«Еркіндік немесе өлім» – Нью-Гэмпшир штатының ұраны

Кіріспе

Нью-Гэмпшир штатының ұраны, АҚШ штатының ұраны

"Еркін өмір сүр немесе өл" – 1945 жылы штат қабылдаған АҚШ штаты Нью-Гэмпширдің ресми ұраны. Бұл, мүмкін, барлық штаттық ұрандардың ең танымал болғаны, себебі ол американдық саяси философияда тарихи түрде кездесетін бейілді тәуелсіздікті көрсетеді және басқа штаттық ұрандардағы жұмсақ сезімдерге қарама-қайшы келеді. Бұл тіркес Нью-Гэмпширдің ең әйгілі әскери қолбасшысы, генерал Джон Старктың 1809 жылғы 31 шілдедегі Америка революциялық соғысының құрметіне айтқан тостынан алынған. Денсаулығының нашарлауына байланысты Старк Бенингтон шайқасының жылдық кездесуіне қатысудан бас тартты. Оның орнына ол тосты хат арқылы жіберді: "Еркін өмір сүр немесе өл: Өлім – жамандықтардың ең жаманы емес." Старк осыны жазған кезде "Vivre Libre ou Mourir" ("Еркін өмір сүр немесе өл") француз революциясының танымал ұраны болған. Мұндай ұрандардың бастауында, 1775 жылғы 23 наурызда Виргиния колониясының заң шығару органы – Бургесс палатасына Патрик Генридің сөйлеген сөзі тұрған болуы мүмкін, онда мынадай сөздер айтылды: "Өмір соншалықты құнды ма, әлде бейбітшілік соншалықты тәтті ме, олар тізбек пен құлдыққа сатылып алуға лайық па? Мұндай нәрсені Құдай сақтасын! Басқалар не істейтінін білмеймін, бірақ менің ойымша, маған бостандық беріңдер немесе өлім жазасын беріңдер!" Бұл ұран Нью-Гэмпшир штатының эмблемасымен бірге бекітілді.

Ұқсас сөз тіркестері

Ағылшын романтик ақыны Уильям Вордсворт «Біз бостандыққа ие болуымыз керек немесе өлуіміз керек, Шекспир сөйлеген тілді сөйлейтіндер» деген жолды жазды. Әлемде және тарих бойында көптеген ұрандар мен девиздер бостандық пен өлімді қарама-қарсы қойды. Мысалдар: «Vivre Libre ou Mourir» («бостандықпен өмір сүру немесе өлу») фразасы Француз революциясында қолданылған. Бұл 1793–1794 жылдардың қысында жазылған Камиль Десмулиннің «Le Vieux Cordelier» журналының тақырыбы болды. Мэтью Болтонның Сохо монетаханасында 1791–1792 жылдары Париждегі Monneron Freres фирмасы үшін айырбас құралдары ретінде соғылған медальдің бет жағында «Vivre libres ou mourir» («француз тілінде – бостандықпен өмір сүру немесе өлу») деген девиз бар. Барселона қоршауы кезінде (25 тамыз 1713 – 11 қыркүйек 1714) Барселона қорғаушылары мен Маулеттер «Бостандықпен өмір сүріңіз немесе өліңіз» деген девиз жазылған қара туларды қолданды, каталон тілінде «Viurem lliures o morirem». Қазір бұл Каталония тәуелсіздігінің символы ретінде қолданылады. «Antes morir livres que em Paz sujeitos» (ағылшынша: тыныштықта бағынышқа түсуден гөрі еркін өлу жақсы) деген фраза 1582 жылы Азор аралдарының португал губернаторы Сиприану де Фигейреду Испания королі Филипп II-ге жазған хатына жауап ретінде айтылған. Бұл Азор аралдарының девизі ретінде қабылданды және автономды аймақтың гербінде бейнеленген. 1320 жылғы Арброт декларациясында, шотланд аристократиясы Папа Иоанн XXII-ге Шотландияның Англиядан тәуелсіздігін мойындауын өтінген құжатта, жиі келтірілетін сөздер бар: «Шындығында, біз даңқ, байлық немесе құрмет үшін емес, тек бостандық үшін күресіп жатырмыз – ешбір адал адам өмірімен ажыраспайтын нәрсе үшін». 1804 жылдың 1 қаңтарында Жан Жак Дессалин сол кездегі француз құл колониясы болған Гаитиді бостандық пен тәуелсіздікке ие деп жариялады. Ол француз триколорының ақ бөлігін жыртып алып, «Vivre libre ou mourir!» деп айғайлады. Бұл «бостандықпен өмір сүр немесе өле гөр!» дегенді білдіреді. 1792 жылдың 11–13 желтоқсандарында Эдинбургте өткен Шотландия халықтарының достастарының делегаттарының бірінші конвенциясы «бостандықпен өмір сүру немесе өлу» фразасын қолданды және оны «француз серті» деп атады. «Свобода или смърт» (Svoboda ili smart – «Бостандық немесе өлім») 19 ғасырда ұлттық тәуелсіздік үшін күрес кезінде Болгария революциялық орталық комитетінің девизі болды. Бұл девиз 1876 жылғы сәуір көтерілісі кезінде көптеген революциялық туларда көрсетілген.

The English romantic poet William Wordsworth composed the line, "We must be free or die, who speak the tongue that Shakespeare spoke." Many mottos and slogans around the world and throughout history have contrasted freedom and death. Some examples:

The phrase "Vivre Libre ou Mourir" ("live free or die") was used in the French Revolution. It was the subtitle of the journal by Camille Desmoulins, titled Le Vieux Cordelier, written during the winter of 1793–1794. A medal struck at Matthew Boulton's Soho Mint, as tokens of exchange for the Paris firm of Monneron Freres, 1791–1792, has on its obverse the motto Vivre libres ou mourir ("Live free or die" in French). During the Siege of Barcelona (25 August 1713 – 11 September 1714) the Barcelona defenders and the Maulets used black flags with the motto "Live free or die", in Catalan "Viurem lliures o morirem". It is now used as a symbol of Catalan independentism. The phrase "Antes morrer livres que em Paz sujeitos" (English: Rather die free than in peace be subjugated) is contained in a 1582 letter reply to King Philip II of Spain from the Portuguese governor of the Azores, Ciprião de Figueiredo. It has been adopted as the Azores motto and is present in the autonomous region's coat of arms. The Declaration of Arbroath of 1320, the document in which the Scottish nobility appealed to Pope John XXII to recognise Scotland's independence from England, contains an oft cited line, "It is in truth not for glory, nor riches, nor honours that we are fighting, but for freedom – for that alone, which no honest man gives up but with life itself." On January 1, 1804, Jean Jacques Dessalines proclaimed Haiti, then a French slave colony, to be free and independent. He is said to have torn the white section from the French tricolor flag and to have shouted, "Vivre libre ou mourir!" That means "live free or die!" The first Convention of the Delegates of the Scottish Friends of the People in Edinburgh on 11–13 December 1792 used the phrase "live free or die" and referred to it as a "French oath." "Свобода или смърт" (Svoboda ili smart – "Freedom or death") was the motto of the Bulgarian Revolutionary Central Committee during the struggle for national independence in the 19th century. The motto is displayed on most revolutionary flags during the April uprising of 1876.

Ұлттық ұрандар

"Ελευθερία ή Θάνατος" (Eleutheria i thanatos – "Азаттық немесе өлім") – Грекияның ұлттық ұраны және Грекия Тәуелсіздік соғысының (1821–1830) ұранынан шыққан. "Մահ կամ Ազատություն" ("Mah kam Azatutiun" – "Азаттық немесе өлім") – Арменияның тәуелсіздік қозғалысы кезінде Армения революциялық федерациясының ұраны болды. "Libertad o Muerte" – "Еркіндік немесе өлім" – Уругвайдың ұлттық ұраны. "Libertad o con gloria morir" ("Еркіндік немесе даңқпен өлу") – Уругвайдың ұлттық әнұранының бір бөлігі. "Independência, ou morte!" – "Тәуелсіздік немесе өлім!" – Бразилия империясының ұлттық ұраны болды. "Ya istiklal ya ölüm" – "Тәуелсіздік немесе өлім" – Түрік ұлттық қозғалысы мен Түрік Тәуелсіздік соғысы кезінде түрік қарсылығының ұраны болды. Тилеманн Дотиас Виарданың (1777) жазуынша, "Eala Frya Fresena" – "Ояныңдар, еркін фриздер!" – орта ғасырдың соңында Аурихтегі Упстальсбумда айтылған. XIX ғасырдың ортасынан бастап фриз ұлтшылдары оған "Lewwer duad üs Slaav" немесе "Құлдықтан гөрі өлім артық" деп жауап береді. "Liberté, Égalité, Fraternité, ou la mort" – "Азаттық, теңдік, бауырластық немесе өлім" – Француз революциясының алғашқы ұраны. Кейінгі нұсқаларында "ou la mort" деген сөзді тастап кетті. Толық ұран әлі күнге дейін Троя қалалық әкімшілігінің кіреберісінің үстінде ілініп тұр. Румынияның ұлттық әнұраны "Deșteaptă te, române!" жолында "‘Viața n libertate ori moarte!’ strigă toți" деген сөздер бар, яғни "Барлығы да 'Азаттықта өмір немесе өлім!' деп айғайлайды". "Ӏожалла я маршо" ("Өлім немесе азаттық") – Чечен Республикасының (1991–1996) ұлттық әнұраны және ұраны болды. "Bolje grob nego rob, Bolje rat nego pakt" – "Құлдықтан гөрі қабір жақсы, келісімнен гөрі соғыс жақсы" – 1941 жылғы Югославия төңкерісі кезінде Югославия үкіметі Остік державаларымен келісімге келгеннен кейін Югославиялық наразылықтардың ұраны болды. "Воля України або смерть" (Volya Ukrayiny abo smert – "Украинаның азаттығы немесе өлім") – Украина Тәуелсіздік соғысы кезінде Холодный Яр Республикасының украин көтерілісшілерінің ұраны, кейіннен Еуромайдан наразылықтарының ұраны болды.

"Ελευθερία ή Θάνατος" (Eleutheria i thanatos – "Freedom or death") is the national motto of Greece and comes from the motto of the Greek War of Independence (1821–1830). "Մահ կամ Ազատություն" ("Mah kam Azatutiun" – "Freedom or death") was the motto of the Armenian Revolutionary Federation during the movement for Armenia's independence. "Libertad o Muerte" – "Liberty or Death" is the national motto of Uruguay. "Libertad o con gloria morir" ("Liberty, or die in glory") is part of the National Anthem of Uruguay. "Independência, ou morte!" – "Independence or death" was the national motto of the Brazilian Empire. "Ya istiklal ya ölüm" – "Independence or death" was the motto of the Turkish resistance during the Turkish National Movement and the Turkish War of Independence. "Eala Frya Fresena" – "Rise up, Free Frisians," according to Tilemann Dothias Wiarda (1777), was spoken at the Upstalsboom in Aurich during the Late Middle Ages. Since the mid 19th century, Frisian nationalists tend to answer it with "Lewwer duad üs Slaav", or "Better dead than a slave." "Liberté, Égalité, Fraternité, ou la mort" – "Liberty, Equality, Fraternity, or Death" was the early motto of the French Revolution. Later versions dropped "ou la mort." The full motto is still displayed above the entrance of the city hall of Troyes. The Romanian national anthem, Deșteaptă te, române!, contains the line "‘Viața n libertate ori moarte! "’ strigă toți", meaning Life in freedom or death!' shout all". "Ӏожалла я маршо" (Jozhalla ya marsho "Death or Freedom") was the national anthem and the slogan of the Chechen Republic of Ichkeria (1991–1996). "Bolje grob nego rob, Bolje rat nego pakt" – "Better the grave than a slave, better a war than the pact" was the motto of Yugoslav demonstrators during the 1941 Yugoslav coup d'état of 1941, after the Yugoslav government had signed a pact with the Axis powers. "Воля України або смерть" (Volya Ukrayiny abo smert "Freedom of Ukraine or death") was a motto of the Ukrainian rebels of the Kholodny Yar Republic during the Ukrainian War of Independence and later became a motto that was adopted by the protesters of Euromaidan.

Басқа қолданыстар

Бұл ұран – еркіндік жақтасы Free State Project ұйымының Нью-Гэмпширді өздерінің мекені ретінде таңдауының 101 себебінің бірі. "Бос өмір сүр немесе өл" – Unix пайдаланушылары арасында кең таралған, олар тәуелсіздіктерін қадірлейді. Бұл ұранның танымалдығы 1980-ші жылдарға дейін жетеді, сол кезде Digital Equipment Corporation (DEC) компаниясының Армандо Стетнері Unix нөмірлік тақталарын басып, USENIX конференциясында таратып берді. Олар DEC-тің Unix Инженериялық тобының штаб-пәтері орналасқан Нью-Гэмпширдегі нөмірлік тақталардың үлгісімен жасалған. Стетнер сол кезде Нью-Гэмпширде тұрып, UNIX нөмірлік тақтасын қолданған. DEC өзінің Ultrix Unix нұсқасын шығарғанда, сауда көрмелерінде таратылатын Ultrix тақталарын басып шығарды.

Теледидар

"Бостандық немесе өл" – "Сопранолар" телешоуының алтыншы маусымының алтыншы эпизодының атауы. Ол Нью-Джерси мафиясының капитаны туралы, ол гомосексуал екені белгілі болғаннан кейін Нью-Гэмпширде жасырынады. "Бостандық немесе өл" – "Breaking Bad" сериалының бесінші маусымының бірінші эпизодының атауы. "Бостандықпен өмір сүр немесе өл" – 2014 жылдың 30 қыркүйегінде тұңғыш рет көрсетілген National Geographic Channel шоуының атауы.