Кіріспе
Диктиостелийлер туысы – бір және көп жасушалы эукариотты, фаготрофты бактерия жеушілердің туысы. Олар протесталарға жатады, бірақ қандай да бір саңырауқұлақ емес, олар дәстүрлі түрде «шырыш саңырауқұлақтары» деп аталады. Олар құрлықтағы экожүйелердің көпшілігінде топырақ микрофлорасының қалыпты және көбінесе көптеп таралған компоненті ретінде кездеседі және топырақтағы теңгерімді бактериялық популяцияларды сақтауда маңызды рөл атқарады. Диктиостелийлер туысы Dictyosteliida тәртібіне жатады, яғни жасушалық шырыш саңырауқұлақтары немесе әлеуметтік амебалар. Өз кезегінде, бұл тәртіп Mycetozoa инфрафилумына кіреді. Тәртіп мүшелері биологияда үлкен теориялық қызығушылық тудыратын протесталар, себебі оларда бір жасушалылық және көп жасушалылықтың ерекшеліктері бар. Олардың тәуелсіз фазасындағы жеке жасушалары органикалық шөгінділерде немесе ылғалды топырақ пен үңгірлерде жиі кездеседі. Бұл фазада олар амебалар болып табылады. Әдетте, амеба жасушалары бөлек өсіп, өздігінен қозғалып, негізінен бактериялармен қоректенеді. Алайда, олар аштыққа ұшырағанда көп жасушалы құрылымдарды құру үшін өзара әрекеттеседі. 100 000-ға дейін жасушадан тұратын топтар циклдық АМФ (cAMP) немесе глорин сияқты хемоаттрактанттарды бөліп, бір-біріне сигнал береді. Содан кейін олар хемотаксис арқылы бірігіп, жасушадан тыс матрицамен қоршалған агрегатты құрайды. Агрегат жеміс денесін құрайды, онда жасушалар жеке-жеке соңғы құрылымның әртүрлі компоненттеріне дифференциалданады. Кейбір түрлерде бүкіл агрегат ұжымдық түрде қозғалуы мүмкін – жеміс денесін қалыптастырудан бұрын грекс немесе «шырыш» деп аталатын құрылымды құрайды. Дамудың негізгі процестері, мысалы, жасушалардың дифференциалды сұрыпталуы, үлгінің қалыптасуы, стимулға байланысты ген экспрессиясы және жасуша типінің реттелуі Диктиостелийлер мен метазояларға тән. Толығырақ Dictyostelid тұқымдасына қараңыз.
Dictyostelium is a genus of single and multi celled eukaryotic, phagotrophic bacterivores. Though they are Protista and in no way fungal, they traditionally are known as "slime molds". They are present in most terrestrial ecosystems as a normal and often abundant component of the soil microflora, and play an important role in the maintenance of balanced bacterial populations in soils. The genus Dictyostelium is in the order Dictyosteliida, the so called cellular slime molds or social amoebae. In turn the order is in the infraphylum Mycetozoa. Members of the order are Protista of great theoretical interest in biology because they have aspects of both unicellularity and multicellularity. The individual cells in their independent phase are common on organic detritus or in damp soils and caves. In this phase they are amoebae. Typically, the amoebal cells grow separately and wander independently, feeding mainly on bacteria. However, they interact to form multi cellular structures following starvation. Groups of up to about 100,000 cells signal each other by releasing chemoattractants such as cyclic AMP (cAMP) or glorin. They then coalesce by chemotaxis to form an aggregate that becomes surrounded by an extracellular matrix. The aggregate forms a fruiting body, with cells differentiating individually into different components of the final structure. In some species, the whole aggregate may move collectively – forming a structure known as a grex or "slug" – before finally forming a fruiting body. Basic processes of development such as differential cell sorting, pattern formation, stimulus induced gene expression, and cell type regulation are common to Dictyostelium and metazoans. For further detail see family Dictyostelid.
Ашылу
Ұялы шырышты қалыпты 1869 жылы Брефелд ашқаннан кейін бұрын саңырауқұлақтар тобына жатқызған. Олар кейбір қасиеттерімен саңырауқұлақтарға ұқсас болғанымен, қазір Protista патшалығына кіреді. Жеке жасушалары қозғалысы және қоректену әдісімен кішкентай амебаларды еске алады, сондықтан оларды миксамобалар деп атайды. D. discoideum – осы туыстың ең көп зерттелген түрі.
Сый-сыпаттары
Өмірінің көп бөлігінде бұл гаплоидты әлеуметтік амеба вегетативтік циклден өтеді, топырақтағы бактериялармен қоректенеді және митоздық бөлінуге ұшырайды. Тамақ жетіспеген кезде, жыныстық немесе әлеуметтік цикл басталады. Әлеуметтік цикл кезінде амебалар мыңдаған санымен cAMP-қа жауап ретінде жиналады және жарыққа қарай жылжитын жылжымалы шұжық құрайды. Соңында шұжық жеміс денесін құрайды, онда шамамен 20% жасушалар өліп, қалған жасушаларды спорациялау мен таралуға қолайлы жағдайға көтереді. Бактериялық қоректік заттар жетіспегенде және қараңғы, ылғалды ортаға тап болғанда, гетеротальдық немесе гомотальдық штаммдар жыныстық дамуға ұшырайды, нәтижесінде диплоидты зигота пайда болады. Гетеротальдық жұптасу D. discoideum-да, ал гомотальдық жұптасу Dictyostelium mucoroides-та (DM7 штаммы) жақсы зерттелген. Гетеротальдық жыныстық циклда амебалар cAMP және жыныстық феромондарға жауап ретінде жиналады, екі қарама-қарсы жұптасу типіндегі жасушалар бірігіп, содан кейін басқа тартылған жасушаларды жей бастайды. Олар жеуге дейін, олжа жасушаларының бір бөлігі бүкіл топты целлюлоза қабырғасымен қоршап алады. Каннибализм аяқталғаннан кейін, алып диплоидты жасуша – бұл берік макроциста, ол ақырында рекомбинация мен мейозға ұшырап, жүздеген рекомбинанттарды шығарады. D. mucoroides (DM7) гомотальдық жұптасу кезінде жасушалар этилен арқылы жыныстық дамуға бағытталады.
Әлеуметтік сипаттамалар
Профессор Джон Тайлер Боннер (1920-2019) өмір бойы шырыш саңылауларын зерттеумен айналысты және 1940 жылдары олардың өмірлік циклын көрсету үшін бірнеше қызықты фильмдер жасады; ол көбінесе D. discoideum-ды зерттеді. Видеоларда, жеке жасушалар бөлінгеннен кейін жасушалық массаға қайта жиналғанда интеллект байқалатын сияқты. Уақыт өте келе түсірілген фильм көрермендерді қызықтырды; шындығында, Боннер конференцияларда сөйлегенде фильм "әрқашан басты рөлді ойнады" деді. Видео YouTube-та қолжетімді. Организмдер жиналғанда, масса генетикалық тұрғыдан ерекше жасушалардан тұрады. Табиғи іріктеу арқылы организмдердің генетикалық ақпаратының қайсысы келер ұрпақтарға берілетіні анықталады. Конфликт химераның спораларында екі түрлі генетикалық клондардың тең емес мөлшерде болуымен, миграциялық химералардағы функционалдықтың төмендеуімен және дифференциацияны тудыратын фактор (DIF) жүйесімен көрінеді, ол басқа жасушаларды генетикалық ақпарат шығаруын тоқтатуға мәжбүрлейтін уға ұқсас заттан тұрады.