Кіріспе

Орта ғасырлардағы рыцарлықтың бейнелері

Тоғыз қадірлі – орта ғасырларда қалыптасқан рыцарлық идеалдарын бейнелейтін, рыцарлық мәртебесіне ұмтылушылар үшін құнды оқу материалы саналған тоғыз тарихи, діни және аңыздық тұлға. Олардың барлығы, тарихи лауазымдарына қарамастан, көбінесе «Принцтер» деп аталған. Француз тілінде олар Les Neuf Preux немесе «Тоғыз батыр» деп аталады, бұл олардың үлгі еткен моральдық қасиеттері – әскери батылдық және басшылық туралы нақтырақ түсінік береді. Италияда оларды i Nove Prodi деп біледі. Тоғыз қадірліге үш мұсылман (Гектор, Ұлы Александр және Юлий Цезарь), үш яһуди (Ешуа, Дәуіт және Яһуда Маккабей) және үш христиан (Артур патша, Шарльман және Готфрид Буйон) кіреді.

Шығу тегі

Олар алғаш рет XIV ғасырдың басында Жак де Лонгюонның «Voeux du Paon» (1312 ж.) еңбегінде сипатталған. Йохан Хуизинга атап өткендей, олардың таңдауы рыцарлық романтика жанрымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Лонгюонның таңдауы көп ұзамай орта ғасырлардағы әдебиет пен өнерде кең таралған тақырыпқа айналды және халық санасында берік орын алды. Ортағасырлық «симметрияға құштарлық» әйелдер арасынан да баламаларды, neuf preuses-ті тудырды, олар кейде әр түрлі таңдалғанмен қосылатын. Эсташ Дешамп «қайта-қайта таңғажайып кейіпкерлер тобын» таңдады, сондай-ақ Францияның Креси (1346) және Пуатье (1356) шайқастарынан аман қалған Бретондық салт атты Бертран дю Гесклин де қосылды. Францияның Франциск I әлі де кейде сарайда «көне стильде» киініп, өзін де Neuf Preux-тың бірі ретінде көрсетуге тырысатын. Осы құрметтілер туралы Генрих IV-нің 2-бөлімінде де айтылады, онда Дөлл Тиршит Фальстафтың Ежелгі Пистолмен шайқасқан батырлығына таңсылып, оның «Троялық Гектордай батыр, Агамемноннан бес есе артық және Тоғыз құрметтіден он есе жақсы» екенін айтады. Дон Кихот 1-томның 5-тарауында Тоғыз қадірлі туралы айтады, кім екенін білуге тырысатын шаруаға: «Мен тек аталғандар ғана емес, сонымен қатар Францияның он екі батыры және тіпті Тоғыз қадірлінің өзі де болуым мүмкін, себебі менің жетістіктерім олардың барлығы жасағаннан асып түседі, тіпті әрқайсысы жеке-жеке жасаған жетістіктерінен де».

Өнер

Тоғыз құрметтілер он жетінші ғасырда да халықтық мәдениетке айналмаған, себебі Шекспир комедиясымен бір замандас Тоғыз құрметтілердің фризі 1599 жылы Конингсби отбасы салған, Гертфордширдегі Солтүстік Мимс Плейс үйінің басында суреттелген. Нью-Йорктегі "The Cloisters" мұражайында Тоғыз қадірлінің сақталған бесеуін бейнелейтін 15 ғасырдың басындағы тоқымалардың маңызды бөліктері бар: король Артур, Ешуа, Давид, Гектор және Юлий Цезарь. "I Nove Prodi" – Маэстро дель Кастелло делла Мантаның анонимді шебердің салған фрескасы, шамамен 1420 жылы Италияның Салуццо қаласындағы Кастелло делла Мантаның салтанат залында (sala baronale) суреттелген. Бұл серияға олардың әйел аналогтарының бейнелері де кіреді. Монтакут үйінің галереясының ұзын тіректерінің сыртындағы жоғарғы шығыс фасадында Тоғыз құрметтінің мүсіндері орналасқан. Бұл тұлғалар римдік броня киген.

Тоғыз адал әйел

Төртінші ғасырдың соңында, Леди Вортиздер Тоғыз Вортиздерге қосыла бастады, бірақ көбінесе жекеленіп көрсетілмей, амазонка стиліндегі анонимді жауынгерлер ретінде бейнеленді. Кейінірек, «барлық дәуірлер мен ұлттардың ең көрнекті әйелдері» деп танылған тоғыз әйел, жазбалардан, тарихтан және аңыздан таңдалып, ерлермен қатар қойылды. Бірақ Леди Вортиздерді таңдау әдетте қалыптаспаған және көбінесе аймаққа, авторға және суретшіге байланысты өзгерді. Евстах Дешамп neuf preux тізіміне neuf preuses (әйелдер) қосты, олардың ішінде Пентхесилея, Томирис және Семирамида болды. Олар еркек әріптестерімен бірге 1431 жылы Парижге кірген VI Генрихтің алдынан өтті және Le Jouvencel (1466) шығармасында бейнеленді. Дегенмен, preuses тізімі толығымен бекітілмеген және әдетте пұтқа табынушылар, яһудилер және христиандардың үштігі ретінде құрылмаған. Салуццоның III Томасы: Дейфилла, Синоппа, Гипполит, Меналиппа, Семирамида, Лампето, Тамарис, Теута, Пентхесилеяны атады. Гризельда аңызының шебері және басқалар салған 15 ғасырға қарайтын Сиенненің панельдік суреттерінің әдемі жиынтығы, қазір толық емес және шашырап кеткен, ерлер мен әйелдердің құндылықтарын көрсетті. Суреттердің қалған бөлігі 2007 жылы Лондонның Ұлттық галереясында өткен көрмеде қайта біріктірілді. Немец эпохасында Ханс Бургкмайр «Он сегіз құрметті» үштен көрсетілген алты түрлі гравюрадан тұратын жиынтық жасады. Әдеттегі еркектерге қоса, оның гравюраларында пұтқа табынушы Люкреция, Ветурия және Виргиния, яһуди Естер, Юдит және Яэль, христиан қасиеттілері Елена, Швецияның Бриджит және Венгрияның Елизаветасы бейнеленді. Бургкмайр Аугсбургтің гуманистік айналымымен байланыста болды, олар топты таңдауға көмектескен болуы мүмкін. Кориоланның анасы Ветуриядан басқа, Римді ұлынан қорғауға тырысқан, қалған екі пұтқа табынушы әйелдер тазалықтың үлгісі болды және өздерінің ар-намысын қорғағаннан басқа ешқандай ерлік көрсетпеді. Керісінше, яһуди әйелдері Юдит пен Яэль Израильге қарсы басшыларды жеке өлтіргенімен белгілі. Юдит бір қолында қылыш, екіншісінде Голоферннің кесілген басын ұстап тұр, ал Яэль Сисераның басына қақпақ қағып, оны өлтірген балғасын ұстап тұр. «Әйелдердің күші» және әйелдердің зорлық-зомбылығы сол кездегі неміс суретшілерінің қызығушылығын тудырды, сондықтан Лукас ван Лейден, Альбрехт Альтдорфер және басқалар Яэльдің суретін жасады. Христиандық үш қасиетті әйел Германияда сол кезде өте танымал болды, олардың барлығы үйленген. Бриджит жесір болғаннан кейін аббатица болды. Сонымен қатар, үш еркек құрметті адам сияқты, Венгрияның Елизаветасы Бургкмайрдің қамқоршысы I Максимилианның, Киелі Рим императорының ата-бабасы болды, ал Елена Рим императорлығының әйелі болды. Басқа екі топтан айырмашылығы, олар бір-біріне қарама-қарсы тұрып, әңгімелесіп тұрғандай көрінеді, ал осы үш әйел төмен қарап тұр, бұл әйелдердің үндемеу қасиетін көрсетеді. Бургкмайрдің бұл тұжырымы кеңінен қолданылмады.

Лондонның тоғыз қадірлі адамы

Лондонның тоғыз қадірлісі – Ричард Джонсонның 1592 жылы жазған кітабы, ол тоғыз қадірлілер тақырыбын негізге алады. Кітаптың тақырыбы: "Құрметті қару-жарақ салығын түсіндіру, батырлардың қасиеттері және ұлы жанды адамдардың есімдеріне лайық ерліктері; джентльмендерге ләззат сыйлайтын, магистраттарға лайықты, ал шәкірттерге ең пайдалы". Кітап тоғыз белгілі лондондықтың шәкірт немесе қара халықтан бастап, қоғамдағы жолымен өрлеуін баяндайды. Олар – сэр Уильям Уолворт, сэр Генри Притчард, сэр Томас Уайт, сэр Уильям Севенок, сэр Джон Хоуквуд, сэр Джон Бонхам, Кристофер Крокер, Корнхиллдің сэр Генри Малевері және сэр Хью Калверли. "Тоғыз қадірлі" термині кейіннен Уильям III-нің тоғыз жеке кеңесшісін атау үшін қолданылды: Девоншир, Дорсет, Монмут, Эдвард Рассел, Кармартен, Пемброк, Ноттингем, Марлборо және Лоутер.