Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швеция оңтүстік Балтық жағалауындағы жерлерді иеленді (1630–1815)
Sweden held lands on the southern Baltic coast (1630–1815)
Швед Помераниясы (Svenska Pommern; Schwedisch Pommern) 1630-1815 жылдары қазіргі Германия мен Польшаның Балтық жағалауындағы швед тәжінің билігіндегі доминион болды. Польша соғысы мен Отыз жылдық соғыстан кейін Швеция Балтық теңізінің оңтүстік жағалауындағы жерлерді, оның ішінде Померанияны, Ливонияның және Пруссияның бір бөліктерін (dominium maris baltici) кеңінен бақылауға алды. 1628 жылдан бері Померанияда Стральзунд қаласында гарнизонмен болған Швеция 1630 жылы Штеттин келісімшарты арқылы Померания герцогтігін тиімді бақылауға алды. 1648 жылы Вестфалия бейбіт шарты мен 1653 жылы Штеттин келісімінде Швеция Батыс Померанияны (неміс тілінде Vorpommern), Руген, Узедом және Волин аралдарымен, сондай-ақ Алыс Померанияның (неміс тілінде Hinterpommern) бір бөлігін алды. Бейбітшілік шарты швед патшайымы Кристина кәмелетке толмаған кезде жасалды, ал швед империясын жоғары аристократия өкілдері басқарды. Осының салдарынан Померания Францияның соғыстан алған пайдалары сияқты Швецияға қосылмады, бұл крепостнойлық құқықтың жойылуын білдірмеді, себебі 1616 жылғы Померания шаруа заңдары сол жерде ең қатал түрде сақталды. Оның орнына ол Киелі Рим империясының құрамында қалды, швед билеушілерін рейхсфюрстен (империялық князьдер) етіп, ақсүйектерді ауылдық жерлер мен оның халқына толық жауапкершілікпен қалдырды. Швед Помераниясының ақсүйектері 17 ғасырдың соңында патшалардың саяси билікті қайта иеленуімен азайтты, бірақ Вестфалия бейбіт шартының шарттары 1806 жылы Киелі Рим империясы тарағанға дейін Померанияда біртектілік саясатын жүзеге асыруға кедері келтіре берді. 1679 жылы Швеция Сен-Жермен-ан-Лай келісімі бойынша Одер өзенінен шығысқа қарай Помераниядағы көптеген иеліктерін жоғалтты, ал 1720 жылы Стокгольм келісімі бойынша Пене және Пенестром өзендерінен оңтүстік және шығысқа қарайғы иеліктерін жоғалтты. Бұл аумақтар Бранденбург-Пруссияға берілді және Бранденбург Помераниясына қосылды. Сондай-ақ 1720 жылы Швеция 1715 жылы Данияға жоғалтқан иеліктерін Фредериксборг келісімі арқылы қайта алды. 1814 жылы Наполеон соғыстарының нәтижесінде швед Помераниясы Норвегияға алмастыру үшін Данияға берілді, ал 1815 жылы Вена конгресінің нәтижесінде Пруссияға берілді.
Swedish Pomerania (Svenska Pommern; Schwedisch Pommern) was a dominion under the Swedish Crown from 1630 to 1815 on what is now the Baltic coast of Germany and Poland. Following the Polish War and the Thirty Years' War, Sweden held extensive control over the lands on the southern Baltic coast, including Pomerania and parts of Livonia and Prussia (dominium maris baltici). Sweden, which had been present in Pomerania with a garrison at Stralsund since 1628, gained effective control of the Duchy of Pomerania with the Treaty of Stettin in 1630. At the Peace of Westphalia in 1648 and the Treaty of Stettin in 1653, Sweden received Western Pomerania (German Vorpommern), with the islands of Rügen, Usedom, and Wolin, and a strip of Farther Pomerania (Hinterpommern). The peace treaties were negotiated while the Swedish queen Christina was a minor, and the Swedish Empire was governed by members of the high aristocracy. As a consequence, Pomerania was not annexed to Sweden like the French war gains, which would have meant abolition of serfdom, since the Pomeranian peasant laws of 1616 was practised there in its most severe form. Instead, it remained part of the Holy Roman Empire, making the Swedish rulers Reichsfürsten (imperial princes) and leaving the nobility in full charge of the rural areas and its inhabitants. While the Swedish Pomeranian nobles were subjected to reduction when the late 17th century kings regained political power, the provisions of the peace of Westphalia continued to prevent the pursuit of the uniformity policy in Pomerania until the Holy Roman Empire was dissolved in 1806. In 1679, Sweden lost most of its Pomeranian possessions east of the Oder river in the Treaty of Saint Germain en Laye, and in 1720, Sweden lost its possessions south of the Peene and east of the Peenestrom rivers in the Treaty of Stockholm. These areas were ceded to Brandenburg Prussia and were integrated into Brandenburgian Pomerania. Also in 1720, Sweden regained the remainder of its dominion in the Treaty of Frederiksborg, which had been lost to Denmark in 1715. In 1814, as a result of the Napoleonic Wars, Swedish Pomerania was ceded to Denmark in exchange for Norway in the Treaty of Kiel, and in 1815, as a result of the Congress of Vienna, transferred to Prussia.
География
Швед Помераниясындағы ең ірі қалалар Стральзунд, Грайфсвальд және 1720 жылға дейін Штеттин (қазір Щецин) қалалары болды. Руген бүгінде Германияның ең үлкен аралы.
The largest cities in Swedish Pomerania were Stralsund, Greifswald and, until 1720, Stettin (now Szczecin). Rügen is today Germany's largest island.
Отыз жылдық соғыс кезінде сатып алу
1620 жылдары Померания Отыз жылдық соғысқа қатысты. 1628 жылы император әскерлері Штральзунд қаласын қоршағанда, оның билеушісі Стетин герцогы Богислав XIV Швеция королі Густав Адольфпен келісім жасады. 1630 жылдың 10 шілдесінде бұл келісім "мәңгілік" шартқа айналды (1630 жылғы Штетин шарты). Сол жылдың соңына дейін шведтер Померанияны әскери түрде басып алды. Осыдан кейін Густав Адольф елдің нақты басшысы болды, тіпті Гримниц шарты бойынша Бранденбург курфюрсі Георг Вильгельмге тиесілі Померанияға мұрагерлік құқығы мойналғанмен, швед королі Бранденбург маркграфтығының император Фердинанд II-ден бас тартуын талап етті. 1634 жылы Померанияның өкілдері уақытша үкіметті сегіз мүшеден тұратын директорияға тапсырды, ол Бранденбург 1638 жылы императорлық инвеститура құқығымен директорияны таратуға бұйрық бергенге дейін сақталды. Соның салдарынан Померанияда тәртіпсіздік орнап, шведтерді әрекет етуге мәжбүр етті. 1641 жылдан бастап әкімшілікке Штетиннен (Шцецин) кеңес ("Concilium status") басшылық етті, 1648 жылғы бейбіт келісім провинцияға қатысты құқықтарды шведтердің пайдасына шешті. Оснабрюктегі бейбіт келіссөздерде Бранденбург-Пруссия Одер өзенінің шығысындағы бұрынғы Померания герцогтігінің Штетиннен басқа бөлігін – Алыс Померанияны (Hinterpommern) алды. Одер өзенінің шығысында Дамм және Голльнов округтері мен Волин аралы, сондай-ақ Батыс Померания (Vorpommern) Рюген және Узедом аралдарымен бірге император Фердинанд III-тен шведтерге феод ретінде берілді. 1653 жылғы Штетин келісімі Бранденбургпен шекараны Швеция үшін тиімді жағдайда реттеді. Мекленбургпен шекара Требель және Рекниц өзендері бойымен 1591 жылғы келісімге сәйкес белгіленді.
Pomerania became involved in the Thirty Years' War during the 1620s, and with the town of Stralsund under siege by imperial troops, its ruler Bogislaw XIV, Duke of Stettin, concluded a treaty with King Gustavus Adolphus of Sweden in June 1628. On 10 July 1630, the treaty was extended into an 'eternal' pact in the Treaty of Stettin (1630). By the end of that year, the Swedes had completed the military occupation of Pomerania. After this point, Gustavus Adolphus was the effective ruler of the country, and even though the rights of succession to Pomerania, held by George William, Elector of Brandenburg due to the Treaty of Grimnitz, were recognised, the Swedish king still demanded that the Margraviate of Brandenburg break with Emperor Ferdinand II. In 1634, the Estates of Pomerania assigned the interim government to an eight member directorate, which lasted until Brandenburg ordered the directorate disbanded in 1638 by right of Imperial investiture. As a consequence, Pomerania lapsed into a state of anarchy, thereby forcing the Swedes to act. From 1641, the administration was led by a council ("Concilium status") from Stettin (Szczecin), until the peace treaty in 1648 settled rights to the province in Swedish favour. At the peace negotiations in Osnabrück, Brandenburg Prussia received Farther Pomerania (Hinterpommern), the part of the former Duchy of Pomerania east of the Oder River except Stettin. A strip of land east of the Oder River containing the districts of Damm and Gollnow and the island of Wolin and Western Pomerania (Vorpommern) with the islands of Rügen and Usedom, was ceded to the Swedes as a fief from Emperor Ferdinand III. The recess of Stettin in 1653 settled the border with Brandenburg in a manner favourable to Sweden. The border against Mecklenburg, along the Trebel and the Recknitz, followed a settlement of 1591.
Конституция және әкімшілік
Померания дворяндары берік орнығып, көптеген шаруалар тобымен салыстырылатын кең артықшылықтарға ие болды. Тіпті 18 ғасырдың соңында шаруалар елді мекендердің үштен екі бөлігін құрады. Дворяндарға тиесілі жерлер округтерге, ал елдің шамамен төрттен бір бөлігін құраған патшалық домендері – амуттарға бөлінді. Шведия Помераниясындағы "рыцарьдық" иеліктердің (Rittergut) төрттен бір бөлігі швед дворяндарына тиесілі болды. Бастапқыда швед дворяндары (үштен екісі) мен шенеуніктер арасында бөліскен герцогтік домендер (Domäne) 1654 жылы бұрынғы швед патшайымы Кристинаның басқаруына өтті. 18 ғасыр бойы швед және Померания дворяндары аралас некелер арқылы этникалық жағынан ерекшеленбейтін болды. Померанияның Швеция Корольдігіндегі мәртебесі Померанияның өкілдері мен Швеция үкіметі арасындағы келіссөздерге байланысты болды. 1663 жылдың 17 шілдесінде қабылданған (1669 жылдың 10 сәуірінде жарияланған) Үкімет Ережесі (Instrument of Government) ұсынылғанға дейін келіссөздер аз нәтиже берді, және тек 1664 жылы Померания өкілдері швед монархын жаңа билеуші ретінде құттықтады. Померанияның Корольдік Үкіметі (die königliche Landesregierung) әрқашан шведтік жеке кеңесшісі болған генерал-губернатор төрағалық етіп, патшалық үкіметтің бес кеңесшісінен – Апелляциялық сот төрағасы, канцлер және Штеттин қамалының капитаны, сондай-ақ патшалық амуттарының инспекторынан тұрды. Қажет болған жағдайда, 1690 жылдарға дейін өкілдер, дворяндар, қала тұрғындары және дін қызметкерлері жергілікті парламент – Ландтагқа шақырылуы мүмкін еді. Дворяндар әр округтен бір өкілмен өкілдік етті, ал бұл өкілдер өз округтеріндегі дворяндар кеңесімен бекітілді. Қала тұрғындарының өкілдігі саяси құқықтары бар қалалар, әсіресе Стральзунд бойынша бір өкілден тұрды. Ландтагты мұрагер маршал (Erb landmarschall) басқарды. Ландтаг құрамының үшінші бөлігі – Померания Корольдік Үкіметі тағайындаған, бірақ Ландтаг ұсынған бес, бастапқыда он Ландтаг кеңесшісі болды. Ландтаг кеңесшілері Ланд Советін құрды, ол Швеция үкіметімен келіссөздер жүргізіп, конституцияны бақылады. Померания герцогтарының билігінде үлкен құқықтарға ие болған өкілдер, 1663 жылғы Конституция оларға Померанияға қатысты вето құқығын бергеніне қарамастан, Швецияға айтарлықтай ықпал ете алмады. Дегенмен, олардың петиция беру құқықтары шектелмеді, ал 1720 жылы Швеция королі Фредерик I-нің берген артықшылықтары бойынша заң шығаруға және салық салуға қатысуға нақты құқықтары болды. Стральзунд, Штеттин, Грайфсвальд және Анклам қалаларына автономиялық сот билігі берілді.
The nobility of Pomerania was firmly established and held extensive privileges, as opposed to the other end of the spectrum which was populated by a class of numerous serfs. Even by the end of the 18th century, the serfs made up two thirds of the population of the countryside. The estates owned by the nobility were divided into districts and the royal domains, which covered about a quarter of the country, were divided into amts. One fourth of the "knightly" estates (Rittergut) in Swedish Pomerania were held by Swedish nobles. The ducal estates (Domäne), initially distributed among Swedish nobles (two thirds) and officials, became in 1654 administered by the former Swedish queen Christina. Swedish and Pomeranian nobility intermarried and became ethnically indistinguishable in the course of the 18th century. The position of Pomerania in the Swedish Realm came to depend on the talks that were opened between the Estates of Pomerania and the Government of Sweden. The talks showed few results until the Instrument of Government of 17 July 1663 (promulgated by the recess of 10 April 1669) could be presented, and only in 1664 did the Pomeranian Estates salute the Swedish Monarch as their new ruler. The Royal Government of Pomerania (die königliche Landesregierung) was composed of the Governor General, who always was a Swedish Privy Councillor, as chairman and five Councillors of the Royal Government, among them the President of the Appellate Court, the Chancellor and the Castle Captain of Stettin, over inspector of the Royal Amts. When circumstances demanded, the estates, nobility, burgesses, and — until the 1690s — the clergy could be summoned for meetings of a local parliament called the Landtag. The nobility was represented by one deputy per district, and these deputies were in turn mandated by their respective district convents of nobles. The estate of the burgesses consisted of one deputy per politically franchised city, particularly Stralsund. The Landtag were presided over by a marshal (Erb landmarschall). A third element of the meeting of the Estates were the five, initially ten, Landtag councillors who were appointed by the Royal Government of Pomerania following their nomination by the Estates. The Landtag councillors formed the Land Council, which mediated with the Swedish Government and oversaw the constitution. The Estates, which had exercised great authority under the Pomeranian dukes, were unable to exert any significant influence on Sweden, even though the Constitution of 1663 had provided them with a veto in as far as Pomerania was affected. Their rights of petition were however not limited, and by the privileges of King Frederick I of Sweden in 1720 they also had an explicit right to participate in legislation and taxation. The towns of Stralsund, Stettin, Greifswald and Anklam were granted autonomous jurisdiction.
Құқықтық жүйе
Померанияның құқықтық жүйесі тұтасқан заңнаманың немесе тіпті ең қарапайым заңдар жинағының болмауынан туған үлкен шатастықта болды, оның орнына әртүрлі құқықтық принциптер жиынтығынан құралды. Швеция үкімшілігі сот жүйесіне, ең болмаса, заң үстемдігін әкелді. 1655 жылдан бастап, бірінші инстанция соттарынан Грефсвальдтағы апелляциялық сотқа шағымдану мүмкіндігі болды. Алайда, екі әрекет те 1679 жылы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша швед Помераниясы Швецияға қайтарылғанда жеңімпаздар үшін бекер болды, Голлнов пен Одер өзенінің шығыс жағындағы жер суынан басқа, олар Бранденбургпен 1693 жылы өтемақы төленгенге дейін кепіл ретінде сақталды. Померания отыз жылдық соғыстан қатты зардап шеккендіктен және кейінгі жылдары қалпына келтіру қиын болды, сондықтан швед үкіметі 1669 және 1689 жылдары үй салған немесе қайта салған әркімді салықтан босататын жарлықтар (Freiheitspatente) шығарды. Бұл жарлықтар 1824 жылға дейін күшінде болды, бірақ олар жиі өзгертілді.
The legal system in Pomerania was in a state of great confusion, due to the lack of a consistent legislation or even the most basic collection of laws and instead consisting of a disparate collection of legal principles. The Swedish rule brought, if nothing else, at least the rule of law into the court system. Starting in 1655, cases could be appealed from the first instance courts to the appellate court in Greifswald Both campaigns were in vain for the winners when Swedish Pomerania was restored to Sweden in the Treaty of Saint Germain en Laye in 1679, except for Gollnow and the strip of land on the east side of the Oder, which were held by Brandenburg as a pawn in exchange for reparations, until these were paid in 1693. Because Pomerania had been hit hard by the Thirty Years' War already and found it hard to recover during the following years, the Swedish government in 1669 and 1689 issued decrees (Freiheitspatente) freeing anyone of taxes who built or rebuilt a house. These decrees were in force, though frequently modified, until 1824.
Ұлы Солтүстік соғысы кезінде аумақтардың өзгеруі
Ұлы Солтүстік соғысының алғашқы жылдары Померанияға әсер етпеді. 1714 жылы Дания, Ресей және Польша әскерлері шекараны кезіп өткенімен, Пруссия Корольдігі алдымен тартыншақты делдал ретінде көзге түсті, кейін агрессорға айналды. Швеция королі Карл XII Стральзунд шайқасында, 1714 жылдың қарашасынан 1715 жылдың желтоқсанына дейін, бір жыл бойы Померанияны қорғауға жетекшілік етті, содан кейін Лундқа қашты. Даниялықтар Рюгенді және Пена өзенінің солтүстігіндегі Батыс Померанияны (кейін Данияның Ругия княздығы, содан кейін Жаңа Батыс Померания немесе Нойворпомерн деп аталды) жаулап алды, ал өзеннің оңтүстігіндегі Батыс Померания аймақтары (кейін Ескі Батыс Померания немесе Альтворпомерн деп аталды) Пруссияға өтті. Даниялық Померания 1716 жылдың сәуірінен бастап бес мүшеден тұратын, Штральзундта орналасқан үкіметтік комиссиямен басқарылды. Швед әкімшілігінен өзгеше, комиссия сот және атқару билігін жүзеге асырды. Осылайша Дания, Данияның Брем-Верденді (1712–1715) басып алу тәжірибесінен, Дания канцлерлігінің құрылуынан және Дания королі Фредерик IV басқаратын Норвегияның заманауи Дания абсолютизмінен үлгі алды. 1720 жылы фон Кампфербек қайтыс болды және оның орнын Андреас Бой басты. 1720 жылғы 3 маусымдағы Фредериксборг шарты бойынша Дания басып алынған аумақтарды Швецияға қайтаруға міндеттелді, бірақ сол жылғы 21 қаңтардағы Стокгольм шартында Пруссияға Штеттинді қоса, өзі басып алған жерлерін сақтап қалуға рұқсат берілді. Осылайша Швеция 1648 жылы жеңіп алған Одер өзенінің шығысындағы жерлерді, сондай-ақ Пена өзенінің оңтүстігіндегі Батыс Померанияны және Волин мен Узедом аралдарын Бранденбург-Пруссияға өткізді. Дания 1721 жылғы 17 қаңтарда өзінің Померания аумақтарын швед әкімшілігіне қайтарды. Дания кезеңіне қатысты әкімшілік құжаттары Копенгагенге ауыстырылды және Дания Ұлттық мұрағатында (rigsarkivet) сақталады.
The first years of the Great Northern War did not affect Pomerania. Even when Danish, Russian, and Polish forces had crossed the borders in 1714, the Kingdom of Prussia first appeared as a hesitant mediator before turning into an aggressor. King Charles XII of Sweden in the Battle of Stralsund led the defence of Pomerania for an entire year, November 1714 to December 1715, before fleeing to Lund. The Danes seized Rügen and Western Pomerania north of the Peene River (the former Danish Principality of Rugia that later would become known as New Western Pomerania or Neuvorpommern), while the Western Pomeranian areas south of the river (later termed Old Western Pomerania or Altvorpommern) were taken by Prussia. Danish Pomerania was since April 1716 governed by a governmental commission seated in Stralsund, consisting of five members. In contrast to the Swedish administration, the commission exerted both judiciary and executive power. Denmark thereby drew from the experiences in Danish occupied Bremen Verden (1712–1715), the setting of the Danish chancellery, and the contemporary Danish absolutism under king Frederik IV of Denmark Norway. In 1720, von Kämpferbeck died and was replaced by Andreas Boye. By the Treaty of Frederiksborg, 3 June 1720, Denmark was obliged to hand back control over the occupied territory to Sweden, but in the Treaty of Stockholm, on 21 January the same year, Prussia had been allowed to retain its conquest, including Stettin. By this, Sweden ceded the parts east of the Oder River that had been won in 1648 as well as Western Pomerania south of the Peene and the islands of Wolin and Usedom to Brandenburg Prussia. Denmark returned its Pomeranian territories to Swedish administration on 17 January 1721. The administrative records from the Danish period were transferred to Copenhagen and are available at the Danish National Archives (rigsarkivet).
Наполеон соғыстарындағы шығындар
1805 жылы Үшінші коалицияға қосылу, нәтижесінде Швеция Наполеонға қарсы өзінің алғашқы соғысын сәтсіз аяқтады, ал 1807 жылдан бастап француз әскерлері швед Помераниясын басып алды. 1810 жылы қол қойылған Париж шарты бойынша аймақ Швецияға қайтарылды. 1812 жылы француз әскерлері тағы да Померанияға кірген кезде, швед әскері Алтыншы коалицияға қосылып, 1813 жылы Лейпциг шайқасында Наполеонға қарсы Ресей, Пруссия және Австрия әскерлерімен бірге күш білдірді. Швеция сондай-ақ Данияға шабуыл жасады және 1814 жылғы 14 қаңтардағы Киль шарты бойынша Норвегияға алмастыру шартымен Швеция Померанияны Данияға өткізді. Швед Помераниясының мәселесі Вена конгресінде 4 маусымда Пруссия мен Дания арасындағы, ал 7 маусымда Швециямен жасалған келісімдер арқылы шешілді. Бұл келісімдерде Пруссия Саксен-Лауенбургке алмастырып швед Помераниясын алды, ол Данияның құрамына кірді. Пруссия бұрын 14 жыл бұрын Шығыс Фризияны Ганноверге қайтару үшін Ганноверлік Саксен-Лауенбургке ие болған еді. Дания Пруссиядан 2,6 миллион талер алды. Соғыс салдарынан Швецияға 3,5 миллион талер төленді. "Швед Помераниясы" Пруссияның Померания провинциясының құрамында Жаңа Батыс Померания (Neuvorpommern) ретінде Пруссияға қосылды.
The entry into the Third Coalition in 1805, in which Sweden unsuccessfully fought its first war against Napoleon, subsequently led to the occupation of Swedish Pomerania by French troops, beginning in 1807. Under the Treaty of Paris, signed in 1810, the territory was returned to Sweden. In 1812, when French troops yet again marched into Pomerania, the Swedish Army joined the Sixth Coalition and assisted against Napoleon in the Battle of Leipzig in 1813, together with troops from Russia, Prussia, and Austria. Sweden also attacked Denmark and, by the Treaty of Kiel on 14 January 1814, Sweden ceded Pomerania to Denmark in exchange for Norway. The fate of Swedish Pomerania was settled during the Congress of Vienna through the treaties between Prussia and Denmark on 4 June and with Sweden on 7 June 1815. In this manoeuvre Prussia gained Swedish Pomerania in exchange for Saxe Lauenburg, becoming Danish, with Prussia having bartered previously Hanoverian Saxe Lauenburg only 14 years earlier in exchange for East Frisia ceded to Hanover again. Denmark also received 2.6 million Thalers from Prussia. 3.5 million Thalers were awarded to Sweden in war damages. "Swedish Pomerania" was incorporated into Prussia as New Western Pomerania (Neuvorpommern) within the Prussian Province of Pomerania.