Кіріспе

Итканды мүңктердің түрлері

Итканды мүңк (mentha) – ғылыми жіктеме бойынша Mentha spicata ('/m//ɛ//n//θ//ə// //s//p//aɪ/'/k//eɪ//t//ə/,) деп аталатын мүңк түрі, сонымен қатар бақша мүңкі, қарапайым мүңк, қозы мүңкі және скумбрия мүңкі деп те белгілі. Ол Еуропа мен оңтүстік-температтық Азияда, батыста Ирландиядан шығыста Қытайдың оңтүстігіне дейін таралған. Бұл өсімдік Солтүстік және Оңтүстік Африка, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америка сияқты әлемнің көптеген басқа да температуралық аймақтарында табиғи түрде өседі. Ол тағамдар мен дәрілік шәйлерде дәм беру үшін қолданылады. Ароматты май, яғни итканды мүңк майы, дәмдеуіш ретінде де, кейде хош иіс үшін де қолданылады. Бұл түр мен оның кіші түрлерінің көптеген синонимдері бар, оның ішінде Mentha crispa, Mentha crispata және Mentha viridis.

Сипаттама

Шыршалы минт көп жылдық шөптесін өсімдік. Ол биік болады, сабақтары мен жапырақтары әртүрлі деңгейде түксіз немесе түкті, және кең таралған, ет тәрізді жер астындағы тамырсабақтан өседі. Жапырақтары ұзын және кең, тісті жиекті. Сабағы төртбұрышты пішіндес, мят тұқымдасының өсімдіктеріне тән ерекшелік. Шыршалы минт гүлдерін жіңішке масақтарда шығарады, әр гүлдің түсі қызғылт немесе ақ, ұзын және кең болады. Шыршалы минт жазда гүлдейді (солтүстік жарты шарда шілдеден қыркүйекке дейін), және салыстырмалы түрде ірі тұқымдары болады. Mentha spicata жапырақ тілімдерінің өлшемдері, жапырақ тамырларының айқындығы және түктерінің мөлшері бойынша айтарлықтай өзгереді.

Саңырауқұлақтар аурулары

Саңырауқұлақтық аурулар жалбыздың кең таралған аурулары болып табылады. Екі негізгі ауру – тот және жапыраққа дақ. Puccinia menthae – "тот" деп аталатын ауруды қоздыратын саңырауқұлақ. Тот жалбыз жапырақтарында ісіктер пайда етіп, олардың түсуіне әкеледі. Жапыраққа дақ – Alternaria alernata саңырауқұлағы жалбыз жапырақтарында болғанда пайда болатын саңырауқұлақтық ауру. Инфекция жапырақтың үстіңгі жағында дөңгелек қара дақтар түрінде көрінеді. Rhizoctonia solani, Verticillium dahliae, Phoma strasseri және Erysiphe cischoracearum саңырауқұлақтары да жалбыз ауруларына себеп болады.

Нематод аурулары

Нематод ауруларының кейбір түрлері – тамыр түйіндері және тамыр зақымданулары. Бұл өсімдікте тамыр түйіндерін тудыратын нематод түрлері әртүрлі Meloidogyne түрлеріне жатады. Ал тамыр зақымдануына Pratylenchus нематод түрлері себеп болады. Бағбандар оны көбінесе құмыраларда немесе гүлзарларда өсіреді, себебі оның жайылмалы, инвазивті тамырсабақтары бар. Шырша жапырақтарын жаңа, кептірілген немесе мұздатылған күйінде қолдануға болады. Өсімдік гүлдегеннен кейін жапырақтарының хош иісі азаяды. Оны гүлдер ашыла бастағанда немесе алдында (толық ашылғанда) кесіп, сабақтың жартысынан үштен екі бөлігіне дейін қалдырып кептіруге болады (кіші бүршіктерге өсуге орын қалдырады). Кептірудің қай әдісі тиімдірек дегенде пікір таластар бар; кейбіреулер әртүрлі материалдарды (мысалы, пластик немесе мата) және жарық жағдайларын (мысалы, қараңғылық немесе күн сәулесі) ұсынады. Жапырақтарды тұз, қант, қант сиропы, спирт немесе майда сақтап қоюға болады.

Мұнайды пайдалану

Қызыл жалбыз оның хош иісті майы үшін қолданылады, ол қызыл жалбыз майы деп аталады. Қызыл жалбыз майындағы ең көп кездесетін қосылыс – R (–) карвон, ол қызыл жалбызға ерекше иіс береді. Қызыл жалбыз майында лимонен, дигидрокарвон және 1,8 цинеол да көп мөлшерде кездеседі. Бидайық майынан айырмашылығы, қызыл жалбыз майында аз мөлшерде ментол және ментон бар. Ол тіс пастасы мен тәттілерге хоштандыру үшін қолданылады, кейде шампунь мен сабынға қосылады.

Дәстүрлі медицина

Қызыл жалбыз дәстүрлі медицинада қолданылып келген. Түтін шығару үшін қолданылатын қызыл жалбыз эфир майы ересек көбелектерге қарсы тиімді инсектицид болып табылады.

Микробқа қарсы зерттеулер

Спирминт оның микробқа қарсы белсенділігі үшін қолданылған, бұл карвонмен байланысты болуы мүмкін. Оның in vitro жағдайындағы бактерияға қарсы белсенділігі амоксициллин, пенициллин және стрептомицинмен салыстырылды.

Ішкіштер

Қызыл жалбыз жапырақтары суға салынып, қызыл жалбыз шайы дайындалады. Қызыл жалбыз Мағрибтік нәрке шайының құрамына кіреді. Марокконың таулы аймақтарында өсетін бұл жалбыздың иісі айқын, күшті, бірақ жұмсақ. Қызыл жалбыз мохито және мята джулеп сияқты бірнеше аралас сусындардың құрамына кіреді. Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында жазғы дәстүрге айналған, мұздатылған және қызыл жалбызбен дәмделген тәтті шай.