Қыдырыс және күлкі: денеге тигізу арқылы әрекеттесу

Кіріспе

Денеге тигізу арқылы күлдіру әрекеті

Құс

Қытықтау – дене мүшесіне тигізу арқылы еріксіз дікілдеу немесе күлкіге әкелетін әрекет. Бұл сөз орта ағылшын тіліндегі "tikelen" сөзінен пайда болған, бәлкім "ticken" сөзінің қайталануынан, яғни жеңіл тигізуден шыққан. Оның бір түрі – теріге өте жеңіл қозғалыс жасау. Бұл қытықтау түрі, "книзмезис" деп аталады, көбінесе күлкі туғызбайды және кейде қышыма сезімімен бірге жүреді.

Физиологиясы

Қиқылау терідегі жеңіл қозғалыспен туындайды және күлімдеу, күлу, дірілдеу, кері тарту және қаз терісі сияқты әрекеттермен байланысты. Қиқылауды екі түрлі сезімге бөлуге болады: книсмезис және гаргалезис. Книсмезис, сондай-ақ «қозғалатын қышу» деп те аталады, терідегі жеңіл қозғалыс, мысалы, қозғалып жүрген жәндіктің әсерінен туындайтын шамалы мазасыздық сезімі. Бұл көптеген жануарларда оның қалай пайда болғанын түсіндіруге болады. Мысалы, қырыну рефлексін көрсететін иттің өзі книсмезис мысалы болып табылады. Көбінесе иттердің жамбас аймағын тітіркендіргенде артқы аяқтары рефлекстік түрде ырғақты қысқарады. Бұл рефлекс, мысалы, сызып, сүртіп, тіпті сезімтал аймақты шабу арқылы туындауы мүмкін. Жылқылар да книсмезиске жауап береді, олардың денесіне қонған жәндіктерге жауап ретінде панникулус карнозус бұлшық еттерін қозғалтқандарын байқауға болады. Гаргалезис реакциясы – бұл дененің әртүрлі аймақтарындағы теріге күшті, терең қысыммен жасалған күлкіге шақыратын сезім. Неміс зерттеулері көрсеткендей, гаргалезис түріндегі қиқылау адамдардағы гипоталамуста қорғаныс механизмін тудырады, ол бағынушылықты немесе қауіптен қашуды білдіреді. Бұл сезім жүйке талшықтарынан келетін сигналдарға байланысты, олар ауырсыну және тиісу сезімімен байланысты. 1939 жылы Каролинска институтының Ингве Зоттерман мысықтардағы книсмезис түріндегі қиқылауды зерттеді, жүйке талшықтарында туындаған әрекет потенциалын өлшеді, ал теріге мақта матасын жеңіл сылап жатты. Зоттерман «қиқылау» сезімі, ішінара, ауырсынуды тудыратын жүйкелерге байланысты екенін анықтады. Тағы да бір зерттеулер көрсеткендей, хирургтар ауырсынуды азайту үшін ауырсыну жүйкелерін кесіп тастағанда, қиқылау реакциясы да әлсірейді. Алайда, омыртқа миының зақымдануынан ауырсыну сезімін жоғалтқан кейбір науқастарда қиқылау реакциясының кейбір аспектілері сақталады. Қиқылау тиісу сезімімен байланысты жүйке талшықтарына да байланысты болуы мүмкін. Қан айналымы тоқтатылғанда, ауырсыну сезімінен бұрын тиісу және қиқылау сезімі жоғалады. Кейбір деректер күлімдеу, қиқылаумен байланысты, оны туындатуға болатын нервтік реакция екенін көрсетеді; шын мәнінде, өте қиқылауға бейім адамдар көбінесе қиқылағанға дейін күлімдеуді бастайды.

Tickling results from a mild stimulation moving across the skin, and is associated with behaviors such as smiling, laughter, twitching, withdrawal and goose bumps. The tickle can be divided into two separate categories of sensation, knismesis and gargalesis. Knismesis, also known as a "moving itch", is a mildly annoying sensation caused by a light movement on the skin, such as from a crawling insect. This may explain why it has evolved in many animals. For example, a dog exhibiting the scratch reflex is an example of knismesis. When stimulated in the saddle region, most dogs will exhibit a reflexive rhythmic twitching of their hind legs. This reflex can be brought on by actions such as scratching, brushing, stroking, or even tapping the sensitive area. Horses also exhibit a response to knismesis, as they can be observed twitching the panniculus carnosus muscle in response to insects landing on their sides. Gargalesis reactions refer to a laughter provoking feeling caused by a harsher, deeper pressure, stroked across the skin in various regions of the body. A German study also indicates that the gargalesis type of tickle triggers a defense mechanism for humans in the hypothalamus conveying submissiveness or fleeing from danger. It appears that the tickle sensation involves signals from nerve fibres associated with both pain and touch. In 1939, Yngve Zotterman of the Karolinska Institute studied the knismesis type of tickle in cats, by measuring the action potentials generated in the nerve fibres while lightly stroking the skin with a piece of cotton wool. Zotterman found that the "tickling" sensation depended, in part, on the nerves that generate pain. Further studies have discovered that when the pain nerves are severed by surgeons, in an effort to reduce intractable pain, the tickle response is also diminished. However, in some patients that have lost pain sensation due to spinal cord injury, some aspects of the tickle response do remain. Tickle may also depend on nerve fibres associated with the sense of touch. When circulation is severed in a limb, the response to touch and tickle are lost prior to the loss of pain sensation. Some evidence suggests that laughing associated with tickling is a nervous reaction that can be triggered; indeed, very ticklish people often start laughing before actually being tickled.

Қиық-қықық күрес

Қиқық күресі – екі немесе одан да көп адамның бір-бірін қиқықтап, бірі қарсылық білдіргенше жалғасатын көңілді ойын. Бұл ойын кенеттен басталуы мүмкін, алдынан келісім болмаса, немесе белгілі бір ережелері бар, мұқият жоспарланған сынақ түрінде де болуы мүмкін. Қиқық күресі жастық күресімен ұқсас, екеуі де көңіл көтеруге арналған, маңызды емес ойын. Кішкентай балалар қиқық күресін өте жақсы көреді. Қиқық күресін қиқықтап азаптаумен шатастырмау керек, себебі ол – зорлық пен қатыгездік әдісі. Қиқық күресіне қатысушыны "қиқықтаушы" деп атауға болады.

Әлеуметтік аспектілер

Чарльз Дарвин тегістеу мен әлеуметтік қатынастар арасындағы байланысты теориялық тұрғыда қарастырып, тегістеудің ләззат күту арқылы күлкіге әкелетінін айтты. Егер бейтаныс адам балаға ешқандай дайындықсыз, күтпеген жерден тегістесе, нәтижесі күлкі емес, керісінше, ыңғайсыздық пен наразылық болады. Дарвин сондай-ақ, тегістеудің тиімді болуы үшін, ынталандырудың нақты орнын алдын ала білмеу қажеттігін байқады және көптеген адамдар өздерін тиімді тегістете алмайтынының себебі осы екенін түсіндірді. Дарвин күлкінің себебін былай түсіндірді: "Кейде қиялдың күлкілі ойдан тегістелуі туралы айтылады; және бұл ақыл-ойдың тегістелуі денедегіге ұқсас. Тегістеуден туған күлкі – нақты рефлекстік әрекет, және осы да денедегі түктерді тік тұрғызатын ұсақ бұлшық еттер арқылы көрінеді". Көптеген бала психологтары тегістеуді ата-ана мен бала арасындағы маңызды байланыс құралы деп санайды. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынаста тегістеу балаға ата-ананың тигісуінен ләззат алу сезімін қалыптастырады, сондай-ақ, ата-ананың балаға жағымсыз жағдайларда, мысалы, ауыр жарақатты емдеу немесе оны қауіптен қорғау үшін тиісуіне мүмкіндік беретін сенімді қарым-қатынасты дамытады. Бұл жасөспірім шақта жыныстық энергияны шығаруға да септігін тигізеді, және бірқатар адамдар зерттеуде олардың жеке дене бөліктері тегістеуге сезімтал екенін айтты. Көптеген адамдар басқалардың тегістеуден ләззат алатынын болжайды, бірақ 84 колледж студентінен жасалған соңғы сауалнама көрсеткендей, жауап берушілердің тек 32% ғана тегістеуден ләззат алады, 32% бейтарап жауап берді, ал 36% тегістеуден ләззат алмайтынын мәлімдеді. Зерттеу сонымен қатар тегістеумен байланысты ұят пен алаңдаушылықтың жоғары деңгейін көрсетті. Алайда, сол зерттеуде авторлар бақыт пен көңіл көтерудің бет-әлпеттік көрсеткіштерінің өзара байланысы жоқ екенін анықтады, тегістеуден ләззат алмайтынын көрсеткен кейбір адамдар, тегістеуден ләззат алатынын көрсеткендерге қарағанда тегістеу кезінде көбірек күлімсіреді. Тегістеу – сексуалдық қысым көрсетудің бір түрі болуы мүмкін. Мысалы, аяқ табанына тигенде, жалпы тигісу сезімімен қатар, біз "тегістеу" деп атап кеткен арнайы сезім пайда болады. Бұл сезім бізге тән, қолға емес. Денесіміздің кез келген бөлігіне жеңіл сырғып өткен қағаз немесе қауырсын, қозғалыс пен тигісудің бірдей әрекеттерін жасайды, бірақ көзге, мұрынға немесе жоғарғы ерінге тигенде бізді шыдамсыздыққа дейін жетелейтін тітіркендіру тудырады, тіпті басқа жерде ол сезілмейді. Бұл тітіркендіру бізге ғана тән, қауырсынға емес, егер тірі және сезімтал дене алынса, ол жай ғана сөз болып қалады. Фрэнсис Бэкон мен Чарльз Дарвин күлкілі күлкіге "жеңіл" ой-сезім қажет деп есептеді. Бірақ олар тегістеу күлкісі туралы пікірлері әртүрлі болды: Дарвин ақыл-ойының бірдей күйі қажет деп ойлады, ал Бэкон келіспеді. Бэконның айтуынша, адамдар "қасіретке ұшыраған кезде де, кейде күліп қоя алмайды". Жоғарыда айтылғандай, бір гипотеза бойынша, тегістеу ата-ана мен бала арасындағы жағымды байланыс құралы болып табылады. Дене бөліктерінің неге кейбіреулер үшін басқаларына қарағанда көбірек тегістеуге сезімтал екені белгісіз, сонымен қатар, зерттеулер жыныс арасында тегістеу сезімталдығында маңызды айырмашылық жоқ екенін көрсетті. 1924 жылы Дж. К. Грегори денедегі ең тегістеуге сезімтал жерлер қолмен ұрыс кезінде ең осал жерлер екенін ұсынды. Ол бұл аймақтарды қорғауға итермелеу арқылы эволюциялық артықшылықты беруі мүмкін деп болжады. Осы ойға сәйкес, Айоа университетінің психиатры Дональд Блэк көбінесе тегістеу белгілері қорғаныш рефлекстерімен бірдей орындарында кездесетінін байқады. Үшінші гибридтік гипотезада, тегістеу жауынгерлік дағдыларды дамытуға көмектеседі. Харрис бұл реакция таңғалу реакциясына ұқсас рефлекс екенін айтады, бұл таңғалу элементіне байланысты. Книсмезис бастапқы күтім реакциясының қалдығы болуы мүмкін, ол сыртқы заттардан қорғап, "өзін-өзі анықтамайтын" рөл атқарады. Мүмкін, қорғаныш үшін knismesis маңыздылығына байланысты, бұл жеңіл тигісу таңғалу элементіне тәуелді емес және жеңіл тигісу арқылы өзін-өзі knismesis тудыруға болады. Өзін-өзі тегістеу кезінде тегістеу сезімінің тежелу себептері белгісіз болса да, зерттеулер адамның миы денесі қозғалғанда немесе іс-әрекет жасағанда қандай сезім күтуге болатынын білуге үйретілгенін көрсетеді. Тағы бір себеп – адамның өз дауыстық тораптарына назар аудармауы сияқты, өз қозғалысынан туындайтын көптеген сезімдерді сезінбеуі. Біз өзімізді қабырғаларымыздан ұстап, тегістеуге тырысқанда, ми дене мен қол арасындағы байланысты болжайды және оған дайындалады. Бұл ыңғайсыздық және үрей сезімін жояды, нәтижесінде, дене басқа біреу стимулды бергендегідей реакция көрсетпейді. Алайда, кейбір шизофрениямен ауыратын адамдар өздерін тегістеуге қабілетті. Патологиялық емес, шизотипиялық қасиеттері жоғары адамдар да шизотипиялық қасиеттері төмен адамдарға қарағанда өзін-өзі тегістеуге көбірек қабілетті. Бұл олардың өз әрекеттерінің нәтижелерін бақылау және атрибуциялау қабілетінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін.

Charles Darwin theorized on the link between tickling and social relations, arguing that tickling provokes laughter through the anticipation of pleasure. If a stranger tickles a child without any preliminaries, catching the child by surprise, the likely result will be not laughter but withdrawal and displeasure. Darwin also noticed that for tickling to be effective, you must not know the precise point of stimulation in advance, and reasoned that this is why most people cannot effectively tickle themselves. Darwin explained why we laugh when we are tickled by saying, "The imagination is sometimes said to be tickled by a ludicrous idea; and this so called tickling of the mind is curiously analogous with that of the body. Laughter from being tickled [is manifestly a] reflex action; and likewise this is shown by the minute unstriped muscles, which serve to erect the separate hairs on the body". Tickling is defined by many child psychologists as an integral bonding activity between parents and children. In the parent–child concept, tickling establishes at an early age the pleasure associated with being touched by a parent with a trust bond developed so that parents may touch a child, in an unpleasant way, should circumstances develop such as the need to treat a painful injury or prevent them from harm or danger. It can also serve as an outlet for sexual energy during adolescence, and a number of people have stated in a study that their private areas were ticklish. While many people assume that other people enjoy tickling, a recent survey of 84 college students indicated that only 32% of respondents enjoy being tickled, with 32% giving neutral responses and 36% stating that they do not enjoy being tickled. The study also found a very high level of embarrassment and anxiety associated with tickling. However, in the same study the authors found that the facial indicators of happiness and amusement do not correlate, with some people who indicated that they do not enjoy being tickled actually smiling more often during tickling than those who indicated that they do enjoy being tickled, Tickling can also be a form of sexual harassment. When touched upon the soles of the feet, for example, it feels in addition to the common sensation of touch a sensation on which we have imposed a special name, "tickling." This sensation belongs to us and not to the hand A piece of paper or a feather drawn lightly over any part of our bodies performs intrinsically the same operations of moving and touching, but by touching the eye, the nose, or the upper lip it excites in us an almost intolerable titillation, even though elsewhere it is scarcely felt. This titillation belongs entirely to us and not to the feather; if the live and sensitive body were removed it would remain no more than a mere word. Francis Bacon and Charles Darwin believed that humorous laughter requires a "light" frame of mind. But they differed on ticklish laughter: Darwin thought that the same light state of mind was required, whereas Bacon disagreed. When tickled, noted Bacon, "men even in a grieved state of mind, yet cannot sometimes forbear laughing." One hypothesis, as mentioned above, is that tickling serves as a pleasant bonding experience between parent and child. It is unknown why certain people find areas of the body to be more ticklish than others; additionally, studies have shown that there is no significant difference in ticklishness among the genders. In 1924, J. C. Gregory proposed that the most ticklish places on the body were also those areas that were the most vulnerable during hand to hand combat. He posited that ticklishness might confer an evolutionary advantage by enticing the individual to protect these areas. Consistent with this idea, University of Iowa psychiatrist Donald W. Black observed that most ticklish spots are found in the same places as the protective reflexes. A third, hybrid hypothesis, has suggested that tickling encourages the development of combat skills. Harris goes on to suggest that the tickle response is reflex, similar to the startle reflex, that is contingent upon the element of surprise. Knismesis may represent a vestige of the primitive grooming response, in effect; knismesis serves as a "non self detector" and protects the subject against foreign objects. Perhaps due to the importance of knismesis in protection, this type of light touch is not dependent on the element of surprise and it is possible for one to induce self knismesis, by light touching. While the reasons for the inhibition of the tickling sensation during self tickling remain unknown, research shows that the human brain is trained to know what sensation to expect when the body moves or performs an action. Another reason may be the lack of awareness of many sensations arising from self movement, such as not paying attention to one's own vocal cords. When we try to tickle ourselves by grabbing our sides, the brain foresees this contact between body and hand and prepares itself for it. This removes the feeling of unease and panic, causing the body to not react to tickling in the same way it would if someone else supplied the stimulus. However, some people with schizophrenia have the ability to tickle themselves. Non pathological individuals high in schizotypical traits also have a greater self tickling ability than people low in schizotypical traits. This is suggested to possibly correlate with a less pronounced ability of these people to track and attribute the results of their own actions.

Денеге зиян келтіру

Кейбір ерікті тітіркенулер жағымды, ойыншыл тәжірибе болуы мүмкін, ал ерікті емес тітіркенулер қорқынышты, ыңғайсыз және ауыртпалық тудыруы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыста Флюссенбург концлагерінде тұтқындалған Хайнц Хегер нацистік күзетшілердің бір тұтқынды қызаруына куә болды. Ол бұл оқиғаны «Розовый треугольник» атты кітабында былай деп сипаттайды: «СС сержанты мен оның адамдары жасаған алғашқы ойын – құрбанның табан астын, аяқ арасын, қолтық астын және басқа да жалаңаш дене бөліктерін қаз қауырсынымен тітіркендіру еді. Басында тұтқын үндемеуге мәжбүр болды, ал оның көзі қорқыныш пен азаптан бір СС-тен екіншісіне қарай қозғалды. Содан кейін ол өзін ұстай алмады және ақырында қатты күлді, ол өте тез ауыртпалық дауысына айналды, ал көзінен жас ағып, денесі тізбектеріне қарсы бұрылды. Осылай қызарудан кейін олар баланы біраз уақытқа сонда қалдырып, оның жасы көз жастарымен бірге ағып, ол жылап, еңкеп жылады». Британдық медицина журналында жарияланған мақалада еуропалықтардың бір әдісі сипатталған: құрбанның аяқтарын тұзды суға батырып, содан кейін тұзды судан шығарылған аяқтарын ешкіге тітіркендіруге мәжбүрлеу. Ешкі тұзды суды жалап алғаннан кейін, құрбанның аяқтары қайтадан тұзды суға батырылып, процесс қайталанатын. Ежелгі Жапонияда билік иелері қылмыстық кодекстен тыс қылмыстар үшін айыпталғандарды жазалай алатын. Бұл «шикей» деп аталды, яғни «жеке жаза». Мұндай азаптаулардың бірі – кусугури земе: «аяусыз тітіркендіру». Вернон Виге өзінің «Бауырлардың зұлымдығы» атты кітабында бала кезінде бауырларынан зұлымдық көрген 150 ересек адамдар туралы зерттеу нәтижелерін жариялады. Бірнеше адам тітіркенуді олар бастан өткерген физикалық зұлымдық түрі ретінде айтты және осы есептерге сүйеніп, зұлымдықпен тітіркендіру құрбанның құсу, несепті ұстамау (ішек қанатын бақылаудан шығару) және тыныс алудың қиындығынан сананың жоғалуы сияқты қатал физиологиялық реакцияларды тудыруға қабілетті екендігі анықталды.

Although some consensual tickling can be a positive, playful experience, non consensual tickling can be frightening, uncomfortable, and painful for the recipient. Heinz Heger, a man imprisoned in the Flossenbürg concentration camp during World War II, witnessed Nazi prison guards perform tickle torture on a fellow inmate. He describes this incident in his book The Men with the Pink Triangle: "The first game that the SS sergeant and his men played was to tickle their victim with goose feathers, on the soles of his feet, between his legs, in the armpits, and on other parts of his naked body. At first the prisoner forced himself to keep silent, while his eyes twitched in fear and torment from one SS man to the other. Then he could not restrain himself and finally he broke out in a high pitched laughter that very soon turned into a cry of pain, while the tears ran down his face, and his body twisted against his chains. After this tickling torture, they let the lad hang there for a little, while a flood of tears ran down his cheeks and he cried and sobbed uncontrollably." An article in the British Medical Journal describes a European method of tickle torture in which a goat was compelled to lick the victim's feet after they had been dipped in salt water. Once the goat had licked the salt off, the victim's feet would be dipped in the salt water again and the process would repeat itself. In ancient Japan, authority figures could administer punishments to those convicted of crimes that were beyond the criminal code. This was called shikei, which translates as 'private punishment'. One such torture was kusuguri zeme: "merciless tickling." In Vernon Wiehe's book Sibling Abuse, he published his research findings regarding 150 adults who were abused by their siblings during childhood. Several reported tickling as a type of physical abuse they experienced, and based on these reports it was revealed that abusive tickling is capable of provoking extreme physiological reactions in the victim, such as vomiting, incontinence (losing control of bladder), and loss of consciousness due to inability to breathe.