді. Томас Хьюздің 1857 жылғы «Том Браунның мектеп күндері» атты туындысында регби бестігі туралы айтылады, бұл автордың Регбидегі өзінің тәжірибесіне негізделген, және Арнольд директор болып жұмыс істеген кезеңмен сәйкес келеді. Спортты Регби бестігі қауымдастығы басқарады, ол жыл сайын бірнеше турнирлер өткізеді. Регби бестігі «кедергілерден» (hazards) алыс, жабық алаңда ойналады, алдыңғы қабырғасында сквош сияқты соқпақ тақта бар. Алаңның ені 18 фут, ұзындығы 28 фут, алдыңғы қабырғасының биіктігі 15 фут. Регби бестігі алаңы 4'10'' биіктігі бар қысқартылған артқы қабырғаны пайдаланады. Регби бестігі көбінесе қолғаппен, резеңке ядросы бар былғарыдан жасалған доппен ойналады. Бұл доп Итон бестігінде қолданылатын доптан ауыррақ, бұл ойынның қарқынын арттырады. Оған қатысатын университеттердің бірі – Кембридж, және олар жыл сайын осы спорт түрінен университеттер арасындағы жарысқа қатысады. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, регби бестігі екі мемлекеттік мектепте ойналады, атап айтқанда, Стоук Ньюингтон мектебінде (оның алаңдары 2007 жылы Ұлттық лотерея есебінен жаңартылды) және Дерби Мур академиясында.
Винчестер бескіштері
Винчестер бестігі – регби бестігіне өте ұқсас, бастапқыда Вестминстер мектебінде ойналатын бестіктің түрі. Бұл спорт 1886 жылдың шілде айынан бері Вестминстерде танымал, сол кезде екі алаң салынған. Алаң регби бестігіндегі алаңнан дерлік еш айырмайды, тек сол қабырғадағы қабырға бағыты шамамен 10 дюймға 45° бұрылады. Ойын жұптармен ойналады, матчтар 11 немесе 15 ұпайға дейін өтеді. Бұл спорттың жеке ұйымы жоқ, бірақ мектептер арасындағы Винчестер бестігінің жұптық турнирін жыл сайын Регби бестігі қауымдастығы өткізеді.
Уорминстердің бестіктері
Уорминстер бестігі, сондай-ақ Батыс ел бестігі деп те аталады, Лорд Веймут мектебінде, қазіргі Уорминстер мектебінде ойналады. Мектепте 1860 жылғы бестік алаңы әлі де сақталып тұр және 1970 жылдарға дейін үнемі пайдаланылып келді. Уорминстер бестігіне арналған алаң құрылысымен ерекшеленеді: ол бестік қабырғасына ұқсас, бірақ алдыңғы қабырғадан 45° бұрышпен екі кішкентай қабырға шығып тұрады. Уорминстер бестігі Регби бестігіне әсер еткен болуы мүмкін: Регби мектебінде осы спортты енгізуге жауапты болған директор Томас Арнольд бұрын Уорминстерде мұғалім болып жұмыс істеген, кейін Регбиге келген. Уорминстер бестігінің ережелері де өзгеше: командалар үш адамнан тұрады – алаңның сол, орта және оң жағында («сквиф», «орталық» және «скюнк» деп аталады). Алаңның ені мен тереңдігі шамамен 8 метрді құрайды. Бұл ракета ойынына өте ұқсас, тіпті оны осы ойынның ерте түрі деп санауға болады, айырмашылығы қолданылатын ракетадағыдай, түрліше пішіндес қосқыш пен сәл кішкеней доп. Ойын иіліс жасалған, шамамен 21 дюймге 4 дюйм өлшемдес емен қосқышымен ойналатын, ал ұшына былғары жабылады. Бат-файв көбінесе Радли және Вестминстерде ойналған, сондай-ақ Регби, Челтенхэм және Алденхемде де таралған. Олар скваш алаңдарымен салыстырылатын, артқы жағы ашық, тірегі, басқышы немесе кедергісі жоқ алаңдарда ойналған. Ойын 1903 жылға қарай тоқтатылды, оның орнына 18 ғасырдан бері таныс Итон бестігі таңдалды – Джон Ньюберидің 1744 жылғы балалар кітабы «Шағын әдемі қалта кітабында» екі бестік ойыншысы оң қолында ақ қолғап кигенін көруге болады. Бестікте қолданылатын доптардың салмағы әдетте бір унциядан астам, төрттен бір унцияға дейін жетеді және материалдары әртүрлі – былғары мен резеңке ең көп қолданылады. Бұрын көрсетілгендей, бестіктің әртүрлі нұсқаларындағы алаң өлшемдері әлдеқайда өзгеше болуы мүмкін; алайда, қазіргі заманғы алаң құрылысы көбінесе біркелкі болады. Алаңдардың екі негізгі түрі бар: дәстүрлі және құйма. Дәстүрлі алаңдар қалыпты кірпішпен қалап, содан кейін цемент ерітіндісімен жабылады, ол бетон мен ұсақ құмнан (немесе груз) тұрады, сосын Кини цементімен жабылады. Бұл алаңдар дәстүрлі алаңдарға қарағанда арзанға түседі және салынуы жылдамдатылады (дәстүрлі алаңдар 4-5 айға созылады, ал бетон алаңдар апталар ішінде тұрғызылуы мүмкін).
Еуропа
Шетелде жақсы дамыған клубтар бар, мысалы, Швейцарияның Цюрих қаласындағы Zuoz Fives Club.
Африка
Eton Fives – Нигерияның солтүстігінде ойналатын Fives-тің жалғыз түрі және ол әсіресе Кацина штатында кең таралған, тіпті Англиядан да Нигерияда көбірек танымал. Бұл спорт түрін 1928 жылы Кацина штатында (Облыстық орта мектепте) және Бирнин Кеббиде сабақ берген бұрынғы Итон оқушысы Дж. С. Хогден енгізді. Нигериядағы ойын теннис доптарымен ойналады, себебі дәстүрлі доптар "корттың саз қабырғаларынан бөліктерді сызып алады". Нигериядағы Fives Нигерия Fives федерациясымен реттеледі. Неше түрлі штаттағы турнирлер ұйымдастырылады, олардың ішінде Сардауна кубогы және Дэн Иян Заззау Суперкубогы бар. Бұл ұйым сондай-ақ спортты оңтүстік Нигерияда насихаттау жөнінде жұмыс істейді. Eton Fives қауымдастығы Нигерия Fives қауымдастығымен бірлесіп Нигерияға спорт ойнау үшін бірнеше сапар ұйымдастырды: бірі 1965 жылы, екіншісі 1984 жылдың желтоқсанында (одан кейін Нигерия Fives қауымдастығы Англияға сапарлады), ал соңғысы – 2019 жылы нигериялық ойыншылардың екінші сапары.
Fives in Nigeria is regulated by the Fives Federation of Nigeria Several inter state tournaments are run, which include the Sardauna cup and Dan Iyan Zazzau Super Cup. The organisation also works to popularise the sport in Southern Nigeria. The Eton Fives Association has run multiple tours in conjunction with the Nigerian Fives Association to Nigeria to play the sport: one in 1965, and a second in December 1984 (after which the Nigerian Fives Association visited England), and most recently, a second tour by Nigerian players in 2019.
Океания
Тоғызыншы ғасырда Австралияның мектептері мен университеттерінде беске ойналған. 1877 жылғы қарашада Тасманияның Хобарт қаласындағы Хатчинс мектебінде корт ашылды. Корт "біздің ойымызша, отардағы жалғыз" деп сипатталды, ал оның өлшемдері: "Еденнің ұзындығы 21 фут; корттың биіктігі мен ені 14 футтан. Корт ашық болады, едені тақталармен жабылады, қабырғалары кірпіштен салынып, іш жағы цементпен қапталады". 1873 жылы Мельбурн университетінің демалыс алаңында беске кортының салынуы туралы Тринити колледжінің кеңес хаттамасында жазылған, ал 1881 жылы профессор Герберт Стронг төрешілік еткен "Университет беске клубымен байланысты жыл сайынғы турнир" туралы газеттерде хабарланды. 1883 жылғы тамызда екі қолмен және бір қолмен еңбекке баса турнирлер өткізілді. Беске Жаңа Зеландияның кейбір орта мектептерінде ойналады, мысалы, Жаңа Зеландияның ең көне мемлекеттік мектебі – Нельсон колледжі.
Азия
Этон бесті Малайзияда ойналады, оны 1923 жылы мектептің төртінші Оксфорд түлегі, директоры Чарльз Эрнест Базель Малай колледжі Куала-Кангсарға әкелді. Екі Этон бестігі алаңы бар, олар 50 жыл бойы қолданылмағаннан кейін 2014 жылы қайта ашылды. Бұл алаңдар елдегі алғашқылары болуы мүмкін; алайда, The Straits Times газетінің 1920 жылғы 30 сәуірдегі хабарламасында Пенангтағы Паданг Поло (поло алаңы) маңындағы бестік алаңдары туралы айтылған. Малайзиядан келген Eton Fives командалары турнирлерге қатысады – 2015 жылдың наурызында екі команда Ұлыбританияның ұлттық Eton Fives мектеп чемпионатында Eton College-да өнер көрсетіп, жүбаныш турнирінің ширек финалына жетті. Үндістанда Eton бестігі тек Дарджилингтегі Сент-Полс мектебінде ғана ойналады, онда 1899 жылы мектептің бұрынғы ректорларының бірінің бауыры мектепке сыйлық ретінде салған екі алаң бар. Кодайканалда, сондай-ақ Лакшми Вилас сарайында да алаңдар бар, бірақ олар пайдаланылмайды.
Америка
Беспен ойнау АҚШ-та 18 ғасырдан бері танымал, алғаш рет 1791 жылы Массачусетс штатының Питтсфилд қаласындағы қағидалар жинағында тіркелді, онда қалалық әкімшілік ғимаратының терезелерін қорғау үшін қалалық әкімшілік ғимаратынан сексен ярдық шеңберде түрлі доп ойындарын ойнауға тыйым салынды. Филадельфияның ракетка клубы 1900 жылы бес алаңша салды, бірақ олар тез арада сквош ойнау үшін пайдаланылды. Нью-Йорктегі Ракетка және Теннис клубының бұрынғы орналасқан жерінде де, 1918 жылға дейін көшірілгенге дейін, сондай-ақ Чикаго атлетикалық қауымдастығында бес алаңшалары болды. 20 ғасырдың басынан бері бес Америкада көп назар алмады; алайда, Тимоти Гонсалес және Матьё Пельтье сияқты американдық гандболшылары осы ойынды ойнау арқылы бес ойынына қызығушылықты арттырды. Англиядағыдай, бес ойыны да беделді дайындық мектептерінде, ең әйгілісі Гротон мектебі мен Массачусетс штатындағы Сент-Марк мектебінде ойналды. Олардың ішінде қазірге дейін тек Гротон ғана ойнап келеді, онда 1884 жылы Эндикотт Пибоди салған үш регбилік бес алаңшасы 2016 жылға дейін қолданыста болды. 2001 жылға дейін Уильям Гринго Тейер салған Массачусетс штатындағы Сент-Марк мектебінде сегіз алаңша болды, ал екі мектеп арасындағы жылдық жарыс кем дегенде 1980 жылға дейін жалғасты. 1979 жылдың наурыз айында Сент-Марк мектебінің ойыншылары Англияға сапар жасады, бұл американдық ойыншылардың алғашқы сапары болды. Ел бойынша шашыраңқы орналасқан бірнеше алаңшалар бар, мысалы, Кезар көлінің жанында және Бостон қаласындағы Юнион Боут клубында. 2021 жылы Мексиканың алғашқы Eton Fives алаңшасы Оахака қаласында Лицей Альпинум Зуозда осы ойынды үйренген ойыншы Эмилиан Руис Аяла салған. Бес Бразилияда да тарихы бар, бірнеше бес алаңша Батыс және Бразилия телеграф компаниясымен салынған, бірақ олар 1920 жылдардың соңында жабылған. Сан-Паулу атлетикалық клубында да алаңшалар болды, олар ақырында жүзу бассейніне айналдырылды. Соңында, 1934 жылы Сан-Паулу қаласындағы Сент-Пол мектебінде бес алаңша салынды. Уругвайда Монтевидео крикет клубында "Бат-файвс" ойыны ойналды, онда екі алаңша болды.