Сотына көмектесуші ("соттың досы") ұғымы

Кіріспе

Латын тіліндегі "сот досы" деген мағынаны білдіретін заң термині. Amicus curiae (; ) – сот ісіне тарап болмаған, бірақ сотқа іс бойынша ақпарат, сараптама немесе көзқарас ұсыну арқылы көмек көрсетуге рұқсат етілген жеке тұлға немесе ұйым. Amicus brief қарастырылатыны, әдетте, соттың дискрециясы бойынша шешіледі. Бұл фраза латын тілінде және терминнің пайда болуы 1605–1615 жылдар аралығына дейін жетеді. Amici curiae көбінесе жалпыға ортақ мүдделерге байланысты және азаматтық құқықтарға қатысты мәселелерде қолданылады. Американдық заң жүйесінде amicus curiae басқа юрисдикцияларда "араласушы" деп аталатын адамға сіңіріледі: даулы мәселелер бойынша маңызды балама немесе қосымша перспектива ұсыну үшін заңдық ұсыныстар беруді сұрайтын адам немесе ұйым. Американдық соттарда бұл amicus brief деп аталады. Канада сияқты басқа юрисдикцияларда amicus curiae – соттың сұрауымен, әсіресе тараптардың бірі немесе екеуі де адвокаттың қызметін пайдаланбаған жағдайда, толыққанды қарастырылмаған мәселелер бойынша заңдық ұсыныстар беруге шақырылған адвокат.

Тарих

Amicus curiae фигурасы мен римдік құқықтық тәжірибе арасындағы тікелей немесе жанама байланыстар әлі де талқыланып жүр. Кейбір ғалымдар латын тіліндегі бұл аталымды англосаксон әлемінің мәдени элитасының (соның ішінде заңгерлердің) латын тілін қолданғандығымен түсіндіреді. Сондықтан көптеген латын заң терминдері алдымен ағылшын заңы арқылы, содан кейін АҚШ заңдарында тарады. Италиялық ғалым Джованни Крискуоли, теориялық тұрғыдан оны римдік "consiliarius" фигурасымен салыстыру мүмкіндігін мойындағанмен, "бұл – таза англосаксондық шығу тегінің фигурасы" деген қорытындыға келді. 9 ғасырдан бастап ол ағылшын заңына енгізілді, ал кейін көптеген жалпы құқық жүйелеріне тарады. Соңғы кезде ол халықаралық құқыққа, әсіресе адам құқықтары саласына енгізілді. Одан кейін ол кейбір азаматтық құқық жүйелеріне де енгізілді (2013 жылдың мәліметі бойынша, Аргентинаның заң жүйесіне және Гондурас Республикасының 2010 жылғы азаматтық процессуалдық кодексіне енгізілген). Бүгінде оны Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот, Америкааралық адам құқықтары комиссиясы, Америкааралық адам құқықтары соты, Еуропалық Одақ соты және Ливанға арналған арнайы трибунал пайдаланады.

Презентация

Амикустың рөлін апелляциялық судья Сирил Салмон Allen v Sir Alfred McAlpine & Sons Ltd [1968] 2 QB 229 ісінде 266 F G бетінде былай сипаттады:

Мен әрқашан амикус курияның рөлі сотқа заңды бейтарап түрде түсіндіру арқылы көмектесу, немесе тараптардың бірі өкілдіксіз болған жағдайда, оның атынан заңдық аргументтерді ұсыну екенін түсіндім. Бұл рөл баспасөзде көбінесе адвокаттық топтың апелляциялық сотта өзі дауласқан тарап емес іс бойынша қысқаша хат ұсынған кезде айтылады. Апелляциялық істер әдетте апелляциялық сот ісіндегі фактілер мен аргументтермен шектеледі; адвокаттар өз клиенттеріне ең тиімді фактілер мен аргументтерге назар аударады. Егер іс кең ауқымды салдарға ие болса, амикус курия хаттары осы мәселелерді айқындаудың бір жолы болып табылады, сондықтан соттың күтілетін шешімінің кең құқықтық немесе қоғамдық саясатқа тигізер ықпалы тек іске тікелей қатысы бар тараптардың ұстанымдары мен аргументтеріне ғана байланысты болмайды. Көзге түсетін істерде амикустар көбінесе үлкен заңгерлік бюджеттері бар ұйымдар болып табылады. Мысалы, АҚШ-та коммерциялық емес құқықтық қорғау ұйымдары, сияқты Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы, Landmark Legal Foundation, Pacific Legal Foundation, Electronic Frontier Foundation, Law and Justice жөніндегі Америкалық орталық немесе Марихуана заңдарын реформалау жөніндегі Ұлттық ұйым (NORML) сияқты ұйымдар, белгілі бір құқықтық өзгеріс немесе түсіндіруді қолдау немесе қарсылық білдіру үшін мұндай хаттарды жиі ұсынады. Егер шешім бүкіл салаға әсер етуі мүмкін болса, дауласқан тараптардан басқа компаниялар да өз алаңдаушылықтарын білдіруге ниет білдіруі мүмкін. АҚШ-та федералды соттар штат заңдарының конституциялық заңдылығына қатысты істерді жиі қарастырады. Сондықтан штаттар өздерінің заңдары немесе мүдделеріне әсер етуі мүмкін болған жағдайларда амикус курия ретінде хаттар ұсына алады, мысалы, Макдональд ш. Чикаго ісінде Техас (және Калифорния дербес түрде) басшылығымен отыз екі штат мұндай хаттар ұсынды. Де-факто амикустар, хаттар ұсынбаса да, баспа және әлеуметтік желілердегі іс бойынша академиялық көзқарастарды ұсынуы мүмкін. Мысалы, егер заң белгілі бір тақырып бойынша заңнама тарихына басымдық берсе, тарихшы осы талапты өзінің мамандандырылған білімімен бағалауды таңдауы мүмкін. Экономистер, статистиктер, әлеуметтанушылар және т.б. де солай істей алады. Газеттердегі редакциялық мақалалар, блогтар және басқа да пікірлер Жоғарғы Сот шешімдеріне де-факто амикус курия ретінде әсер етуге қабілетті. Алайда, олар техникалық тұрғыдан амикус курия деп есептелмейді, өйткені олар сотқа материалдар ұсынбайды, рұқсат сұрау қажеттілігі жоқ және олардың оқылғанына кепілдік берілмейді.

I had always understood that the role of an amicus curiae was to help the court by expounding the law impartially, or if one of the parties were unrepresented, by advancing the legal arguments on his behalf. The situation most often noted in the press is when an advocacy group files a brief in a case before an appellate court in which it is not a litigant. Appellate cases are normally limited to the factual record and arguments coming from the lower court case under appeal; attorneys focus on the facts and arguments most favorable to their clients. Where a case may have broader implications, amicus curiae briefs are a way to articulate those concerns, so that the possibly broad legal or public policy implications of the court's anticipated decisions will not depend solely on the positions and arguments advanced by the parties directly involved in the case. In prominent cases, amici curiae are generally organizations with sizable legal budgets. In the United States, for example, non profit legal advocacy organizations, such as the American Civil Liberties Union, the Landmark Legal Foundation, the Pacific Legal Foundation, the Electronic Frontier Foundation, the American Center for Law and Justice or the National Organization for the Reform of Marijuana Laws (NORML), frequently submit such briefs to advocate for or against a particular legal change or interpretation. If a decision could affect an entire industry, companies other than the litigants may wish to have their concerns heard. In the United States, federal courts often hear cases involving the constitutionality of state laws. Hence states may file briefs as amici curiae when their laws or interests are likely to be affected, as in the Supreme Court case McDonald v. Chicago, when thirty two states under the aegis of Texas (and California independently) filed such briefs. De facto amici curiae who do not file briefs may present in the print media and social media academic perspectives on the case. For example, if the law gives deference to a history of legislation of a certain topic, a historian may choose to evaluate the claim from their specialized expertise. Economists, statisticians, sociologists, etc. may choose to do the same. Newspaper editorials, blogs, and other opinion pieces arguably have the capability to influence Supreme Court decisions as de facto amici curiae. They are not, however, technically considered amici curiae, as they do not submit materials to the Court, do not need to ask for leave, and have no guarantee that they will be read.

АҚШ Жоғарғы соты

АҚШ Жоғарғы Соты алдында қаралып жатқан істерде ұсынылатын amicus curiae брифіндері үшін арнайы ережелер бар. Жоғарғы Соттың 37-қағидасында, басқаша айтқанда, мұндай брифінг "тараптар қарастырмаған, бірақ "маңызды көмек беруі мүмкін" "маңызды мәселені" қамтуы керек" делінген. Amicus brief-тің мұқабасында брифінг қай тарапты қолдайтыны немесе тек шешімді растауды немесе жоюды қолдайтыны көрсетілуі тиіс. Сонымен қатар, Сот барлық үкіметтік емес amicus-тардан брифінгті дайындауға немесе ұсынуға қаржылық үлес қосқандарды анықтауды талап етеді. Брифінгтер кітапша нысанында дайындалуы керек және 40 данасы Сотқа тапсырылуы тиіс. АҚШ Жоғарғы Сотында, егер amicus brief-ті федералды үкімет (немесе оның қызметкерлері немесе агенттері) немесе АҚШ штаты ұсынбаса, соттың рұқсаты (өтініш арқылы) немесе тараптардың өзара келісімі қажет. Amicus curiae-ға ауызша дәлелдеме беруге рұқсат беру "ерекше жағдай" саналады. Сот төменгі соттың шешімін ешбір тарап қолдамаса, өзінің amicus curiae-сын тағайындауға құқылы, және бұл кем дегенде 44 рет жасалған. Діни ұйымдар АҚШ Жоғарғы Сотына amicus брифінгін үнемі ұсынады. Мысалы, мұсылман ұйымдары мен жеке тұлғалар бір жынысты неке және гендерлік идентитіктің кең ауқымды түсініктері сияқты даулы мәдени мәселелерді қарастыратын соңғы істердің екі жағына да amicus брифінгін ұсынды.

Канада

Канада заңнамасында amicus curiae – бұл сыртқы тұлға емес, адвокат, сот оны барлық тараптардың мүдделеріне қатысты құқықтық мәселелерді толыққанды қарастыру үшін ұсыныстар беруге шақырады. Егер тараптардың бірі (мысалы, қылмыстық істе айыпталушы) өкілсіз болса (заңдық көмек алуға құқығы болмаса немесе одан бас тартса) және судья бұл оның мүддесіне зиян келтіріп, әділетсіздікке ұшырауы мүмкін деп сақса, судья адвокатты amicus curiae ретінде тағайындауы мүмкін. Адвокат өкілсіз тарапқа қызмет ететін немесе оны өкілдік ететін тұлға емес, бірақ тараптың ісі үшін маңызды құқықтық мәселелерді сот назарына жеткізуге жауапкершілігі бар. Мысалы, қылмыстық сотта amicus-тың міндеті айыпталушының толыққанды жауап беру және қорғану құқығын қамтамасыз ету болып табылады. Amicus тағайындау қажет болатын жағдайларға өте күрделі немесе техникалық сот процесі, білімі жетілмеген айыпталушы немесе когнитивтік немесе психиатриялық мәселелері бар айыпталушы, сондай-ақ тәртіпсіз және бұзылыс тудыратын айыпталушы жатады. Кейбір жағдайларда, егер айыпталушы сот процесінің бір бөлігінде адвокатты жалдаған, бірақ кейін оны жұмыстан босатса және судья amicus қажет деп тапса, бұрынғы адвокат іске таныс болғандықтан amicus ретінде қалуы мүмкін. Тағы бір жағдай, онда amicus тағайындалуы мүмкін, егер айыпталушы зорлық-зомбылық, жыныстық зорлық-зомбылық немесе отбасылық зорлық-зомбылық сияқты қылмыстар бойынша сотта өзін-өзі қорғаса. Өкілсіз айыпталушының мемлекеттік куәгерлерді тексеруге құқығы бар, бірақ оның жеке тексеруіне рұқсат беру, мысалы, шағымданушыны тексеруге рұқсат беру қажет болмауы мүмкін. Осыған байланысты Қылмыстық кодекс судьяға айыпталушының куәгерді жеке тексеруін тоқтатуға және айыпталушының орнына тексеруді жүргізу үшін тәуелсіз адвокатты тағайындауға рұқсат береді.

Италия

Италия заңдарында amici curiae – конституциялық сотқа жазбаша пікір ұсына алатын, конституциялық мәселеге қатысты ұжымдық немесе жалпылама мүдделерді білдіретін коммерциялық емес ұйымдар мен мемлекеттік органдар.

Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ)

Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) дауларды шешу жүйесіндегі amicus curiae брифінің рөлі күмәнді. Бұл күмәнділік ДСҰ дауларының мемлекеттік сипатынан туындайды. ДСҰ жүйесіне тек ДСҰ мүшелері ғана қол жеткізе алады, сондықтан мүше емес ұйымдар, мысалы, үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), одан мүлдем шеттетіліп, өз пікірлерін білдіруге құқығы жоқ. Осылайша, олар ДСҰ шешіміне үн қосудың жалғыз жолы – amicus curiae брифі арқылы. Бүгінгі күні ДСҰ-да мұндай брифтердің қабылдануына қатысты әртүрлі көзқарастар бар. Аталған мәселе АҚШ-тың барлық креветка мен креветка өнімдерін, егер олар тасбақаларды қорғайтын құрылғысыз ауланған болса, импорттауға тыйым салған жағдайына қатысты болды. Алғашқы сатыдағы комиссия экологиялық ұйымдар ұсынған екі amicus curiae брифін қабылдамады, себебі ДСҰ-ның дауларды шешу туралы келісімінің 13-бабына сәйкес, оларды комиссия тікелей сұрамаған. Апелляциялық орган бұл шешімді жойды, ол дауларды шешу туралы келісімнің 12 және 13-баптарына сәйкес, комиссияның брифтерді қабылдауға, қарауға немесе қабылдамауға құқығы бар екенін, тікелей сұраудың қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Бұл мәселе АҚШ – Қорғасын және Бисмут II ісінде қайта қарастырылды, ол Ұлыбританиядан импортталған қызыл қорғасын мен бисмут көміртекті болатқа АҚШ-тың кедендік баж салыуымен байланысты болды. Алғашқы сатыдағы комиссия АҚШ – Креветка ісіндегі ұстанымды бекітіп, екі amicus curiae брифін қабылдады. Апелляциялық орган апелляциялық қарау рәсімдерін құру үшін дауларды шешу туралы келісімнің 17.9-бабы мен Апелляциялық қарау жөніндегі жұмыс регламентінің 16(1) тармағына сүйенді. Бұл апелляциялық органға мұндай брифтерді қабылдауға заңдық құқық беретін бастау болып саналды. Комиссияға келіп түскен бес amicus curiae брифінің ішінде тек Еуропалық қауымдастық ұсынған екеуі ғана қабылданды. Комиссия оларды неге қабылдағаны немесе қабылдамағаны туралы ешқандай түсіндірме бермеді. Апелляциялық орган апелляциялық қарау жөніндегі жұмыс регламентінің 16(1) тармағына сүйеніп, amicus curiae брифін қарау үшін қосымша процедуралар жасады. Ұсынылған 11 брифтің ешқайсысы осы қосымша процедураларды орындамағандықтан қабылданбады.

The role of amicus curiae briefs in the World Trade Organization (WTO) dispute settlement system is controversial. The controversy arises due to the governmental nature of WTO disputes. As only WTO members have access to the system, any non members such as non governmental organizations (NGOs) are excluded and have no right to be heard. Thus the only way for them to contribute to a WTO decision is through amicus curiae briefs. To date there is a divergence in approaches in the WTO as to the admissibility of such briefs. The case concerned a ban by the US on imports of all shrimp and shrimp products not caught with turtle excluder devices. The panel at first instance rejected the two amicus curiae briefs that were submitted by environmental groups, on the basis they were not expressly solicited by the panel under Article 13 of the Dispute Settlement Understanding of the WTO. This was overturned by the Appellate Body who held a panel had authority to accept, consider or reject briefs under Articles 12 and 13 of the Dispute Settlement Understanding regardless of whether they were expressly solicited. The issue was re examined in US – Lead and Bismuth II which concerned the imposition of duties by the US on certain imported hot rolled lead and bismuth carbon steel from the UK. The Panel at first instance affirmed the position in the US – Shrimp case and accepted two amicus curiae briefs that were submitted. On appeal, the Appellate Body relied on Article 17.9 of the Dispute Settlement Understanding and Rule 16(1) of the Working Procedures for Appellate Review to create rules to accept amicus curiae briefs. This was deemed as the source of legal authority to accept such briefs by an Appellate Body. Of the five amicus curiae briefs received by the Panel, only two that were submitted by the European Community, were accepted. The panel did not provide any explanation as to why they were accepted or rejected. On appeal, the Appellate Body relied on Rule 16(1) of the Working Procedures for Appellate Review to create additional procedures to deal with the amicus curiae briefs. Of the 11 briefs submitted, the Appellate Body accepted none on the basis they failed to comply with these additional procedures.