Кіріспе

Диктиостелийлер туысы – бір және көп жасушалы эукариотты, фаготрофты бактерия жеушілердің туысы. Олар протесталарға жатады, бірақ қандай да бір саңырауқұлақ емес, олар дәстүрлі түрде «шырыш саңырауқұлақтары» деп аталады. Олар құрлықтағы экожүйелердің көпшілігінде топырақ микрофлорасының қалыпты және көбінесе көптеп таралған компоненті ретінде кездеседі және топырақтағы теңгерімді бактериялық популяцияларды сақтауда маңызды рөл атқарады. Диктиостелийлер туысы Dictyosteliida тәртібіне жатады, яғни жасушалық шырыш саңырауқұлақтары немесе әлеуметтік амебалар. Өз кезегінде, бұл тәртіп Mycetozoa инфрафилумына кіреді. Тәртіп мүшелері биологияда үлкен теориялық қызығушылық тудыратын протесталар, себебі оларда бір жасушалылық және көп жасушалылықтың ерекшеліктері бар. Олардың тәуелсіз фазасындағы жеке жасушалары органикалық шөгінділерде немесе ылғалды топырақ пен үңгірлерде жиі кездеседі. Бұл фазада олар амебалар болып табылады. Әдетте, амеба жасушалары бөлек өсіп, өздігінен қозғалып, негізінен бактериялармен қоректенеді. Алайда, олар аштыққа ұшырағанда көп жасушалы құрылымдарды құру үшін өзара әрекеттеседі. 100 000-ға дейін жасушадан тұратын топтар циклдық АМФ (cAMP) немесе глорин сияқты хемоаттрактанттарды бөліп, бір-біріне сигнал береді. Содан кейін олар хемотаксис арқылы бірігіп, жасушадан тыс матрицамен қоршалған агрегатты құрайды. Агрегат жеміс денесін құрайды, онда жасушалар жеке-жеке соңғы құрылымның әртүрлі компоненттеріне дифференциалданады. Кейбір түрлерде бүкіл агрегат ұжымдық түрде қозғалуы мүмкін – жеміс денесін қалыптастырудан бұрын грекс немесе «шырыш» деп аталатын құрылымды құрайды. Дамудың негізгі процестері, мысалы, жасушалардың дифференциалды сұрыпталуы, үлгінің қалыптасуы, стимулға байланысты ген экспрессиясы және жасуша типінің реттелуі Диктиостелийлер мен метазояларға тән. Толығырақ Dictyostelid тұқымдасына қараңыз.

Ашылу

Ұялы шырышты қалыпты 1869 жылы Брефелд ашқаннан кейін бұрын саңырауқұлақтар тобына жатқызған. Олар кейбір қасиеттерімен саңырауқұлақтарға ұқсас болғанымен, қазір Protista патшалығына кіреді. Жеке жасушалары қозғалысы және қоректену әдісімен кішкентай амебаларды еске алады, сондықтан оларды миксамобалар деп атайды. D. discoideum – осы туыстың ең көп зерттелген түрі.

Сый-сыпаттары

Өмірінің көп бөлігінде бұл гаплоидты әлеуметтік амеба вегетативтік циклден өтеді, топырақтағы бактериялармен қоректенеді және митоздық бөлінуге ұшырайды. Тамақ жетіспеген кезде, жыныстық немесе әлеуметтік цикл басталады. Әлеуметтік цикл кезінде амебалар мыңдаған санымен cAMP-қа жауап ретінде жиналады және жарыққа қарай жылжитын жылжымалы шұжық құрайды. Соңында шұжық жеміс денесін құрайды, онда шамамен 20% жасушалар өліп, қалған жасушаларды спорациялау мен таралуға қолайлы жағдайға көтереді. Бактериялық қоректік заттар жетіспегенде және қараңғы, ылғалды ортаға тап болғанда, гетеротальдық немесе гомотальдық штаммдар жыныстық дамуға ұшырайды, нәтижесінде диплоидты зигота пайда болады. Гетеротальдық жұптасу D. discoideum-да, ал гомотальдық жұптасу Dictyostelium mucoroides-та (DM7 штаммы) жақсы зерттелген. Гетеротальдық жыныстық циклда амебалар cAMP және жыныстық феромондарға жауап ретінде жиналады, екі қарама-қарсы жұптасу типіндегі жасушалар бірігіп, содан кейін басқа тартылған жасушаларды жей бастайды. Олар жеуге дейін, олжа жасушаларының бір бөлігі бүкіл топты целлюлоза қабырғасымен қоршап алады. Каннибализм аяқталғаннан кейін, алып диплоидты жасуша – бұл берік макроциста, ол ақырында рекомбинация мен мейозға ұшырап, жүздеген рекомбинанттарды шығарады. D. mucoroides (DM7) гомотальдық жұптасу кезінде жасушалар этилен арқылы жыныстық дамуға бағытталады.

Әлеуметтік сипаттамалар

Профессор Джон Тайлер Боннер (1920-2019) өмір бойы шырыш саңылауларын зерттеумен айналысты және 1940 жылдары олардың өмірлік циклын көрсету үшін бірнеше қызықты фильмдер жасады; ол көбінесе D. discoideum-ды зерттеді. Видеоларда, жеке жасушалар бөлінгеннен кейін жасушалық массаға қайта жиналғанда интеллект байқалатын сияқты. Уақыт өте келе түсірілген фильм көрермендерді қызықтырды; шындығында, Боннер конференцияларда сөйлегенде фильм "әрқашан басты рөлді ойнады" деді. Видео YouTube-та қолжетімді. Организмдер жиналғанда, масса генетикалық тұрғыдан ерекше жасушалардан тұрады. Табиғи іріктеу арқылы организмдердің генетикалық ақпаратының қайсысы келер ұрпақтарға берілетіні анықталады. Конфликт химераның спораларында екі түрлі генетикалық клондардың тең емес мөлшерде болуымен, миграциялық химералардағы функционалдықтың төмендеуімен және дифференциацияны тудыратын фактор (DIF) жүйесімен көрінеді, ол басқа жасушаларды генетикалық ақпарат шығаруын тоқтатуға мәжбүрлейтін уға ұқсас заттан тұрады.