Кіріспе

Тарихи ағылшын жағалау қалалары тобы
галеон

Cinque Ports конфедерациясы (/sɪŋk/ /pɔrts/) – Англияның оңтүстік-шығысындағы жағалау қалаларының тарихи тобы, негізінен Кент және Суссекс округтерінде орналасқан, ал Эссекс округінде бір қала (Brightlingsea) бөлініп тұрады. Атауы көне француз тілінен келген, «бес порты» деген мағынаны білдіреді және бастапқы бес мүшесіне (Хэстингс, Нью-Ромни, Хайт, Довер және Сэндвич) сілтеме жасайды. Өркендеген кезеңінде, Я орта ғасырдың соңында, конфедерацияға 40-тан астам мүше кірді. Қазіргі таңда 14 мүшеден тұрады: бес «бас порт», екі «көне қала» және жеті «ағза». Белгілі бір оңтүстік-шығыс порттарына кемелермен қамтамасыз ету үшін жергілікті сот өкіметінің кірісі берілді. Ромни, Довер және Сэндвич порттарының кемелермен қызметі (бірақ конфедерацияның өзі емес) 1086 жылғы «Domesday Book» кітабында тіркелген. 1135 жылға қарай Cinque Ports термині қолданысқа енді; ал 1155 жылы корольдік жарғы порттарды қажет болған жағдайда Тақ үшін дайын кемелерді ұстауға міндеттеді. Порттарға жалпы бостандықтарды берген ең алғашқы жарғы 1260 жылға жатады. Олардың бостандықтары 1297 жылғы Магна Хартада (9-тармақ) да айтылған. Порттарға жүктелген басты міндет – жыл сайын корольге 15 күндік қызмет көрсету үшін 57 кеме ұсыну болды, әр порттың жалпы міндеттің үлесін орындауы тиіс еді. Кейде, артықшылықтар берудің, оларды бірнеше ғасыр бойы сақтау мен кеңейтудің себебі корольдің соғыс кезінде адамдар мен кемелерді қамтамасыз ету қажеттілігі болды және Cinque Ports Корольдік теңіз күштерінің дамуында маңызды рөл атқарды деседі. Н. А. М. Роджер бұл келісімнің шынымен тиімді теңіз күштерін құруға бағытталған-жоғын күмәнданады және Cinque Ports теңіздегі ағылшын күшіне ұқсас мөлшердегі басқа ағылшын порттарынан гөрі айтарлықтай үлес қоспағанын көрсетеді. Ол бастапқы артықшылықтар жиынтығының Эдуард Исповедникпен арна арқылы транзиттік қатынасты бақылау үшін стратегиялық маңызы бар, ықтимал қиындықтар тудыруы мүмкін порттар тобының адалдығын сатып алу қажеттілігінен берілген болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, 13-14 ғасырларда порттар мемлекетті қорғауда маңызды рөл атқарды, бірақ содан кейін олардың маңызы азайды.

Ағзалар

Жылдар өте келе, бірқатар қалалар мен порттар конфедерацияға жеті бас порттың "қосымша мүшелері" немесе "мүшелері" (терминдер бір-бірін алмастыра қолданылады) ретінде қосылды: олар кеме қызметіне қатысты жауапкершілікті және конфедерацияның жеңілдіктерін бөлісті. Мүшелер көбінесе "корпоративтік мүшелер" деп аталатын, патша жарғысымен мәртебесі бекітілген және кең ауқымда өзін-өзі басқару құқығына ие болған, немесе "корпоративтік емес мүшелер" деп аталатын, бас портына көбірек тәуелді және оның басқаруында болған түрлерге бөлінетін.

Қазіргі мүшелері

Конфедерацияның көптеген тарихи мүшелері жағалаудың өзгеруі салдарынан жойылды немесе басқа себептермен құлдырап, мәртебесін жоғалтты. Конфедерацияның қазіргі құрамы: "Бес порттың барондары" деп аталатын олар, теңіздегі әскери қызметтің барондық жер иелену құқығын білдіретін ежелгі тұжырымдаманы көрсетеді, осылайша оларды квази-феодалдық барондарға айналдырды. 14 ғасырдың басында жазылған Modus Tenendi Parliamentum трактатында Бес порттың барондары лордтардан (Lords Temporal) төмен, бірақ графтықтар мен қалалардың өкілдерінен (Ширдің рыцарлары мен қала тұрғындары) жоғары дәрежеде тұратыны айтылған. Эдуард II-нің тақтан алынуы кезіндегі жылнамаларда барондардың елшілік құрамында болғаны нақты көрсетілген – "praecipue de portubus barones des Portez" ("әсіресе [Cinque] порттарының барондары"). Парламентке шақыру қағаздары уәкілге жіберілген соң, Бес порттың өкілдік барондары парламентке қатысу үшін таңдалды. Осылайша, уәкілдің бұл жағдайдағы міндеті графтықтағы барондарға тарату үшін ордерлер алған шерифтің міндетіне ұқсас болды. Жеке порттардың барондарының ортақ (коммуналдық) мөрлерінің болуы (суретті қараңыз) олардың корпорация құрғанын көрсетеді, себебі мөр оларды бірлескен орган ретінде міндеттейтін жарғылар мен құқықтық құжаттарға қойылатын болды. Бұл, әрине, олардың монополиялық артықшылықтарымен байланысты. Уәкіл мен барондар арасында юрисдикциялық шиеленістер жиі туындады. 21 ғасырда "Бес порттың бароны" атағы енді қала әкімі, юраттар мен порттардың ортақ кеңесі сайлаған бос адамдарға (Freemen) ғана беріледі, олар тәж кигізу рәсіміне қатысу үшін сайланады және бұл атақ тек құрметті мақсатта қолданылады. "Ежелден бері" барондар Вестминстер залы мен Вестминстер аббатшылығы арасындағы қадамдық процесте монархтың үстінде шатыр ұстау құқығына ие болды. Бұл процессия 1821 жылы IV Георгтың тәж кигізілуінен кейін тоқтатылды, бірақ 1902 жылы VII Эдуардтың тәж кигізілуіне барондарға жаңа рөл берілді. Олар аббаттың ішінде хорға дейін процессиямен жүріп, монархтың иеліктерінің туларын қабылдады, осы функцияны олар 20 ғасырдың барлық тәж кигізу рәсімдерінде қайталап орындады. 2023 жылы III Карл мен Камилланың тәж кигізілуіне аббаттағы қауымға он төрт барон қосылды, олар бастапқы бес портты, екі ежелгі қаланы және жеті мүшені білдірді.

Құлдырау

Бес порт конфедерациясының құлдырауының себептері сан алуан. Олар даниялықтар мен француздықтардың шабуылдарына, обаның кең ауқымды зиянына, XIII ғасырдағы Плантагенеттердің саясатына және одан кейінгі Қызыл Гүл соғысына төтеп берді. Алайда, порттардың толып кетуі және теңіздің шегінуі сияқты табиғи факторлар олардың әлсіреуіне елеулі үлес қосты. Саутгемптонның өркендеуі және 21 адамдық экипажға ие кемелерге деген қажеттілік те құлдырауға себеп болды. XIV ғасырға қарай конфедерация монархия мен парламентте ұлттық біртүтастықтың күшеюінен туындаған жаңа сынқатарларға тап болды. Дегенмен, саксондық биліктің мұрасы сақталды. XV ғасырдан бастап Көне қалалар көліктік кемелерді жабдықтаумен қызметін жалғастырды. XV ғасырда Нью-Ромни, бір кезде Ротер өзенінің сағасындағы маңызды порт болған (1287 жылғы ақпан айындағы Оңтүстік Англиядағы су тасқыны кезінде құмдардың жылжуынан толығымен жабылып қалған), конфедерацияның орталық порты және Шепуэй мен Бродхулл соттарының жиналу орны саналды. XIII ғасырда Гастингстің көп бөлігі теңіздің шайып кеткенімен жойылды. 1339 жылғы және 1377 жылғы теңіз науқаны кезінде француздықтар қалаға шабуыл жасап, өртеп жіберді, содан кейін маңызды порт болмай қалды. Оның табиғи түрде қорғалған порты болған жоқ. Елизавета I тұсында тас порт салуға әрекеттер жасалды, бірақ негізі дауыл кезінде теңіздің күшінен қирады. Нью-Ромни қазір теңіз жағасынан шамамен 1,5 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл бастапқыда Ротер өзенінің сағасындағы порт қаласы болған. Ротер эстуариясы әрқашан көптеген жасыл сулар мен құмды тілімдерге толы болғандықтан, онымен жүзу қиын болды. XIII ғасырдың соңында бірнеше қатты дауылдар Ромни батпағының жағалау қорғанысын әлсіретті, ал 1287 жылғы ақпан айындағы Оңтүстік Англиядағы су тасқыны қаланы жартылай қиратты. Порт пен қала құмға, лайға, сазға және қиқымға толып, Ротер өзені бағытын өзгертіп, қазір Сассекс қаласының жанындағы Рай маңында теңізге құйылады. Нью-Ромни енді порт емес. Хайт әлі де жағалауда орналасқан. Алайда, кең шығанақтың жанында болса да, оның табиғи порты ғасырлар бойы толып кеткен. Довер әлі де маңызды порт болып табылады. Сэндвич енді теңізден алыс және порт емес. Оңтүстік-Шығыс жағалауындағы жағалау сызығының өзгеруі, Темза эстуариясынан Гастингс және Уайт аралына дейін, сөзсіз, бірқатар Бес порт қалаларының порттық билік ретіндегі маңыздылығын азайтты. Алайда, кеме жасау және жөндеу, балық аулау, лоцмандық, жағалаудағы құтқару және кейде тіпті "жағаға отырғызу" сияқты іс-әрекеттер жергілікті қоғамның өмірінде маңызды рөл атқара берді. Елизавета I патшайымның тұсында Бес порттың маңызы жоқ болды және олар мемлекеттің жалпы басқаруына енгізілді. Елизавета I патшайым 1569 жылы құлдырап бара жатқан Бес портты қайта жаңғырту үшін қаражат жинау мақсатымен алғашқы ұлттық лотереяны өткізді. Кеме жасау технологиясының жетілуімен Бристоль және Ливерпуль сияқты қалалар өсті, ал Лондон, Грейвсенд, Саутгемптон, Чичестер, Плимут және Чатем, Портсмут, Гринвич, Вулвич және Депфорд сияқты корольдік кемежайлар кеңінен дамыды. Көптеген ескі порттардың құлдырауының тағы бір себебін бүкіл Ұлыбританиядағы каналдар, жолдар және теміржол желілерінің дамуына және олардың 18 ғасырдан бастап дамып келе жатқан жаңа ірі порттардан тарататын теңіз саудасының көбеюіне байланыстыруға болады. 19 және 20 ғасырларда жүзеге асырылған жергілікті басқару реформалары мен Парламент актілері (әсіресе 1832 жылғы реформа актісі) Бес порт конфедерациясының әкімшілік және сот өкілеттіктерін әлсіретті, Нью-Ромни мен Винчелси парламенттен шеттетілді, ал Хайт пен Райдың өкілдігі жартысына дейін азайтылды. 1985 жылы HMS Illustrious Бес портпен байланыс орнатты. 2005 жылы бұл байланыс HMS Kent-ке ауыстырылды.

Жазбалар

Конфедерацияның ерте тарихы жеткіліксіз құжатталған, және оны көбінесе жеке порттарға берілген жарғыларда немесе басқа сыртқы деректердегі кездейсоқ тізілімдер арқылы ғана анықтауға болады. Алғашқы маңызды құжат, бірінші рет 13 ғасырда жинақталған, бірақ қазіргі кезде тек кейінгі және әртүрлі көшірмелер түрінде сақталған, "Порттардың Санағы" деп аталатын конфедерацияның сол кездегі мүшелерінің тізімі және олардың міндеттері. Конфедерацияның қызметі 1432 жылдан бастап, Бауырластық пен Қонақтардың мәжілістерінің хаттамалары тұрақты түрде жүргізіле бастағаннан кейін жақсырақ құжатталған. Мәжілістер екі кітапта тіркелген, олар "Ақ кітап" (1432-1571 жылдар аралығын қамтиды, бірақ 1485 жылға дейінгі ең алғашқы бөлігі 1560 жылы жасалған көшірмеден тұрады) және "Қара кітап" (1572-1955 жылдар аралығын қамтиды). Ақ және Қара кітаптар 1960 жылға дейін Нью-Ромниде сақталды, содан кейін олар Мейдстондағы Кент мұрағат кеңсесіне (қазіргі Кент тарихы және кітапхана орталығы) ауыстырылды. Екі кітаптың толық тізімі 1966 жылы жарияланды.

Геральдика

Конфедерацияның дәстүрлі гербі – бөренеге бөлінген қалқан, оң жағында (көргеннің сол жағында) қызыл өрісте үш алтын жарты арыстан, ал сол жағында (көргеннің оң жағында) көк өрісте үш алтын жарты кеме корпусы бейнеленген. Бұл герб сонымен қатар геральдикалық ту (жалау) ретінде қолданылады және Cinque Ports Лорд-Варденінің туының негізін құрайды. Гербтің ең ерте белгілі қолданылуы 1305 жылғы Довердің ресми мөрінде кездеседі, бірақ одан бірнеше жыл бұрынғы Гастингстің ресми мөрінде де бар. Ол 1297 жылы алғаш пайда болған деп есептеледі. Ұзақ уақыттан бері гербтің Англия патшалығының гербінің жартысынан (үш арыстан) және үш кемені бейнелейтін белгісіз гербтің жартысынан құрастыру арқылы жасалғаны туралы пікір қалыптасқан. Алайда, гербтің ең ерте бейнелерінің ешқайсысы (барлығы мөрлерде) өрістің тік бөлінуін көрсетпейді, бұл бастапқыда ол бір түсті болғанын көрсетеді. Сондықтан, патшалық гербке сілтеме жасаса да, Cinque Ports гербі бастапқыда қызыл өрісте үш жарты арыстан-жарты кемеден тұратын дизайн ретінде жасалғанға ұқсайды; ал өріс екі түске бөлінген – бұл, шамасы, 14 ғасырдың ортасында болған. Тарихи түрде үш кемені алтын ("or") немесе күміс ("argent") түсімен бейнелеуге қатысты шатасу болған: екі нұсқа да орта ғасырдың соңынан 19 ғасырға дейінгі беделді геральдикалық көздерде кездеседі. Қазіргі консенсус бойынша, конфедерация гербінде олар алтын түсімен бейнеленеді, бірақ күміс кемелер жеке мүше порттардың қолданатын туынды гербтерінде кездеседі. Дәстүрлі герб пен туды конфедерацияның өкілдері немесе оның мүше порттарының жергілікті билік органдары ғана ресми түрде қолдана алады. Дегенмен, 2017 жылы Cinque Ports Authority Ұлыбританияның Ту тіркелімінде көк өрісте үш алтын кеме корпусынан тұратын туды "аймақтық" немесе "қауымдастық" туы ретінде тіркеді, оны Cinque Ports-қа жақындығын білдіргісі келетін кез келген адам қолдана алады. Конфедерацияның көптеген мүше порттарының өз гербтері бар, олар кейбір жағдайларда конфедерация гербінің өңделген немесе туынды нұсқалары болып табылады. Мысалы, Сэндвич гербі конфедерация гербімен толық сәйкес келеді, бірақ үш кеме корпусы күміс түсті. Гастингс гербінде ортаңғы жарты арыстан-жарты кеме толық арыстанмен ауыстырылған, ал екі кеме корпусы күміс түсті. Дилде конфедерация гербінің нұсқасы қолданылады, ол Лорд-Варденнің "Адмиралтейство ескіші" бейнеленген бастығымен ерекшеленеді. Жаңа Ромни көк өрісте үш алтын арыстан бейнеленген. Басқалары конфедерация гербінің элементтерін қамтиды немесе оған сілтеме жасайды. Норфолк графтығындағы Грейт Ярмут конфедерация мүшесі болмаса да, оның саңырауқұлақты балық аулау және жәрмеңкесі арқылы онымен тығыз байланысты, сондықтан оның гербінде үш жарты кеме үш балық құйрығымен ауыстырылған.