Иммануил Канттың «Жақсылық метафизикасының негізі»

Кіріспе

Эммануэль Канттың «Мораль метафизикасының негіздері» (1785; Grundlegung zur Metaphysik der Sitten; сонымен қатар «Мораль метафизикасының негіздері», «Мораль метафизикасының негіздері» және «Мораль метафизикасының негіздері» деп те аталады) – Эммануэль Канттың моральдық философия бойынша жетілген еңбектерінің біріншісі және «Практикалық ақыл-ойдың сыны» және «Мораль метафизикасы» сияқты этика бойынша негізгі еңбектерінің трилогиясының біріншісі. Ол осы саладағы ең ықпалды еңбектердің бірі болып қала береді. Кант өзінің зерттеуін моральдық теорияның негізгі ұғымдары мен принциптерін түсіндіре отырып, болашақ зерттеулерге негіз салатын және олардың рационалды агенттер үшін нормативті екенін көрсететін іс ретінде қарастырады. Кант моральдің түбегейлі принципін ашып, оның бізге қатысты екенін көрсетуді ұсынады. Бұл жұмыстың орталық тұсы – Кант «категориялық императив» деп атаған нәрсенің рөлі, ол адам тек қана жалпыға бірдей заңға айналуы мүмкін максималарға сәйкес әрекет етуі керек дейді. Кант әрекеттің дұрыстығын адамның әрекет етуді таңдаған принципі анықтайтынын айтады. Бұл Канттың мансабы кезінде моральдық философияға үстемдік еткен моральдық сезімдер теориясы мен телеологиялық моральдық теорияларға қарама-қайшы келеді. «Негіздер» кітабы алғы сөзден басталып, үш бөлімнен тұрады. Кант жалпы адамгершілік ақыл-ойынан бастайды және талдау арқылы оның принципі болуы тиіс ең жоғарғы моральдық заңды көрсетеді. Ол жоғары моральдық заң бізді міндетті түрде міндеттейді деп дәлелдейді. Бұл кітаптың түсінуге қиын екендігі мәлім, сондықтан да Кант кейін 1788 жылы «Практикалық ақыл-ойдың сыны» атты еңбегін жариялауға шешім қабылдады.

Алдынғы сөз

"Негізгі істің" кіріспесінде Кант таза моральдық философияның қажеттілігін негіздеп, өз жобасын орналастыру және зерттеу әдістемесін түсіндіру үшін алдын ала бірнеше ескертулер жасайды. Кант кіріспені философияның логика, физика және этикаға бөлінуі туралы ежелгі гректердің идеясын растаумен ашады. Логика – таза формальды ғылым, ол ойдың өзінің формасымен ғана айналысады, нақты объектілермен емес. Физика мен этика, керісінше, нақты объектілерді зерттейді: физика табиғат заңдарымен, ал этика – бостандық заңдарымен айналысады. Сонымен қатар, логика – априорлық ғылым, яғни логикалық шындықтар өздерінің негізделуі үшін ешқандай тәжірибеге тәуелді емес. Ал физика мен этика – эмпирикалық және эмпирикалық емес бөліктері бар аралас ғылымдар. Физиканың эмпирикалық бөлігі, мысалы, қандай физикалық дененің бар екендігі және олардың арасындағы қатынастар сияқты, мүмкін болатын құбылыстармен айналысады; ал эмпирикалық емес бөлігі кеңістік, уақыт және материя сияқты негізгі ұғымдарды зерттейді. Сол сияқты, этиканың да эмпирикалық бөлігі бар, ол адам табиғатының мүмкін болатын жағдайларын ескере отырып, адамның игілігін қамтамасыз етуге бағытталған мәселелермен айналысады, ал эмпирикалық емес бөлігі моральдың мәні мен мазмұнына априорлық тұрғыдан зерттеу жүргізеді. Априорлық болғандықтан, Кант осы соңғы, эмпирикалық емес этика бөлігін мораль метафизикасы деп атайды. Бұл физиканың эмпирикалық емес бөлігімен сәйкес келеді, оны Кант табиғат метафизикасы деп атайды.

Әдептің метафизикасы

Кант мораль метафизикасы деп аталатын ерекше зерттеудің қажеттілігін неге екенін түсіндіруге кіріседі: «Мінжет және моральдық заңдар туралы жалпы түсінік осындай философияның болуын көрсетеді». Моральдық заң «мүлдем қажеттілікпен» бірге келуі керек.

Басқаша айтқанда, моральдық заңның мазмұны мен міндеттілігі агенттердің ерекшеліктеріне немесе олардың жағдайларына қарай өзгермейді. Егер моральдық заң бар болса, ол әмбебап және қажетті болады, сондықтан оны зерттеудің жалғыз тиімді жолы – априорлық рационалды ойлау. Осылайша, моральды дұрыс теориялық тұрғыдан түсіну үшін мораль метафизикасы қажет. Кант осы зерттеу аяқталғанша, «моральдың өзі әртүрлі бұрылыстарға ұшырайды», себебі «оны дұрыс бағалау үшін нұсқау мен жоғары норма жетіспейді» дейді. Моральдық заңды толыққанды сипаттау адамның моральдық ойлауға бейім қателіктері мен ақылға сыймайтын түсіндірулерінен сақтайды. Моральдың жоғары қағидасын – моральдық саланың шатасуына қарсы құралды іздеу – Кантты «Негіздер» атты еңбегінің алғашқы екі тарауында мазалайды.

Таза этика

Негізінде, Канттың кіріспедегі ескертулері оқырманды оның "Негіздерде" дамытатын идеяларының бағытына дайындайды. "Негіздердің" мақсаты – моральдық теорияның негізін қалау. Кант эмпирикалық білімге негізделген кез келген фактінің міндетті түрде болмауы мүмкін деп санайды, сондықтан моральдық заң талап ететін қажеттілікті тек априорлық ой-өрістен ғана тудыра алады. Осы қажеттіліктің маңыздылығын ескере отырып, "Негіздер" таза (априорлық) этиканы орнатуға тырысады. Мұндай этика моральдық заңның болу мүмкіндігін түсіндіреді және Кант моральдың ең жоғары принципі деп атаған нәрсені анықтайды. "Негіздердің" келесі бөлімдерінің мақсаты – егер моральдық заң болса, оның қандай болуы керектігін түсіндіру және оның шын мәнінде бар екенін және біз үшін заңды екенін көрсету.

Жақсы ниет

Кант барлық игіліктерді, жақсы ниеттен басқа, шартты деп санайды. Шарттылықпен Кант мынаны білдіреді: бұл игіліктер өзінің жақсылығын қандай да бір нәрседен алғанда ғана жақсы болады немесе оған тәуелді болады. Мысалы, байлық адамдардың игілігі үшін қолданылса, өте пайдалы болуы мүмкін, бірақ оның артында сыбайласқан сана болса, ол апатқа ұшырауы мүмкін. Сол сияқты, біз зиялылыққа құштармыз және оны жақсы деп санаймыз, бірақ жаман ниетті генийдің зиялылығын жақсы деп ешқашан қабылдамаймыз. Ал жақсы ниет өзінің жақсылығымен ерекшеленеді. Кант былай деп жазады: "Жақсы ниет оның салдарынан немесе нәтижесінен, қандай да бір мақсатқа жетуге қабілеттілігінен емес, тек қана оның қалауынан, яғни өзінен туындайтын жақсылықтан ғана жақсы." Жақсы ниеттің нақты мәні ғылыми тұрғыдан пікірталас тудырады.

Телеологиялық дәлел

Кант телеологиялық аргументтің "ақылдың нағыз шақыруы – жақсы ерік-жігерді тудыру болуы керек" деп көрсетуге болатынын айтады. Басқа телеологиялық аргументтер сияқты, мысалы, Құдайдың бар екендігін дәлелдеудегідей, Канттың телеологиялық аргументі бүкіл ғаламның немесе оның бөліктерінің белгілі бір үлкен мақсатқа, яғни телосқа қызмет ететініне сену немесе сезіну арқылы туындайды. Егер табиғаттағы жаратылыстар осы мақсатқа бағытталған болса, онда олардың ақыл-ойының өзін-өзі сақтау немесе бақытқа жету мақсатына қызмет етуі мүмкін емес, себебі олардың табиғи бейімділіктері осы мақсаттарға жақсы қызмет етеді. Ондай мәселелерде ерік-жігерді бейімділік басқарады. Сынап тастау арқылы Кант ақыл-ойының басқа мақсатқа қызмет етуі керек екенін айтады, атап айтқанда, жақсы ерік-жігерді тудыруға, немесе Канттың өзінің сөздерімен айтқанда, "өзінен-өзі жақсы ерік-жігерді тудыруға". Дүкенші клиентіне әділ қарайды, бірақ бұл оның абыройын сақтау үшін, өзінің ақылға қонымды мүддесіне орай болғандықтан, оның міндет сезімінен туындады деп тұжырымдауға болмайды, сондықтан дүкеншінің әрекеті моральдық құндылыққа ие емес. Кант дүкеншіні "қасірет пен үмітсіз қайғыға" тап болған, тірі қалуға деген құлқынан толық айырылған, бірақ өмірін сақтау міндетін орындаған адаммен салыстырады. Бұл адам міндеттен туындаған әрекеттерді жасағандықтан, оның іс-әрекеттері моральдық құндылыққа ие. Кант сондай-ақ көптеген адамдардың жақсылық жасауға бейім екенін айтады; бірақ мұндай әрекеттер қаншалықты мақтауға лайық болса да, олар ләззат үшін жасалса, моральдық құндылығы жоқ. Егер қайырымдастықпен айналысатын адам жақсылық жасаудан ләззат алу қабілетін жоғалтса, бірақ оны міндетті түрде орындаса, ғана оның әрекеттері моральдық тұрғыдан лайықты деп айтуға болады. Ғалымдар бірінші қағиданың нақты формулировкасы туралы келіспейді. Бір түсіндірме бойынша, жоқ қағида – әрекеттің моральдық құндылығы тек оның жасаушысы заңға құрметпен қарағанда ғана болады, мысалы, өмірін тек міндеттен сақтаған адамның жағдайында. Тағы бір түсіндірме бойынша, әрекеттің моральдық құндылығы тек оның негізінде жатқан принцип моральдық әрекетті шартсыз тудырса ғана болады. Егер жоғарыдағы мысалдағы дүкен иесі өзінің таңдауын бизнесінің мүддесіне байланысты жасаса, онда оның әрекеті моральдық жағынан ешқандай құндылыққа ие емес. Кант Жазбалардағы жауларыңызды да сүю туралы бұйрықты осылай түсіну керек дейді: махаббатты ықылас немесе сезім ретінде бұйыруға болмайды, тек рационалды махаббатты ғана міндет ретінде бұйыруға болады.

Kant believes that a teleological argument may be given to demonstrate that the “true vocation of reason must be to produce a will that is good.” As with other teleological arguments, such as the case with that for the existence of God, Kant's teleological argument is motivated by an appeal to a belief or sense that the whole universe, or parts of it, serve some greater telos, or end/purpose. If nature's creatures are so purposed, Kant thinks their capacity to reason would certainly not serve a purpose of self preservation or achievement of happiness, which are better served by their natural inclinations. What guides the will in those matters is inclination. By the method of elimination, Kant argues that the capacity to reason must serve another purpose, namely, to produce good will, or, in Kant's own words, to “produce a will that is good in itself.” The shopkeeper treats his customer fairly, but because it is in his prudent self interest to do so, in order to preserve his reputation, we cannot assume that he is motivated by duty, and thus the shopkeeper's action cannot be said to have moral worth. Kant contrasts the shopkeeper with the case of a person who, faced with “adversity and hopeless grief”, and having entirely lost his will to live, yet obeys his duty to preserve his life. Because this person acts from duty, his actions have moral worth. Kant also notes that many individuals possess an inclination to do good; but however commendable such actions may be, they do not have moral worth when they are done out of pleasure. If, however, a philanthropist had lost all capacity to feel pleasure in good works but still did pursue them out of duty, only then would we say they were morally worthy. Scholars disagree about the precise formulation of the first proposition. One interpretation asserts that the missing proposition is that an act has moral worth only when its agent is motivated by respect for the law, as in the case of the man who preserves his life only from duty. Another interpretation asserts that the proposition is that an act has moral worth only if the principle acted upon generates moral action non contingently. If the shopkeeper in the above example had made his choice contingent upon what would serve the interests of his business, then his act has no moral worth. Kant states that this is how we should understand the Scriptural command to love even one's enemy: love as inclination or sentiment cannot be commanded, only rational love as duty can be.

Екінші ұсыныс

Канттың екінші тұжырымдамасы: [Міндеттен туындаған әрекеттің моральдық құндылығы оның нәтижесінде емес, оны іске асыруға негіз болған максимінде жатыр. Сондықтан, әрекеттің мақсатының іске асуына емес, әрекет жасалған ерік принципіне ғана байланысты, және де тілек қабілетінің ешқандай объектісі ескерілмейді.] Әрекеттің максимі – оның ерік принципі. Осы арқылы Кант, әрекеттің моральдық құндылығы оның салдарына (көзделген немесе нақты) емес, қолданылған принципке байланысты екенін білдіреді.

Үшінші ұсыныс

Кант бұл екі пікірді үшінші пікірге біріктіреді, ол – біздің міндет туралы жалпы санадағы түсініктеріміздің толық сипаттамасы. Бұл пікір: «Міндет – заңға құрметтен туындаған әрекеттің қажеттілігі». Ол, қалған жалғыз мүмкіндік – тек заңның өзін, атап айтқанда, әмбебаптылықты көрсететін заң екеніне келеді. Осылайша, Кант өзінің әйгілі категориялық императивіне, жоғарыдағы борыш талқылауындағы моральдық заңға жетеді. Кант категориялық императивті былай анықтайды: Категориялық императив – ұсынылған максимдерді тексеру құралы; ол өзінен-өзі міндеттер тізімін жасамайды. Категориялық императив – Канттың моральдің жоғарғы принципі туралы жалпы мәлімдемесі, бірақ Кант осы жалпы мәлімдеменің үш түрлі формулировкасын ұсынады.

Дүниежүзілік табиғат заңының формуласы

Бірінші формулада әрекеттің моральдық тұрғыдан қабылданғаны, егер әрбір агент екі түрлі қайшылықтың бірін тудырмай, бірдей әрекет ету принципін қабылдай алса ғана мүмкін. Бұл Табиғаттың Ғаламдық Заңының Формуласы деп аталады, ол мынаны айтады: "Өзіңнің әрекетіңнің максимі еркіңізбен табиғаттың ғаламдық заңына айналғандай әрекет етіңіз".

Қалайлықта қарама-қайшылық

Екіншіден, максима Кант "қалаудағы қайшылық" деп атаған нәрсені туғызу арқылы сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Бұл кейде кемшікті міндеттерге ұмтылыс үшін ерекшелік жасауға болады деп түсіндіріледі. Алайда, кейінірек жазған еңбегінде ("Мораль метафизикасы") Кант кемшікті міндеттерді орындау жолын таңдауда ғана икемділікке рұқсат етеді деп ұсынады. Кант біздің өзімізге де, басқаларға да толық және кемшікті міндеттеріміз бар деп есептейді.

Адамзат формуласы

Категориялық императивтің екінші формуласы – Адамзат формуласы, оған Кант категориялық императивтің қозғаушы негізін қарастыру арқылы келеді. Моральдық заң қажетті және әмбебап болғандықтан, оның қозғаушы негізі абсолютті құндылыққа ие болуы керек. Егер біз мұндай абсолютті құндылықты, өзінің мақсаты бар нәрсені тапсақ, ол категориялық императивтің жалғыз мүмкін негізі болар еді. Кант: «Адам және жалпы алғанда, әрбір саналы тіршілік өзінің мақсаты ретінде болады» дейді. Егер біз басқаларды тек өз қалауымыз бойынша мақсатқа жету құралы ретінде қарасақ, біз міндетті бұзамыз. Алайда, Кант адамзаттың мақсатына жетуде біздің де толық еместігіміз бар деп санайды. Мысалы, ақша табу үшін басқа адамға жалған уәде беру, олардың саналы табиғатын тек өзімшіл мақсатқа жету құралы ретінде қарастыру болып табылады. Сондықтан бұл – міндеттің бұзылуы. Керісінше, қайырымдылыққа жәрдем бермеу, басқа адамды мақсатқа жетудің қарапайым құралы ретінде қарамайынша мүмкін, бірақ осылай істеу арқылы біз адамзаттың мақсатына жетуге қол жеткізе алмаймыз, соның салдарынан толық емес міндетті бұзамыз.

Автономия формуласы және мақсаттар патшалығы

Автономия формуласы табиғаттың жалпы заңдылығы формуласынан да, адамзат формуласынан да маңызды нәрсені қабылдайды. Табиғаттың жалпы заңдылығы формуласы максиміңізді объективті заң ретінде қарастыруды талап етеді, ал Адамзат формуласы көбірек субъективті және сіз өзара әрекеттесетін адамға қалай қарайтыныңызбен айналысады. Автономия формуласы бұрынғысының объективтілігін, кейінгісінің субъективтілігімен үйлестіріп, агенттің өзі жалпы заң ретінде қабылдайтын нәрсені анықтауын ұсынады. Ол үшін, агент өзінің максимдерін өзі қабылдаған моральдық заңмен сынап тексереді. Автономия принципі – “әрбір адамның еркі, барлық максимдері арқылы жалпыға ортақ заң шығаратын принцип”.

Аяқталатын патшалық

Кант автономия формуласы тағы бір "жемісті ұғымды" – мақсаттар патшалығын тудырады деп санайды. Мақсаттар патшалығы – барлық мақсаттардың (рационалды агенттердің) және олар қоятын мақсаттардың "жүйелі одағы". Рационалды агенттер қоятын барлық мақсаттар бағалы және оларды бір-бірімен алмастыруға болады. Дегенмен, мақсаттардың өзі қадір-қасиетке ие және оларға теңдес жоқ. Автономия формуласы мен мақсаттар патшалығының негізі болумен қатар, автономияның өзі Канттың моральдық философиясында маңызды рөл атқарады. Автономия – моральдық заңды өзі қабылдау, яғни моральдық заңды өзіне-өзі беру қабілеті. Автономия гетерономияға қарсы келеді, ол – адамның еркіне сыртқы күштердің ықпал етуінен тұрады. Сыртқы күштер біздің іс-әрекеттерімізді тек мүмкіншілік тұрғысынан анықтай алатындықтан, Кант автономия – шартсыз моральдық заңның жалғыз негізі деп санайды. Кант алдыңғыларының осы айырмашылықты байқамағанын айтады: олардың барлық теориялары гетерономдық болған. Осы тұста Кант бізге бар болса, жалпы және қажетті заң қандай болар екенін көрсетеді. Бірақ ол әлі де оның бар екенін дәлелдеуі керек, яғни ол бізге қатысты екенін көрсетуі керек. Міне, осы міндетті ІІІ бөлім орындауы тиіс.

Еркіндік пен ерік

Кант үшінші бөлімді қалауды іс-әрекеттеріміздің себебі деп анықтаумен бастайды. Кант бойынша, ерік-жігерге ие болу – рационалды болумен бірдей, ал еркін ерік-жігерге ие болу сыртқы күштердің ықпалынан тыс ерік-жігерге ие болуды білдіреді. Бұл – еркіндіктің теріс анықтамасы, ол еркіндіктің бөтен күштердің анықтауынан босатылу екенін көрсетеді. Алайда, Кант еркіндіктің оң анықтамасын да береді: еркін ерік өзіне заң қояды, өзінің мақсаттарын белгілейді және оларды іске асыру үшін ерекше себептік күшке ие. Еркін ерік – табиғат заңдарынан өзгеше жолмен өзінің іс-әрекеттерін іске асыруға қабілетті. Кант пікірінше, іс-әрекет ету үшін бізге заңдар қажет. Ешқандай заңға негізделмеген іс-әрекет кездейсоқ болып табылады және оны еріктілік нәтижесі деп атауға болмайды. Еркін ерік сыртқы күштермен ғана қозғалмайды, сондықтан сыртқы күштер ерік-жігерге заңдар бермейді. Еркін ерік-жігердің жалғыз заң көзі – өзінің ерік-жігері. Бұл – Канттың автономия туралы түсінігі. Осылайша, Канттың ерік бостандығы туралы түсінігі бізді моральдық жағынан өзімізге заң шығаруды талап етеді, яғни моральдық заңды өзімізге жүктеуді. Кант бостандықтың оң түсінігінің категориялық императивпен бірдей екенін айтады және «еркін ерік пен моральдық заңға бағынушы ерік – бір және бірдей». Бұл кейінірек зерттеушілер өзара байланыс тезисі деп атаған маңызды ұғым, ол ерік тек қана еркін болса ғана моральдық заңмен байланысты болады. Яғни, егер сіз біреудің еркін екенін білсеңіз, онда моральдық заң оған да қатысты екенін білесіз, және керісінше. Содан кейін Кант адамгершілік принципін неге ұстануымыз керектігін сұрайды. Біздің бәріміздің ар-ожданымыздың күшін сезінуі мүмкін болғанымен, Кант құбылыстарды философиялық тұрғыдан қарап, «Менің мұны істеуге ешқандай қызығушылығым жоқ» деп мойындайды. Ол бізді «іс-әрекет етуде өзімізді еркін деп санаймыз және сондықтан белгілі бір заңдарға бағынуға міндеттіміз» деп есептейді, бірақ мұның қалай мүмкін екенін таңғалады. Ол осы екі перспектива арқылы қалай мүмкін екенін түсіндіреді.

Kant opens section III by defining the will as the cause of our actions. According to Kant, having a will is the same thing as being rational, and having a free will means having a will that is not influenced by external forces. This is a negative definition of freedom—it tells us that freedom is freedom from determination by alien forces. However, Kant also provides a positive definition of freedom: a free will, Kant argues, gives itself a law—it sets its own ends, and has a special causal power to bring them about. A free will is one that has the power to bring about its own actions in a way that is distinct from the way that normal laws of nature cause things to happen. According to Kant, we need laws to be able to act. An action not based on some sort of law would be arbitrary and not the sort of thing that we could call the result of willing. Because a free will is not merely pushed around by external forces, external forces do not provide laws for a free will. The only source of law for a free will is that will itself. This is Kant's notion of autonomy. Thus, Kant's notion of freedom of the will requires that we are morally self legislating; that we impose the moral law on ourselves. Kant thinks that the positive understanding of freedom amounts to the same thing as the categorical imperative, and that “a free will and a will under moral laws are one and the same.” This is the key notion that later scholars call the reciprocity thesis, which states that a will is bound by the moral law if and only if it is free. That means that if you know that someone is free, then you know that the moral law applies to them, and vice versa. Kant then asks why we have to follow the principle of morality. Although we all may feel the force of our consciences, Kant, examining phenomena with a philosophical eye, is forced to “admit that no interest impels me to do so.” He says that we clearly do “regard ourselves as free in acting and so to hold ourselves yet subject to certain laws,” but wonders how this is possible. He then explains just how it is possible, by appealing to the two perspectives that we can consider ourselves under.

Құдай көзі мен адам көзқарасы

Кант бойынша, адамдар шындықтың түпкі құрылымын біле алмайды. Адамдар әлемді үш кеңістік өлшемінде және уақыт бойынша кеңейтілгендей сезінуі мүмкін, бірақ шындықтың өздігінен қалай екені туралы, «Құдайдың көзімен» қарағанда ештеңе айта алмаймыз. Осы тұрғыдан алғанда, әлем адамдарға көрінетіндей болмауы мүмкін. Біз өз санамыздан шығып, әлемге адамдық көзқараспен қарамай, оның өздігінен қалай екенін, біздің көзқарасымыздан тәуелсіз біле алмаймыз; біз тек әлемнің бізге қалай көрінетінін ғана біле аламыз, оның өзі қалай екенін емес. Кант біздің көзқарасымыздан бізге көрінетін әлемді сезімдер немесе құбылыстар әлемі деп атайды. Ал «Құдайдың көзімен» қарағандағы әлем – нәрселердің өзінің әлемі немесе «ақыл-ой әлемі».

Кант еркіндіктің қалай мүмкін екенін түсіндіру үшін осы екі көзқарас арасындағы айырмашылыққа жүгінеді. Егер біз өзімізді еркін ерік-жігерді қолданып жатырмыз деп есептесек, Кант бізді ақыл-ой әлемінің тұрғысынан қарастыруымыз керек дейді. Тек ақыл-ой әлемінде ғана еркін ерік туралы сөйлеудің мәні бар. Құбылыстар әлемінде барлығы физикалық заңдармен анықталады және оқиғалардың барысын өзгертуге еркін ерікке орын жоқ. Егер сіз өзіңізді құбылыстар әлемінің бір бөлігі деп санасаңыз, онда сіз өзіңізді нәрселерді іске асыратын ерікке ие деп ойлай алмайсыз.

Екі әлемді иемдену

Канттың пікірінше, категориялық императив мүмкін, өйткені біз рационалды агенттер ретінде түсінікті және феноменалдық әлемнің (түсінік пен көрініс) мүшелері ретінде қарастырыла алатынымызға қарамастан, түсініктің әлемі сезім әлемі [көрініс] негізін және оның заңдарын қамтиды. Осы мағынада, түсініктің әлемі сезім әлеміне қарағанда негізгі болып табылады. Сондықтан, моральдық заң түсініктің әлеміне ғана емес, сонымен қатар сезім әлеміне де қатысты, себебі түсініктің әлемі біріншілікке ие. Нәтижесінде, түсініктің әлемі негізгі болғандықтан, оның заңдары сезім әлеміне де қолданылады. Категориялық императив, демек моральдық заң, бізді түсініктің әлемінде де, көріністердің феноменалдық әлемінде де байланыстырады. Кант автономды рационалды агенттер, яғни біз сияқты адамдар, өздерін еркін ерікке ие деп санайтынын айтады. Бұл мұндай адамдарға «сен жасалмаған нәрсені жасауың керек еді» сияқты үкімдер шығаруға мүмкіндік береді. Кант осы еңбекте де, алғашқы «Сынақта» да, еркіндік туралы осы түсінік феноменалдық тәжірибемізден туындамайды деп мәлімдейді. Бұл түсінік тәжірибеден емес, себебі тәжірибе оған қайшы келеді. Біздің тәжірибеміз сезім әлеміндегі барлық нәрсеге қатысты және сезім әлемінде болып жатқан барлық нәрсе табиғат заңдарына сәйкес келеді, ал еркін еріктің оқиғаларға әсер етуіне орын жоқ. Осылайша, Кант біз екі қайшы позицияға берілгендігімізді айтады. Іс-әрекет етуді қарастырғанда қолданылатын практикалық акыл-ойымыз тұрғысынан біз өзімізді еркін адам ретінде қарауымыз керек. Алайда, көрініс әлемінің табиғатын зерттейтін, ойлаушы акыл-ойымыз тұрғысынан еркіндік мүмкін емес. Біз бір жағынан еркіндікке берілгендігімізді, ал екінші жағынан табиғат заңдарына бағынатын, еркіндікке орын бермейтін көрініс әлеміне берілгендігімізді мойындауымыз керек. Біз екеуінен де бас тарта алмаймыз. Біз іс-әрекет жасағанда өзімізді еркін санаудан қаша алмаймыз, және табиғат заңдарымен анықталған әлем туралы түсінігімізден де бас тарта алмаймыз. Кант айтқандай, бостандық пен табиғи қажеттілік арасында қайшылық бар. Ол мұны акыл-ойының диалектикасы деп атайды. Кант бұл диалектиканы шешу үшін өзімізге қатысты екі перспективаны қарастыруды ұсынады. Бұл оның осы бөлімде бұрын жасаған әрекетінің жалғасы. Бір перспективадан, яғни түсініктің әлемінен қарағанда, біз еркінбіз, ал екінші перспективадан, сезімдер әлемінен немесе көріністен қарағанда, табиғат заңдары болып жатқанның бәрін анықтайды. Қайшылық жоқ, себебі бостандық туралы талап бір әлемге, ал табиғат заңдарының барлық нәрсені анықтайтыны туралы талап екінші әлемге қатысты. Бұл талаптар қарама-қайшы емес, себебі олардың мақсаттары әртүрлі. Кант ескертеді, біз түсініктің осы әлемін сезіне алмаймыз немесе түйсіне алмаймыз. Ол сондай-ақ, түсініктің әлемін сезінбегендіктен, оның туралы қызықты жағымды мәлімдемелер жасай алмайтынымызды баса айтады. Кант акыл-ой әлемі туралы түсінікті еркіндіктің қалай мүмкін екенін немесе таза акылдың практикалық мәселелер туралы не айта алатынын түсіндіру үшін пайдалана алмайтынымызды айтады, себебі біз акыл-ой әлемі туралы жеткілікті түсінікке ие бола алмаймыз. Түсініктің әлемі туралы түсінік бізді мақсаттар патшалығы туралы идеяға бағыттайды, бұл пайдалы және маңызды идея. Бірақ біз өзімізге тиесілі емес нәрселерді талап етуден сақ болуымыз керек.

On Kant's view, the categorical imperative is possible because, although we as rational agents can be thought of as members of both the intelligible and the phenomenal world (understanding and appearance), it is the intelligible world of understanding that “contains the ground of the world of sense [appearance] and so too of its laws.” In this sense, the world of understanding is more fundamental than, or ‘grounds’, the world of sense. Because of this, the moral law, which clearly applies to the world of understanding, also applies to the world of sense as well, because the world of understanding has priority. As a result, and because the world of understanding is more fundamental and primary, its laws hold for the world of sense too. The categorical imperative, and therefore the moral law, binds us in the intelligible world and in the phenomenal world of appearances. Kant argues that autonomous rational agents, like ourselves, think of themselves as having free will. This permits such beings to make judgments such as “you ought to have done that thing that you did not do.” Kant claims, in both this work and in the first Critique, that this notion of freedom cannot be derived from our phenomenal experience. We can be sure that this concept of freedom doesn't come from experience because experience itself contradicts it. Our experience is of everything in the sensible world and in the sensible world, everything that happens does so in accord with the laws of nature and there is no room for a free will to influence events. So, Kant argues, we are committed to two incompatible positions. From the perspective of practical reason, which is involved when we consider how to act, we have to take ourselves as free. But from the perspective of speculative reason, which is concerned with investigating the nature of the world of appearance, freedom is impossible. So we are committed to freedom on the one hand, and yet on the other hand we are also committed to a world of appearances that is run by laws of nature and has no room for freedom. We cannot give up on either. We cannot avoid taking ourselves as free when we act, and we cannot give up our picture of the world as determined by laws of nature. As Kant puts it, there is a contradiction between freedom and natural necessity. He calls this a dialectic of reason. The way Kant suggests that we should deal with this dialectic is through an appeal to the two perspectives we can take on ourselves. This is the same sort of move he made earlier in this section. On one perspective, the perspective of the world of understanding, we are free, whereas from the other, the perspective of the world of the senses or appearances, natural laws determine everything that happens. There is no contradiction because the claim to freedom applies to one world, and the claim of the laws of nature determining everything applies to the other. The claims do not conflict because they have different targets. Kant cautions that we cannot feel or intuit this world of the understanding. He also stresses that we are unable to make interesting positive claims about it because we are not able to experience the world of the understanding. Kant argues that we cannot use the notion of the world of the understanding to explain how freedom is possible or how pure reason could have anything to say about practical matters because we simply do not and cannot have a clear enough grasp of the world of the understanding. The notion of an intelligible world does point us towards the idea of a kingdom of ends, which is a useful and important idea. We just have to be careful not to get carried away and make claims that we are not entitled to.

Сыншыл реакция

Артур Шопенгауэр өзінің "Мораль негізі" (1840) атты кітабында "Негізгі жұмыстың" мұқият талдауын ұсынады. Оның сын-пікірлері, басқа нәрселермен қатар, әрекеттердің тек міндеттің өзі үшін жасалған жағдайда моральдық емес екенін дәлелдеуге бағытталған. Шопенгауэр Канттың этикалық философиясын Канттың философиялық жүйесіндегі ең әлсіз тұс деп атады және Категориялық императивті айрықша сынға алып, оны суық және эгоистік деп сипаттады. Ол өзін Кантшы деп атап, Гегель философиясын ашық және батыл сынағанмен, Канттың көптеген еңбектеріндегі қайшылықтарды талдау кезінде тез және қатал болды. Шопенгауэрдің ерте жанкүйері Фридрих Ницше де Категориялық императивті "өмірге қауіпті" деп сынады, себебі, басқа нәрселермен қатар: Ұлт өзінің міндетін жалпы міндет түсінігімен шатастырғанда құлдырайды. Ешбір нәрсе "бейтарап" міндеттерден, абстракцияның Молох алдындағы құрбандықтан гөрі толық және терең дағдарысқа ұшыратпайды. Ол оны "құлдық" теңдіктің ерекше көрінісі деп санайды, ол іс жүзінде әрқашан ауруларды, әлсіздерді сау және күштілерге қарағанда жоғары қояды – бастапқыда өздігінен заң шығаруға қабілеттілерді, осылайша адамның ұлылығының тамырына нұқсан келтіреді. Бірақ басқалар Ницшені сынауға бейім, шексіз либерализм ұстанымдарын ұстанатындар байқамаған көптеген терең ұқсастықтарды атап өтті.

Ағылшын тіліндегі басылымдар мен аудармалар

1895 жыл. Томас Кингсмилл Эбботт аударған этика метафизикасының негізгі қағидалары. Лондон: Лонгманс, Грин және компаниясы. 1949 жыл. Адеп метафизикасының негізгі қағидалары, аударған Т. К. Эбботт, кіріспесі Марвин Фокс. Индианаполис, Нью-Йорк: Бобс Мерилл. 2005 жыл. Этика метафизикасының негізгі қағидалары, аударған Т. К. Эбботт. Минеола, Нью-Йорк: Довер баспасы. (жұмсақ мұқабалы). 2005 жыл. Адеп метафизикасының негізі, аударған Т. К. Эбботт, редакциялаған Лара Денис. Питерборо, ОН: Broadview Press. 1938 жыл. Отто Манти Зорн аударған этика метафизикасының негізгі қағидалары. Нью-Йорк: Д. Апплтон Сенчури. 1948 жыл. Герберт Джеймс Патон аударған "Моральдық заң". Лондон: Хатчинсон университетінің кітапханасы. 1967 жыл. Моральдық заң; Канттың адеп метафизикасының негіздері, аударған H. J. Патон. Нью-Йорк: Barnes & Noble Books. 1991 жыл. "Моральдық заң: Канттың адеп метафизикасының негізі", аударған Х. Дж. Патон. Лондон: Рутледж. 1949 жыл. "Адептің метафизикалық негіздері", аударған Карл Фридрих, Канттың философиясы; Иммануил Канттың моральдық және саяси жазбалары, редакциялаған Карл Фридрих. Нью-Йорк: Қазіргі заманғы кітапхана. 1959 жыл. "Адеп метафизикасының негіздері және ағартушылық дегеніміз не?", аударған және кіріспесі Льюис Уайт Бек. Нью-Йорк: Liberal Arts Press. 1969 жыл. Адеп метафизикасының негіздері, аударған Л. В. Бек, Роберт Пол Вольф редакциялаған сын мақалаларымен. Индианаполис: Бобс Мерилл. 1990 жыл. "Адеп метафизикасының негіздері" және "Нұрлылық дегеніміз не?" (2-ші басылым, қайта қарастырылған), аударған және кіріспесі Л. В. Бек. Нью-Йорк: Макмиллан; Лондон: Коллиер Макмиллан. 1970 жыл. Канттың мораль негізі туралы; Grundlegung-тің қазіргі заманғы нұсқасы, аударған және түсіндірген Брендан Э. А. Лидделл. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. (жұмсақ мұқабалы). 1981 жыл. Джеймс Уэсли Эллингтон аударған "Адеп метафизикасының негізі". Индианаполис: Хакетт Паб. Co. (жұмсақ мұқабалы). 1983 жыл. Этика философиясы: адеп метафизикасының негізі және ізгілік метафизикалық қағидаларының толық мәтіндері, адеп метафизикасының II бөлімі, аударған Дж. В. Эллингтон, кіріспесі Уорнер А. Уик. Индианаполис: Хакетт Паб. Co. 1993 жыл. Адептің метафизикасының негізі; қайырымдылық көзқарасымен жалған сөйлеуге рұқсат ету туралы (3-ші басылым), аударған Дж. В. Эллингтон. Индианаполис: Хакетт Паб. Co. 1994 жыл. Этика философиясы: адеп метафизикасының негізі және ізгілік метафизикалық қағидаларының толық мәтіндері, аударған Дж. В. Эллингтон. Индианаполис: Хакетт Паб. 1998 жыл. Мэри Дж. Грегор аударған "Адеп метафизикасының негізі", кіріспесі Кристин Корсгаард. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. 2002 жыл. Адеп метафизикасының негізі, аударған Арнульф Цвейг, редакциялаған Томас Э. Хилл, кіші және Арнульф Цвейг. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 2002 жыл. Адеп метафизикасының негізі, аударған Ален В. Вуд, мақалалары Дж. Б. Schneewind және т.б. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. 2005 жыл. "Адеп метафизикасының негізі", оқуды жеңілдету үшін редакциялаған Джонатан Ф. Беннетт. 2011 жыл. "Адеп метафизикасының негіздері: неміс-ағылшын басылымы", редакциялаған және аударған Мэри Грегор мен Йенс Тиммерманн. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. 2013 жыл. "Адеп метафизикасының негізі", екі аударма (біреу ғалымдар үшін, екіншісі студенттер үшін) бірнеше форматта, Стивен Орр. 2019 жыл. "Адеп метафизикасының негіздері", редакциялаған және аударған Кристофер Беннетт, Джо Сондерс және Роберт Стерн. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы.

1895. Fundamental principles of the metaphysics of ethics, translated by Thomas Kingsmill Abbott. London: Longmans, Green and Co.
1949. Fundamental Principles of the Metaphysic of Morals, tr. T. K. Abbott, introduction by Marvin Fox. Indianapolis, NY: Bobbs Merrill. 2005. Fundamental principles of the metaphysics of ethics, tr. T. K. Abbott. Mineola, NY: Dover Publications. (pbk.) 2005. Groundwork for the metaphysics of morals, tr. T. K. Abbott, edited with revisions by Lara Denis. Peterborough, ON: Broadview Press. 1938. The fundamental principles of the metaphysic of ethics, translated by Otto Manthey Zorn. New York: D. Appleton Century. 1948. The Moral Law, translated by Herbert James Paton. London: Hutchinson's University Library. 1967. The Moral Law; Kant's Groundwork of the Metaphysic of Morals, translated by H. J. Paton. New York: Barnes & Noble Books. 1991 The Moral Law: Kant's Groundwork of the Metaphysic of Morals, tr. H. J. Paton. London: Routledge. 1949. "Metaphysical Foundations of Morals," tr. Carl J. Friedrich in The philosophy of Kant; Immanuel Kant's moral and political writings, edited by Carl J. Friedrich. New York: Modern Library. 1959 Foundations of the Metaphysics of Morals, and What is Enlightenment?, translated with an introduction by Lewis White Beck. New York: Liberal Arts Press. 1969. Foundations of the Metaphysics of Morals, tr. L. W. Beck, with critical essays edited by Robert Paul Wolff. Indianapolis: Bobbs Merrill. 1990. Foundations of the Metaphysics of Morals and What is Enlightenment (2nd ed., revised), translated with an introduction by L. W. Beck. New York: Macmillan; London: Collier Macmillan. 1970. Kant on the foundation of morality; a modern version of the Grundlegung, translated with commentary by Brendan E. A. Liddell. Bloomington: Indiana University Press. (pbk). 1981 Grounding for the metaphysics of morals, translated by James Wesley Ellington. Indianapolis: Hackett Pub. Co. (pbk.). 1983. Ethical philosophy: the complete texts of Grounding for the metaphysics of morals, and Metaphysical principles of virtue, part II of The metaphysics of morals, tr. J. W. Ellington, with an introduction by Warner A. Wick. Indianapolis: Hackett Pub. Co. 1993. Grounding for the metaphysics of morals; with, On a supposed right to lie because of philanthropic concerns (3rd ed. ), tr. J. W. Ellington. Indianapolis: Hackett Pub. Co. 1994. Ethical philosophy : the complete texts of grounding for the metaphysics of morals and metaphysical principles of virtue, tr. J. W. Ellington. Indianapolis: Hackett Pub. 1998. Groundwork of the metaphysics of morals, translated by Mary J. Gregor, with an introduction by Christine Korsgaard. Cambridge: Cambridge University Press. 2002. Groundwork for the metaphysics of morals, translated Arnulf Zweig, edited by Thomas E. Hill, Jr. and Arnulf Zweig. Oxford: Oxford University Press. 2002. Groundwork for the metaphysics of morals, translated Allen W. Wood, with essays by J. B. Schneewind, et al. New Haven: Yale University Press. 2005. Groundwork for the Metaphysic of Morals, edited for easier reading by Jonathan F. Bennett. 2011. Groundwork of the Metaphysics of Morals: A German English Edition, edited and translated by Mary Gregor and Jens Timmermann. Cambridge: Cambridge University Press. 2013. Groundlaying toward the Metaphysics of Morals, two translations (one for scholars, one for students) in multiple formats, by Stephen Orr. 2019. 'Groundwork for the Metaphysics of Morals', edited and translated by Christopher Bennett, Joe Saunders and Robert Stern. Oxford: Oxford University Press. .