Кіріспе

"Күзге" – ағылшын романтик ақыны Джон Китстің (31 қазан 1795 – 23 ақпан 1821) поэмасы. Бұл туынды 1819 жылдың 19 қыркүйегінде жазылып, 1820 жылы Китстің "Ламия" және "Айнь Агнесс түні" өлеңдерін қамтитын жинақта жарық көрген. "Күзге" – Китстің "1819 жылғы одалар" деп аталатын өлеңдер тобының соңғы туындысы. Жеке мәселелер оған 1819 жылы поэзияға көп уақыт бөлмейтін болса да, ол Винчестер маңындағы күзгі кешкі серуеннен кейін "Күзге" поэмасын жазды. Бұл туынды оның ақындық жолының аяқталуын білдіреді, себебі оған ақша табу қажет болды және енді ақынның өмір салтына толыққандай беріле алмады. "Күзге" жарық көргеннен кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң Китс Римде қайтыс болды. Поэмада үш он бір тармақты строфа бар, олар маусымның дамуын – егіннің пісіп-жетілуінен бастап, егін жинауға және қыс жақындаған күздің соңғы күндеріне дейін суреттейді. Көктемнің бейнеленуі, оның берекесі, көріністері мен дыбыстары арқылы көркемдік бейнелер байытылған. Бұл туынды ағылшын пейзаж суретшілерінің жұмыстарымен сабақтас келеді, ал Китс өзі серуендеген кезде көрген сабан далаларының "кейбір суреттердің" жылуын сезіндіретінін айтқан. Бұл туынды өлім туралы толғаныс, көркемдік жаратылыстың аллегориясы, Китстің сол жылы болған Питерлу қырғынына жауабы және ұлттық сезімнің көрінісі ретінде түсіндірілді. Ағылшыл тіліндегі ең көп антологияға енген лирикалық өлеңдердің бірі саналатын "Күзге" сыншылар тарапынан ағылшыл тіліндегі ең тамаша қысқа өлеңдердің бірі деп бағаланады.

Өмірбаян

1819 жылдың көктемінде Китс өзінің маңызды одаларының көптегенін жазды: «Грек құмырасына арналған ода», «Жалқаулыққа арналған ода», «Мұңға арналған ода», «Салқынқосқа арналған ода» және «Психеге арналған ода». Мамыр айынан кейін ол поэзияның басқа да түрлерін іздестірді, соның ішінде досы және бөлмедесі Чарльз Браунмен бірлесіп жазған «Ұлы Отон» атты өлеңді трагедиясын, «Ламияның» екінші жартысын және аяқталмаған «Гиперион» дастанына қайта оралды. Көктемнен күзге дейінгі уақытта ол поэзияға толыққанды берілді, ұзақ және қысқа өлеңдер жазуды кезектестіріп, күніне елу жолдан астам өлең жазуды өзіне мақсат етті. Бос уақытында Роберт Бертонның «Мұңның анатомиясы», Томас Чаттертонның поэзиясы және Ли Ханттың эсселері сияқты алуан түрлі туындыларды оқыды. Китс 1819 жылы көптеген өлеңдер жазуға үлкерді, бірақ жыл бойында көптеген қаржылық қиындықтарға тап болды, соның ішінде Америкаға эмиграциялағаннан кейін ақшаға мұқтаж болған ағасы Джордж туралы алаңдады. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, 1819 жылдың 19 қыркүйегінде ол «Күзге» өлеңін жазуға уақыт тапты. Бұл өлең оның ақындық мансабының соңғы сәтін білдіреді. Өлең жазуға уақыт бөле алмай, ол табысты жобаларға кірісе бастады. 1819 жылдың 19 қыркүйегінде Китс Винчестер маңындағы Ичен өзенінің жағасында серуендеді. 21 қыркүйекте досы Джон Гамильтон Рейнольдсқа жазған хатында Китс осы көріністің өзіне қалдырған әсерін және оның «Күзге» өлеңін жазуға тигізген ықпалын сипаттады: Китстің сол кездегі ойлары толығымен жарық емес еді; ақын қыркүйек айында «Гиперионнан» ақыры бас тартуға тура келетінін білді. Сондықтан Рейнольдсқа жазған хатында Китс ұзақ өлеңінен бас тартқанын жазған хабарламаны да қосты. Китс «Күзге» Рейнольдсқа жібермеді, бірақ оны өзінің баспашысы және досы Ричард Вудхаузға жазған хатында қамтыды және сол күні жазды. Өлең қайта қаралып, Китстің 1820 жылы жарық көрген «Ламия, Изабелла, Агнес күнінің кеші және басқа да өлеңдер» атты өлеңдер жинағына енгізілді. Тейлор мен Хесси баспалары Китстің 1818 жылғы «Эндимион» басылымын мазалаған жаман сын-пікірлерден қорқып, саяси себептерге байланысты сын-пікірлерге жол бермеу үшін, кез келген дау тудыруы мүмкін өлеңдерді алып тастағаннан кейін ғана жинақты жариялауға келісті.

Тақырыптар

"Күзге" өлеңі үш шумақта маусымның үш түрлі қырын суреттейді: оның молшылығын, еңбегін және соңғы құлдырауын. Шумақтар бойынша күздің басынан ортасына, содан кейін қыстың басталуына қарай даму болады. Бұған параллель, өлеңде күннің таңнан түске және кешке қарай өзгеруі бейнеленеді. Бұл дамулар тактильді сезімнен көру және дыбыс сезіміне ауысумен біріктіріледі, бұл Китстің басқа одаларында жоқ үш бөліктен тұратын симметрияны құрайды. Өлеңнің ағынында күз метафоралық түрде сөз байласып, жемістерді пісіріп, егін жинап, музыка ойнататын тұлға ретінде бейнеленеді. Өлеңнің бірінші шумағы күзді табиғи процестерді, өсуді және соңғы жетілуді дамытумен байланыстырып көрсетеді, бұл табиғаттағы екі қарама-қарсы күш, бірақ бірге маусымның аяқталмайтындай сезімді тудырады. Осы шумақта жемістер әлі пісіп, гүлдер жылы ауа райында ашылады. Стюарт Сперридің айтуынша, Китс мұнда өсу мен жұмсақ қозғалыстың бейнесімен ұсынылған тактильді сезімге баса назар аударады: ісіну, иілу және дөңгелену. Олар көрерменге келесі жылға азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін қажетті еңбек процесін атқарып жатқан түрлі бейнелерде көрінеді. Барлық қозғалыс жұмсақ, нақты әрекеттер жоқ. Күзді орақ кезінде емес, отырып, демалып, қарап отырған күйде бейнелейді. Күннің өтуі түстен кейінгі ұйқыны білдіретін әрекеттерде көрінеді: жиналған дәндерді желмен араластырады, орақшы ұйықтап жатыр немесе үйге қайтып келеді, сидр пресінен соңғы тамшылар шығады. Китстің барлық өлеңдерінен "Күзге" нақты бейнелер каталогымен жер бетіндегі жұмақты ең жақсы сипаттайды, сонымен қатар маусыммен байланысты архетиптік символдарға назар аударады. Өлеңде күз – өсу, жетілу және соңында өлімнің жақындауы. Идеал мен шындық арасында толыққанды одақ бар. Ғалымдар "Күзге" көптеген әдеби әсерлерді атап өтті, Виргилийдің "Георгикаларынан" бастап, Эдмунд Спенсердің "Өзгермелілік әндеріне", Томас Чаттертонның тіліне, Сэмюэл Тейлор Кольридждің "Түн ортасында тоңғанда" және Ли Ханттың күз туралы эссесіне дейін, оны Китс жақында оқыған. "Күзге" Китстің 1819 жылы жазған басқа одаларымен тақырыптық байланысты. Мысалы, оның "Меланхолияға одасында" негізгі тақырып – өмір процесін қабылдау. Алайда, бұл тақырып "Күзге" кейінірек пайда болған кезде, ол өзгеше. Бұл жолы ақынның бейнесі жоғалады, және қиялданған оқырманға ешқандай өсиет айтылмайды. Ашық дау-дамайлар жоқ, сондай-ақ "драмалық пікірталас, наразылық және шектеулер жоқ". Өлімнің соңғылығы мен маусымдар циклындағы өмірдің жаңаруының белгілері арасында үйлесімділік бар, бір күннің жаңаруымен салыстырылады. Сыншылар процестің әртүрлі аспектілеріне назар аударуға бейім. Кейбіреулер жаңартуға назар аударды; Уолтер Джексон Бейт әр шумақтың тақырыбына "оның қарама-қарсы" идеясын қосады, мұнда өлім, тек жанама түрде болса да, өмірдің жаңартылуын білдіреді. Өсудің жалғасуы енді қажет емес; жетілу аяқталды, ал өмір мен өлім үйлесімде. Жыл мезгілдерінің циклын сипаттау оқырманға "өзінен үлкен бір нәрсеге" қатысты болуды сезінеді, бірақ цикл жыл сайын аяқталады, осылайша жеке өмірдің аяқталуына ұқсас. О'Рурк өлеңнің соңында осы аяқталғандықтан туындаған қорқыныш сезімі бар екенін айтады, бірақ басқа ұлы одалардан айырмашылығы, бұл өлеңде ақынның бейнесі толығымен жоғалып кеткен. 1979 жылғы эссесінде Джером МакГанн өлеңге тарихи оқиғалардың жанама әсер еткенмен, Китс 1819 жылғы саяси жағдайды әдейі елемегенін дәлелдеді. Бұл пікірге қарсылық білдіріп, Эндрю Беннетт, Николас Роу және басқалар өлеңде саяси сілтемелер бар деп сенген нәрсеге назар аударды. Роу 1819 жылғы Питерлу қырғынына тікелей байланысты деп мәлімдеді. Кейін Пол Фрай МакГаннның ұстанымына қарсы былай деп дәлел келтірді: "Осылайша, "Күзге" әлеуметтік зорлық-зомбылықтан қашу деп айту орынсыз болып көрінеді, өйткені ол өліммен кездесудің өзі [ ] бұл саяси кодталған тарихтан қашу емес, автордың радикализміне мәжбүрлі сатқындықты көрсетеді [ ]. МакГанн Китсті саяси наивность деген айыптан құтқарып, оның радикалдылыққа қарсы бағыныштылыққа ұшырағанын айтуды ойлайды". Жақында, 2012 жылы Китске шабыттандырған жүгері егістігінің нақты орны Ричард Маргграф Терли, Джейн Арчер және Говард Томас жазған мақаласында талқыланды, олар жаңа мұрағаттық дәлелдерге сүйенді. Дәстүр бойынша, Китс күнделікті серуендеп жүрген Уинчестерден оңтүстікке қарай сулы далалар оның әнін көрді және естіді деп болжанады. Маргграф Терли, Арчер және Томас ода Китстің базарлық қаланың шығыс шетіндегі Сент-Джайлс төбесіне жасаған сапарынан тікелей шабыттанды деп санайды. Бұл жер бұрын тоғай болған, бірақ қазір азық-түлік өндірісі үшін пайдаланылуда, нан бағасының жоғары болуына байланысты. Авторлардың пікірінше, бұл жаңа топография Китстің заманауи саясатқа, әсіресе азық-түлік өндірісі мен жабдықтауын басқаруға, жалақыға және өнімділікке қатысты қатысуын бұрын байқалмаған жаңа қырынан көруге мүмкіндік береді. Алан Бевелл 1999 жылғы зертмесінде британ әдебиетіне колониялардың аурулары мен климатының әсерін қарастырды және "Күзге" пейзажын "ағылшын климаттық кеңістігінің пайда болуының биомедициналық аллегориясы" ретінде қарастырды. Ұлыбританияның соңғы бір жарым ғасыр бойындағы колониялық билігі ана елді шетелдік ауруларға және экстремалды тропикалық климаттың қауптеріне таныстырды. Китс, медициналық білімі бар, сонымен қатар өзі созылмалы аурудан зардап шеккен және замандастары сияқты "колониялық медициналық дискурсымен" әсер еткен, бұл қауіпті жақсы білді. Бевеллдің сөзіне сәйкес, "Күзге" пейзажы Англияның ауылдық аймағының қолайлы климатын ауруға ұшыраған шетелдік орталарға денсаулықты балама ретінде көрсетеді. "Ылғалды" "қызудың" сипаттары, тропикалық климатпен байланысты артық пісу, өлеңге енгенімен, бұл элементтер Китстің бұрынғы поэзиясындағыдан гөрі аз, Англияның ауылдық аймағының құрғақ, сергінетін күзгі ауасымен теңдестіріледі. Бевеллдің пікірінше, "Күзге" өлеңінде Китс "денсаулыққа деген жеке тілегін" білдірген және "ұлттық ортаның мифін" құрған. Томас Макфарланд 2000 жылы өлеңнің "саяси, әлеуметтік немесе тарихи оқылымдарын" шамадан тыс бағалауға қарсы ескертіп, олардың "толыққанды беті мен гүлденуінен" алаңдататынын айтты. "Күзге" өлеңінің ең маңыздысы – табиғатты шақырудағы бейнелер мен сілтемелердің шоғырлануы, күздің өзіндегі "тірілік пен өлімнің өзара байланысын" көрсетеді.

Құрылымы

"Күзге" поэмасы үш шумақтан тұрады, әрқайсысы он бір жолдан. Китстің 1819 жылы жазылған басқа одалары сияқты, құрылымы одалдық гимн құрылымын ұстанады, классикалық строфа, антистрофа және эпод бөлімдеріне сәйкес келетін үш анық бөлімге бөлінген. Шумақтар басқа одалардан он емес, он бір жол қолдану арқылы ерекшеленеді және әр шумақтың соңғы жолынан бұрын екі тармақты өлең болады. "Күзге" поэмасында Китс сол жылдың көктемінде жазылған бес өлеңінде жетілдірген поэтикалық тәсілдерді қолданады, бірақ кейбір жағынан олардан өзгеше, баяндаушыдан бас тартып, нақты ұғымдармен айналысады. "Күзге" поэмасында көптеген бұрынғы өлеңдердегідей драмалық оқиға жоқ; поэма фокусын өзгерте отырып, назар аударатын объектілерде аз өзгеріс байқалады. Уолтер Джексон Бейттің сөзімен айтқанда, "процесс пен тоқтаудың бірігуі", "тыныштықта ұсталған күш", Китстің өзі "позициялау" деп атаған әсер бар. Үшінші шумақтың басында ол қайғымен байланысты Ubi sunt поэтикалық тәсілін қолданады және бейнеленген тақырыпқа сұрақ қояды: "Көктемнің әндері қайда?". Басқа одалар сияқты, "Күзге" иамбтық пентаметрмен (бірақ басынан бастап күрт өзгертілген) жазылған, әр жолда бес буынды екпін және әдетте әрбір екпінді буыннан бұрын әлсіз буын келеді. Китс Август инверсиясын қолдану арқылы бұл форманы өзгертеді, кейде жолдың басында екпінді буыннан кейін әлсіз буынды қолданады, соның ішінде бірінші жолда: "Тұманды маусым және мол жемістілік"; және келесі екі шумақтың басында екі екпінді буынды біріктіретін спондейлерді қолданады, қойылған сұрақтарға баса назар аудару: "Кім сені көрмеді?", "Әндер қайда?". "Күзге" поэмасының ұйқасы әр шумақты ABAB үлгісімен бастау үлгісін ұстанады, одан кейін бірінші шумақта CDEDCCE және екінші және үшінші шумақтарда CDECDDE ұйқас схемасы келеді. Китс әдетте "жүзімді жүзімге тиейтін және қыздарымен жарылқауға болатын" сияқты бір буынды сөздерді қолданады. Сөздердің салмағы қос ерін дауыссыздарының (б, м, п) баса назарымен, "Жаз олардың ылғалды ұяларын толтырды" сияқты жолдармен анықталады. Өлеңнің ағысын басқаратын ұзын дауыстыларға да баса назар аударылады, бұл оған баяу, өлшенген ырғақты береді: "жарылған бұлттар жұмсақ өліп бара жатқан күнді гүлдейді". Басқа өзгерістер фразаларды күшейтуді қамтиды, әсіресе 13-жолдағы "Сені іздеген әркім табады" фразасын "Шетте іздеген әркім табады" деп өзгерту. Екінші шумақтың көптеген жолдары, әсіресе ұйқас схемасына сәйкес келмейтіндері толығымен қайта жазылды. Кішігірім өзгерістердің кейбірі түпнұсқа қолжазбада жоқ тыныс белгілерін қосу және әріптерді өзгерту болды.

Сыни қабылдау

Сыншылар мен ғалымдар "Күзге" ағылшын тіліндегі ең кемелді өлеңдердің бірі деп бірауыздан мақтады. А.С. Суинберн оны "Грек урнасына арналған одамен" бірге Китстің "абсолюттік кемелділікке ең жақын" өлеңдері деп атады; Эйлин Уорд оны "Китстің ең кемелді және тыныш өлеңі" деп жариялады; ал Дуглас Буш өлеңнің "құрылысы, текстурасы, тоны және ырғағы жағынан мінсіз" екенін айтты. Уолтер Эверт 1965 жылы "Күзге" – "Китстің жазған жалғыз кемелді өлеңі" деп мәлімдеді. "Күзге" туралы алғашқы сын-пікірлер оны Китстің "Ламия, Изабелла, Сент-Агнес кештесі және басқа да өлеңдер" жинағының бір бөлігі ретінде қарастырды. 1820 жылғы шілде айындағы "Мунтли ривью" журналында анонимді сыншы былай деп жазды: "Бұл автордың қиялы мен фантазиясы өте бай; тіпті соңғы қабілетінің артық болуы оның 'Күз туралы' жолдарында көрінеді, олар табиғаттың шынайы бейнесін біз есте сақтайтын кез келген сипаттамадан гөрі көбірек көзге көрсетеді. Егер біз жас К. мырзаның ерекшеліктері сынның күшімен түзетілмейтінінен қорқатын болсақ, оны сәл кем ерекше болуға, тым жаңа немесе тым ескі тіркестерді жақсы көруге және поэзияның бірінде немесе екіншісінде тұрмайтынына сенуге шақырар едік". Жосия Кондер 1820 жылғы қыркүйек айындағы "Эклектикалық шолу" журналында: "Поэзияның дәмін тату үшін әдетте қысқа бөлімдерге жүгінеді. Көктемге арналған келесі ода жаман үлгі емес". 1820 жылғы қазан айындағы "Эдинбург журналының" анонимді сыншысы Китстің кейбір ұзын өлеңдерін талқылағанда "Фантазияға арналған ода" және "Күзге арналған ода" да үлкен құндылыққа ие" деген ойды қосты. Китстің қайтыс болғаннан кейін оның поэзиясының құндылықтарын тану баяу болды, бірақ ғасырдың ортасына қарай, Виктория дәуірінде оның мінезінің "әлсіздігі" туралы кең таралған пікірге және "Китстің жұмысы мәнсіз сезімталдықтан тұрады" деген жиі айтылатын көзқарасқа қарамастан, оның кейбір өлеңдері бағалайтын аудиторияны тапты, соның ішінде "Күзге". 1844 жылы "Дамфрис геральд" газетінде Китстің поэзиясы туралы жазған Джордж Гилфиллиан "Күзге" – "Китстің кішігірім шығармаларының ең жақсысы" деп атады. 1851 жылғы лекциясында Дэвид Макбет Моир "төрт керемет оданы" – "Түнқұлаққа", "Грек урнасына", "Меланхолияға" және "Күзге" – "барлығы терең ойға толы, көркемдікпен суреттелген және әсерлі" деп мақтады. 1865 жылы Мэтью Арнольд "Китстің күздегі [тақырыбындағы] сөзсіз нәзіктігі, әсемдігі мен кемелділігін" ерекше атап өтті. Джон Деннис 1883 жылы ұлы ақындар туралы еңбегінде: "Күзге арналған ода" суреттейтін маусымның салтанатымен пісіп жетілген, ол лирикалық поэзияның ең қымбат асыл тастарының қатарында мәңгілік орын алады" деп жазды. 1888 жылғы "Британника" былай деп жариялады: "Бұл [одалардың] ішінде абсолютті кемелділікке, адам сөздеріне мүмкін болатын ең керемет сұлулықтың жеңімпаздық жетістігіне ең жақын екеуі, мүмкін, Күзге және Грек урнасына арналған одалар". ХХ ғасырдың басында Стивен Гвинннің 1904 жылғы ұлы поэзияны талдауында: "Китстің өлеңдерінің ішінде ең бастысы үш ода – Түнқұлаққа, Грек урнасына және Күзге. Осы одалардың ішінде сыншылардың таңдауы қиын, олардың әрқайсысында поэзияның бүкіл сиқыры қамтылған сияқты". Сидни Колвин 1917 жылғы өмірбаянында: "Күзге арналған ода [ ] оқырманның ақыл-ойына және жан дүниесіне Грек урнасына, Түнқұлаққа немесе Меланхолияға арналған одалар сияқты кең жол ашпайды, бірақ орындалуы жағынан олардың кез келгенінен де толық және мінсіз". 1934 жылы Романтикалық поэзияны талдау кезінде Маргарет Шервуд поэманың "жер процестері туралы бастапқы сезім мен күңгірт ойдың кезеңін, олар жеке тұлға туралы ойға ауысқан кезде, кемелді түрде білдіретінін" айтты. 1961 жылы Харольд Блум "Күзге" – "ағылшын тіліндегі ең кемелді қысқа өлең" деп сипаттады. Осыдан кейін Уолтер Джексон Бейт 1963 жылы "әр ұрпақ оны ағылшын тіліндегі ең кемелді өлеңдердің бірі деп тапты" деп мәлімдеді. 1981 жылы Уильям Уолш "Басты одалардың ішінде ешкім "Күзге" деген өлеңнің орны мен үстемдігін күмәнге ұшыратпады, онда Китстің өмірінде шын жүректен еңбек еткен, оның хаттарында өте сенімді түрде айтылған толық жетілуін көрдік". Әдеби сыншы және академик Хелен Вендлер 1988 жылы "Китс "Күзге" арналған әнінде өнердің әлеуметтік құндылығын ең толық және жеткілікті түрде көрсетеді" деп мәлімдеді. 1997 жылы Эндрю Мошн "Күзге" туралы сын көзқарасын...