Кіріспе

5 ғасырдағы римдік автор және тарихшы Макроб Амброзий Теодосий, көбінесе Макроб (өркендеген шағы 400 ж.) деп аталады, V ғасырдың басында, соңғы антикалық дәуірде, Рим империясының кеш сатысында, латын тілі элита арасында грек тілімен бірдей кең таралған кезде өмір сүрген рим провинциясының адамы. Ол негізінен өзінің еңбектерімен танымал, олардың ішінде кеңінен көшіріліп, оқылған "Сципион арманына түсініктеме" (Commentarii in Somnium Scipionis) – Сомниум Сципионис туралы жазбасы, орта ғасырлардағы Латын Батысында неоплатонизмнің маңызды көздерінің бірі болды; "Сатурналия" – ежелгі римдік діни және тарихи білімдердің жинағы; және "Грек және латын етістіктерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтары туралы" (De differentiis et societatibus graeci latinique verbi) еңбегі, қазір жоғалып кеткен. Ол Айен Пирстің "Сципион арманы" кітабындағы Манлий кейіпкерінің прототипі болып табылады.

Атауы

Макробтың аты (praenomen) және оның туысы (nomen gentilicium) белгісіз. Оның жазылған есімі үш тегінен (cognomina) тұрады, дұрыс ретпен: Макробий Амброзий Теодосий. Осылайша ол Сатурналияның ең ерте сақталған қолжазбаларында және оның жоғалған «De Differentiis» еңбегінен алынған үзінділерде көрсетілген. Кассиодор мен Боэций оны «Макробий Теодосий» деп атайды және ол өмірінде «Теодосий» деп танылған: «De Differentiis» еңбегінің арнауы «Теодосий өзінің Симмахына» (Theodosius Symmacho suo) деп жазылған, ал Авианның аңыздарына арналған хатында оны «өте ұлы Теодосий» (Theodosi optime) деп атаған. Кейінірек қолжазбаларда бұл қателікпен «Амброзий Теодосий Макробий» деп өзгертілді, және Джеймс Уиллис осы нұсқаны «Комментарий» басылымында пайдаланды.

Өмір

Макробий туралы нақты мәлімет аз, бірақ оның жайында көптеген теориялар мен болжамдар бар. Ол өзінің «Сатурналия» еңбегінің басында «шетел аспанында туылғанмын» (sub alio ortus caelo) деп мәлімдейді және оның екі маңызды туындысы да ұлы Эвстахийге арналған. Алан Камерон оның еңбектерінің ең ерте қолжазбаларының бірнешесінде ұлының аты Эвстафий деп жазылғанын, содан кейін белгілі бір Плотин Эвстафий 462 жылы қалалық префект болғанын атап көрсетіп, «Плотин неоплатондық философ үшін ерекше сәйкес есім болар еді және ұлы Ликополитанды (см. Комм. I, 8, 5) жақсы көретін адамға оның ұлына осы есімді беруі тиімді болар еді» дейді. Сондай-ақ, Макробийдің «Комментарийі» басылымы бойынша Меммий Симмахпен бірлесіп жұмыс істеген Макробий Плотин Эвдоксий болған. Ғалымдар оны Кодекс Теодосианда Испанияның преториан префекті (399–400) және Африканың проконсулы (410) ретінде айтылған Макробиймен сәйкестендіруге тырысты. Кодекс Теодосианда 422 жылы Макробий есімді препозит (немесе лорд-камергер) туралы да жазба бар. Көптеген ескі деректер автор Макробийді осы бірінші тұлғамен теңестіріп, оның өркендеу кезеңін 399–410 жылдарға жатқызады. Екі сәйкестендіруге де қарсылықтар бар: Алан Камерон атап өткендей, бірінші үміткердің толық аты бір жазуда «Флавий Макробий Максимиан» деп расталған, ал екіншісі жоққа шығарылды, себебі «осы кезеңде препозит эвнух болуы керек». Астрономия саласында бұл еңбек Күннің диаметрі Жердің диаметрінен екі есе үлкен екенін көрсетеді. Грек және латын етістіктерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтары туралы үшінші еңбегінен тек белгілі бір Иоганн жасаған тұжырымдама ғана сақталған, ол күмәнді түрде Иоганн Скот Эриугенамен (9 ғасыр) теңестірілген.

Басылымдар мен аудармалар

Роберт А. Кастер (ред.), Макробий: Сатурналия. Loeb классикалық кітапханасы 510–512. Кембридж, Массачусетс / Лондон: Гарвард университетінің баспасы, 2011. 3 томдық. Персиваль Вон Дэвис (аударған), Макробий: Сатурналия. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1969. Уильям Харрис Шталь (аударған), Макробий: Сципион арманына түсініктеме. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1952. (Түзетулермен екінші басылым, 1966)

Мұра

Айдағы көрнекті кратер Макробий есімімен аталған. Антарктидадағы Макробий шығанағы Макробий есімімен аталған.

Галерея

Цицеронның "Сципион арманы" Жерді ғаламның қалған бөлігімен салыстырғанда өте шағын, маңызсыз көлемдегі шар ретінде сипаттаған. Көптеген ерте ортағасырлық Макробий қолжазбаларында Жердің карталары, оның ішінде антиподалар, шар тәрізді Жер туралы түсінікке негізделген Птолемейдің климаттарын көрсететін аймақтық карталар және Жерді (глобус терра, Жер шары деп белгіленген) иерархиялық реттелген планеталық шарлардың ортасында бейнелейтін диаграмма бар. 12 ғасырдағы Макробийдің "Түс жорулар Сципион арманына" (Parchment, 50 бет; 23,9 × 14 см; Оңтүстік Франция) қолжазбасынан алынған суреттер. Шамамен 1150 жыл. Көз дерегі: Копенгаген, Det Kongelige Bibliotek, ms. NKS 218 4°.