Кіріспе

Данияның, Гренландияның және Фарер аралдарының ресми валютасы, сондай-ақ Данияның ұлттық валютасы, кейде «Дания тәжі» деп аталады.

Крона (көпше түрі: кроналар; белгісі: kr.; коды: DKK) – 1875 жылдың 1 қаңтарында енгізілген Дания, Гренландия және Фарер аралдарының ресми валютасы. ISO коды «DKK» және валюта белгісі «kr.» кеңінен қолданылады; біріншісі сан алдында, екіншісі кейбір жағдайларда одан кейін келеді. Валюта ағылшын тілінде кейде «Дания кронасы» деп аталады, себебі «крона» сөзі сөздік мағынасында «корона» дегенді білдіреді. Данияда крона монеталары 17 ғасырдан бері соғылып келеді. Бір крона 100 øre-ге (бірлік және көпше түрінде бірдей) бөлінеді, «øre» атауы латын тіліндегі «алтын» сөзінен шыққан болуы мүмкін. Барлығында кронаның он бір номиналы бар, ең кішісі – 50 øre монетасы (бір кронаның жартысы). Бұрын øre монеталары көбірек болған, бірақ инфляцияға байланысты олар қолданыстан шығарылды. Крона Еуропалық Одақтың валюта бағамын реттеу механизмі ERM II арқылы евроға бекітілген. Кейбір ірі саяси партиялар евроны қабылдауды қолдайды, алайда 2000 жылғы еуроаймаққа қосылу туралы референдумда 53,2% дауыс берушілер кронаны сақтауды, ал 46,8% еуроаймаққа қосылуды жақтады.

Тарих

Данияның ең көне монетасы – 825–840 жылдары соғылған пенни (penning), бірақ ең алғашқы жүйелі монета соғу 10 ғасырдың соңында Харальд Блютут жасаған korsmønter деп аталады. Данияда ұйымдастырылған монета соғуды Ұлы Кнут 1020 жылдары кең ауқымда енгізді. Лунд (қазір Швецияда) – негізгі монета соғу орны және орта ғасырларда Данияның ең маңызды қалаларының бірі болды, бірақ монеталар Роскилде, Слагельсе, Оденсе, Аалборг, Орхус, Виборг, Рибе, Орбек және Хедебиде де соғылды. Шамамен 1000 жыл бойы Дания патшалары – бірнеше ерекшеліктерден басқа – өздерінің есімдері, монограммалары және/немесе портреттері бар монеталарды шығарды. Қазіргі заманғы крон 1875 жылдың қаңтарында Данияның валютасы ретінде енгізілді. Ол ригсдалерді 2 крон = 1 ригсдалер есебімен алмастырды. Бұл кронды 1 килограмм таза алтынға 2480 крон мөлшерінде алтын стандартына қойды. 18 ғасырдың соңғы жартысында және 19 ғасырдың көп бөлігінде экономикалық белсенділік өсіп, монеталардан гөрі пайдалануға ыңғайлы төлем құралдарына қажеттілік туды. Осының салдарынан банкноттар монеталардың орнына жиі қолданыла бастады.

Евромен байланысы

Дания 2000 жылы өткен референдумда қабылданбағандықтан евроны енгізбеді, бірақ Дания кронасы евроға тығыз байланысты (шамасы 7.46038±2.25%) және Еуропалық Одақтың валюта бағамын қалыптастыру механизмі ERM II-ге қатысады. Данияның шекарасы бір еурозона мүшесі – Германиямен және тағы бір Еуропалық Одақ мүшесі – Швециямен өтеді, Швеция болашақта евро аймағына қосылуға заңды міндетті. Алайда Швеция ERM II-ге қосылу ерікті екенін айтады, осылайша әзірге евроны қабылдаудан бас тартып отыр.

Фарер аралдары мен Гренландия

Фарер аралдары Дания кронасының жергілікті, тәуелсіз емес нұсқасын қолданады, ол Фарер кронасы деп аталады және Дания кронасына тең бағаланған, Дания монеталары сериясын пайдаланады, бірақ олардың 1950 жылдары алғаш рет шығарылып, кейін 1970 және 2000 жылдары жаңартылған жеке банкноттары бар. Гренландия 2006 жылы Гренландияның жеке банкноттарын енгізу мақсатында "Гренландиядағы банкноттар туралы" заңды қабылдады. Заң 2007 жылдың 1 маусымында күшіне енді. 2010 жылдың күзінде Гренландияның жаңа үкіметі Гренландияның жеке банкноттарын енгізуге ниетті емес екенін мәлімдеді, ал Danmarks Nationalbank Гренландия сериясын әзірлеу жобасын тоқтатты. Дегенмен, Гренландия Дания кронасын жалғыз ресми валюта ретінде пайдаланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гренландия отарлық басқару кезеңінде 1803 және 1968 жылдар аралығында жеке банкноттар, ал 1926 және 1964 жылдар аралығында монеталар шығарды (Гренландия ригсдалері мен Гренландия кронасын қараңыз). Фарер аралдары мен Гренландияның жеке IBAN кодтары бар (FO және GL, ал Дания үшін DK). Елдер арасындағы аударымдар халықаралық аударымдар болып саналады және халықаралық комиссиялар алынады, ЕО ережелеріне бағынбайды.

Еске алу және тақырыптық монеталар

Бағдарламаға кіретін монеталардың мөлшері мен металл құрамы олардың номиналына сәйкес келетін қалыпты монеталармен бірдей. Бірінші серия, 2002-2007 жылдар аралығында шығарылған, Даниядағы мұнараларды бейнелейтін 20 крондық монеталардан тұрды және он түрлі мотивті қамтыды. Мұнараларды таңдауда, эстетикалық тартымды ғана емес, сонымен қатар Дания, Фарер аралдары және Гренландияның әртүрлі аймақтарынан алынған әртүрлі пішіндегі және қызмет атқаратын мұнараларды көрсетуге маңыз берілді. Копенгаген қалалық әкімшілігі бейнеленген соңғы монета 2007 жылдың маусым айында шығарылып, серияның аяқталуын білдірді. 2007 жылы басталған 20 крондық монеталардың екінші сериясы он екі жоспарланған мотивтен тұрды, ал 2011 жылдың қарашасына дейін он монета шығарылды. Бұл серия Данияны теңіздік держава ретінде көрсетеді, онда Дания, Фарер және Гренландияның танымал кемелері бейнеленген. Алдыңғы мұнаралар сериясы сияқты, бұл серия да үш елдегі кеме жасау саласындағы маңызды орындарды көрсетеді. 2005 жылы Дания Ұлттық банкі Ханс Кристиан Андерсеннің ертегілерінен мотивтер алынған 10 крондық естелік монеталар сериясының біріншісін шығарды. Монеталардағы мотивтер ертегілердің маңызды аспектілерін және тақырыптарын көрсету үшін таңдалды, ал бесінші және соңғы, «Құсқақ» ертегісінен шабыттанған монета 2007 жылдың 25 қазанында шығарылды. 2007 жылы ертегілер сериясы аяқталғаннан кейін, Халықаралық полярлық жылды мерекелеу үшін 10 крондық үш естелік монетадан тұратын екінші серия ұсынылды. Монеталарда мұз аюы, Сириус мұздық патрулі және Солтүстік шоқжұлдызы бейнеленген, олар Гренландияның мәдениеті мен географиясы аясында ғылыми зерттеулерді насихаттауға бағытталған. «Солтүстік жарығы» деген атаумен шығарылған үшінші және соңғы монета 2009 жылы серияны аяқтады.

Банкноттар

Данияның 1945 жылдан кейін шығарылған банкноттарының көпшілігі (кейбір ерекшеліктерден басқа) төлем ретінде қолданылады. 1945 жылдан бері банкноттар 5 крона, 10 крона, 20 крона, 50 крона, 100 крона, 200 крона, 500 крона және 1000 крона номиналында шығарылды. 2023 жылғы 30 қарашада 2009 жылға дейін шығарылған барлық банкноттардың 2025 жылғы 31 мамырдан бастап заңды төлем құралы емес екені жарияланды.

Келесі серия

Банкноттардың келесі сериясы 2028–2029 жылдары жарыққа шығады және онда 1000 кроналық банкнота болмайды, ол 2025 жылдың 31 мамырынан бастап қолданыстан шығарылады. Жаңа сериядағы банкноттар мен 2009 жылғы сериядағы банкноттар біраз уақыт бойы қатар айналыста болады, бірақ ақырында тек жаңа сериядағы банкноттар ғана заңды төлем құралы болып саналады. Жобалау жұмысы 2024 жылдың көктемінде басталады.

Есімдіктер

Контекстке сәйкес, кейбір банкноттар бейнелі мағынаға ие. 100 кроналық банкнотты кейде "хунд" (ит) деп атайды, бұл "хундреде" (жүз) сөзін қысқарту. 500 кроналық банкнотаны "пловманд" (егінші) деп атауға болады, себебі бұл банкноттың бұрынғы айналымында плугмен жұмыс істеп жатқан адамның суреті бейнеленген. Ал 1000 кроналық банкнотты "тудсе" (бақа) деп те атайды, бұл "тусинде" (мың) сөзімен байланысты әдемі ойынға негізделген. 1972 жылғы үлгідегі банкнотта суыр бейнеленгендіктен, 1000 кроналық банкнотты "егерн" (суыр) деп те атай беруге болады.