Кіріспе

Голланд суретшісі және фотографы Джордж Хендрик Брейтнер (12 қыркүйек 1857 – 5 маусым 1923) – голланд суретшісі және фотографы. Амстердам импрессионизмінің маңызды тұлғасы, ол көбінесе көше көріністері мен портондарды реалистік стильде суреттегенімен танымал. Ол ашық ауада сурет салды және көшедегі өмірді, атмосфералық эффектілерді – әсіресе жаңбырлы ауа райын – суреттері үшін анықтамалық материалдар ретінде түсіру үшін фотосуретке қызығушылық танытты.

Өмірбаян

Джордж Хендрик Брейтнер Голландияның Роттердам қаласында дүниеге келген. 1876 жылдан 1880 жылға дейін ол Гаага өнер академиясында оқыды, онда оның ерекше дарыны бірнеше рет марапатталды. 1878 жылдың қазанынан 1879 жылдың сәуіріне дейін Лейден академиясында «Ars Aemula Naturae» сурет мұғалімі болып жұмыс істеді. 1880 жылы ол Гаага өнер академиясынан тәртіпсіздік жасағаны үшін шығарылды, себебі ол академия ережелерін бұзған. Сол жылы ол Лосдуйнендегі пейзаж суретшісі Виллем Маристің үйінде тұрып, Гаагадағы маңызды суретшілер қоғамы – Пулхри студиясының мүшесі болып қабылданды. Кейіннен ол Гаага мектебінен алшақтады және қазір Амстердам импрессионистерінің бірі саналады. 1880–1881 жылдары ол Хендрик Месдаг, С. Месдаг ван Хоутен, Теофиль де Бок және Баренд Бломмерспен бірге танымал Панорама Месдагта жұмыс істеді. 1882 жылы ол Винсент ван Гогпен кездесіп, бірге жұмыс істеді, олар жиі Гааганың кедей аудандарында сурет салған. Брейтнер жұмысшы табының моделін артық көреді: жұмысшылар, қызметші қыздар және төменгі топқа жататын адамдар. Көптеген суретшілердің сол кездегі қарапайым халықтың тағдырына деген қызығушылығы француз жазушылары, мысалы Эмиль Зола сияқты адамдардың әлеуметтік санасымен байланысты болды. Ол «Тахтигерлер» (ағылшын тілінде – «Сегізіншілер») деп аталатын голланд әдеби тобымен байланысты болды. Бұл топ романтизмге қарсы импрессионизм мен натурализмді жақтады және Исаак Исраэльс, Виллем Витсен және Виллем Клус сияқты суретшілер мен ақындарға әсер етті. 1886 жылы ол Амстердамның Рийксакадемиясына түсті, бірақ көп ұзамай Брейтнердің сол жердегі білім деңгейінен әлдеқайда жоғары екені анық болды. Брейтнер өзін «халық суретшісі» (le peintre du peuple) деп санады. Ол қала көріністерін суреттеуде ерекше шеберлік танытты: портың жанындағы ағаш қазықтар, ескі орталықтағы бұзу және құрылыс алаңдары, бөгеттегі ат трамвайлары немесе жаңбырдағы каналдар. Ол өзінің жүйкелі щетка соққандарымен қаланың динамикалық өмірін бейнеледі. 1890 жылға қарай фотоаппараттар қолжетімді болды, және Брейтнердің амбицияларын қанағаттандыру үшін одан да жақсы құрал пайда болды. Ол қаладағы қозғалыс пен жарықты суретке түсіруге қызығушылық танытып, осы салада шеберлікке жетті. Брайтнердің бұлтты ауа-райы мен сұр және қоңыр түстерді артық көруі фотоматериалдың белгілі бір шектеулерінен туындауы мүмкін. Брейтнер әйелдердің жалаңаш суреттерін де салған, бірақ Рембрандт сияқты, оның жалаңаш суреттері тым реалистік болды және әдеміліктің қалыпты идеалына ұқсамайтындықтан сынға ілікті. Өз замандастары Брейтнердің суреттерін суретшілер мен өнерді жақсы көретіндер бағаласа, голланд сыншылары олардың шикі және реалистік табиғаты үшін көбінесе жек көретін. Ғасырдың басында Брейтнер Нидерландыда танымал суретші болды, бұл Амстердамдағы Arti et Amicitiae (1901) ретроспективті көрмесінің үлкен табысымен дәлелденді. Брейтнер өмірінің соңғы онжылдықтарында Париж, Лондон және Берлин сияқты қалаларды жиі аралап, суретке түсіруді жалғастырды. 1909 жылы ол Питтсбургте өткен Карнеги халықаралық көрмесінің қазылар алқасының мүшесі ретінде АҚШ-қа барды. Брейтнер шетелде ерте көрмелер өткізгенімен, оның даңқы Нидерланды шегінен аспады. Ол кезде шетелдіктер көбінесе анекдоттық және көркем жұмыстарға қызығушылық танытты; Гаага мектебінің типтік «голландиялық» ерекшелігі. Уақыт өте келе сыншылар Брейтнерге қызығушылық танытпады. Жаңа буын импрессионизмді тым беткей деп санады. Олар өнердің жоғары және рухани формасын іздеді, бірақ Брейтнер өзін осы жаңа көркемдік бағыттардың ықпалына беруге жол бермеді. 1905–1910 жылдары Ян Слюйтерс, Пит Мондриан және Лео Гестельдің жұмыстарындағы пуантилизм гүлденді. 1911 және 1914 жылдар аралығында кубизм, футуризм және экспрессионизм сияқты барлық соңғы өнер ағымдары бірінен соң бірі Нидерландыға келді. Брейтнердің қазіргі заманғы тарихи суретші ретіндегі рөлі аяқталды. Брейтнердің екі ғана шәкірті болды: Кис Макс (1876–1967) және Мари Хенри Маккензи (1878–1961). Ол 1923 жылдың 5 маусымында Нидерландының Амстердам қаласында қайтыс болды.

Брайтнер мен ван Гог

1882 жылдың басында Брайтнер Винсент ван Гогпен танысты. Ван Гогты оған інісі Тео таныстырған сияқты, және олар Гаага қаласының жұмысшы табының аудандарында бірге суреттер салды. Брайтнер өзін қарапайым халықтың суретшісі деп санағандықтан, осыған ұмтылды. Ван Гог бастапқыда модельдер іздеумен көбірек айналысты. Брайтнер Ван Гогты Эмиль Золаның романдарымен таныстырды және әлеуметтік реализм идеясын қолдауға себепкер болды. Брайтнер сәуір айында ауруханаға түсті. Ван Гог оны ауруханада бақылап тұрды, бірақ екі айдан кейін Ван Гогтың өзі ауруханаға түскенде Брайтнер оның саяқатына бармады. Олар келесі шілде айында ғана кездесті, ол кезде Ван Гог Гаагадан кетуге асығып, Брайтнер Ротердамда Гаагадан гөрі көбірек уақыт өткізіп жатқан еді. Сол кезде Ван Гог Теоға Брайтнердің суреттерін ескірген қағазқа теңеп, жағымсыз пікір білдірді, бірақ соңында жақсы болатынына сенді. Ал Брайтнердің Ван Гогтың туындыларында ерекше бір нәрсе байқағанына дәлел жоқ. Кейін ол Ван Гогпен сурет салу қиын болғанын еске алды, себебі Брайтнер жазба дәптерінде сыпайы түрде сурет салса, Ван Гог көптеген құралдармен келіп, жаман ниетті назар аударды. Ван Гогтың қайтысынан екі жыл өткен соң Брайтнер оның суреттерін ұнатпайтынын жазды: "Мен бас тарта алмаймын, бірақ маған олар эскимостарға арналған өнер сияқты көрінеді, мен олардан ләззат ала алмаймын. Мен оларды дөңгелек және жағымсыз деп санаймын, ешқандай ерекшелік жоқ, тіпті олардың бәрін Миллеттен және басқалардан көшірген."

Мұра

Брайтнер Нидерландыға әлеуметтік реализмді әкелді, бұл Францияда Курбе мен Мане тудырғандай эффектке ұқсас толқын қозғады. Оның жас кезінде өнерге қызығушылық танытқан жүгері саудагері А. П. ван Столк маңызды рөл атқарды. Ол 1877 жылдан 1883 жылға дейін жас суретшіні қаржылай қолдады, бірақ оның консервативті талғамы Брейтнердің ерекше стилімен қайшы келді. 1996 жылы үлкен мөлшерде фотосуреттер мен негативтердің коллекциясы табылды, соның арқасында Брейтнердің қаладағы көше өмірін суретке түсірудегі шеберлігі анықталды. Ол кейде бір нысанды әртүрлі бұрыштардан немесе әртүрлі ауа райында түрліше бейнелейтін. Кейде фотосуреттер нақты картинаның тікелей үлгісі болды, мысалы, кимоно киген қыздар суреті. Ал кейде Брейтнер фотосуретті жалпы түсінік үшін, атмосфераны, жарық эффектісін немесе қаладағы белгілі бір сәттегі ауа райын жазып алу үшін пайдаланды. Брейтнер голланд тіліндегі мақалмен еске алынады: көшелер ақырқы болып, жаңбыр жауса, Амстердам тұрғындары ашулы түрде "Echt Breitnerweer" ("Нағыз Брейтнер ауа райы") дейді.

Өнер нарығы

Қызыл кимоно киген қыз 2003 жылдың қазан айында Кристис Амстердам аукционында 582 450 евроға сатылды. Сатып алушы Роберт Нортман болды. Суретте Гизье Квак үлгі болған, ол Брейтнердің жеті сурет және зерттеу жұмысының тақырыбына айналған – қызыл немесе ақ кимоно киген, төсек үстінде жатқан немесе айна алдында тұрған қыз. Бұл картина голланд жапонизмінің ең биік жетістігі деп есептеледі. 2005 жылдың сәуір айында Рокин, Nieuwezijdskapel-мен бірге Амстердамдағы Кристис аукционында 415 200 евроға сатылды. Gezicht op Keizersgracht hoek Reguliersgrach (Амстердам каналымен серуендеп бара жатқан әдемі ханым) 2007 жылдың қазан айында Кристис Амстердам аукционында 760 250 евроға сатылды. Бұл көрініс Амстердамның танымал әдемі жері болып табылады, ал түс палитрасы Брейтнердің әдеттегі палитрасынан ашық, бірақ француз суретшілерімен салыстырғанда бәрібір сәл төмен.

Әсерлер

Breitner Academy (2016 – қазіргі уақытқа дейін). 2016 жылдан бастап Амстердам көркемсурет академиясы Оверхоексплейн 12 мекенжайында, EYE кино институтының кино мұражайы мен Толхуистуйн бағының жанында орналасқан. Академия Амстердам суретшісі Джордж Хендрик Брейтнердің құрметіне Breitner Academy деп аталды.