Кіріспе

Құстың жойылған түршесі

Шөптік тауық (Tympanuchus cupido cupido) – үлкен дала тауығының (Tympanuchus cupido) жойылған түршесі, Солтүстік Америкадағы ірі құс, тоқылдақтар тұқымдасынан. 1932 жылы жойылды. Шөптік тауықтар тарихи тұста оңтүстік Нью-Гэмпширден солтүстік Вирджинияға дейінгі Солтүстік Американың жағалау бойындағы бұталы, шұрайлы далаларда мекендеген. Дала тауықтарының басқа түршелері Техастан солтүстікке қарай Индиана мен Дакотаға (ал бұрын Канаданың оңтүстік-орталық бөлігінде) далаларда қоныстанған. Шөптік тауықтар отарлық дәуірде өте көптеп кездесетін; осы себепті, ол құс болғандықтан, отарлаушылар оны тамақ үшін көп аулаған. Пилигримдердің алғашқы Алғыс айту күнінде жабайы түйеқұс емес, шөптік тауық болған деген болжам бар. 18 ғасырдың соңына қарай шөптік тауық өте арзан және көп болғандықтан, кедейлердің тағамы ретінде танымал болды. Одан бұрын Томас Л. Уинтроп олардың Бостон орталығында мекендегенін (демек, ол әлі де мал жаюға және басқа да шаруашылыққа пайдаланылған кезде) және қызметшілердің кейде жаңа жұмыс берушімен аптасына екі-үш күнден артық шөптік тауық берілмеуі үшін келісім шарттарын талқылағанын хабарлаған.

Таксономия

Алғашқы мтДН иілгішін салыстыру, шөптесін тауық үлгілері мен кішкентай популяциялардағы прерия тауықтарының мтДН иілгіштері, генетикалық ауытқуға байланысты, таксономиялық статусы ғана ескерілгендегіге қарағанда жоғары айырмашылықты көрсетуі мүмкін. Прерия тауықтары шөптесін тауық материктен кеткеннен кейін Шығыс жағалауға бей-жай түрде енгізілді, бірақ өркендемеді. Бүгінде көптеген қоғамдық коллекцияларда шөптесін тауық деп есептелетін үлгілер бар, бірақ олардың көпшілігі (барлық материктік үлгілер және жеткіліксіз жергілікті ақпарат барлар) шөптесін тауық екеніне нақты сенімді болуға болмайды. Мысалы, тек жеті нақты шөптесін тауық жұмыртқасы – өте шағын жұмыртқалыққа тең. Келесі қыс суық болды және сұңқарлар аралға көшіп келіп, шөптесін тауықтардың санын одан әрі азайтты. Эдвард Хоу Форбуш осы оқиғалардан кейін «100-ден аз құс тірі қалды» деп атап өтті. Қалған шөптесін тауықтардың арасындағы жыныс арақатынасы айтарлықтай еркектерге басым болды, бұл алдағы жылдары қосымша қиындықтарға әкелді. Тұтқында көбейтуге тырысылды, бірақ тірі қалған кейбір аталықтардың ұрықтары жетілмеген, бұл нашар тамақтанудан немесе тұтқында көбейту тәжірибесінен туындаған болуы мүмкін. Шөптесін тауықтары – американдықтардың жойылудан құтқаруға тырысқан алғашқы құс түрлерінің бірі. 1791 жылы Нью-Йорк штатының заң шығарушы органына «шөптесін тауықтар мен басқа да аңдарды сақтау туралы» заң жобасы енгізілді. Кейбір депутаттар заң жобасын «үндістер мен басқа да жазықсыздарды» қорғау туралы заң ретінде оқығанда дұрыс түсінбеді. Заң қабылданғанымен, оның күші жоқ екені анықталды. Шөптесін тауықты жойылудан құтқаруға жасалған әрекет ақыры сәтсіз аяқталса да, ол басқа түрлерді сақтауға жол ашты. Сол кездегі «Ұлы жазық» деп аталған ашық бұталы жердегі қорық құру шөптесін тауықтың жойылуын жылдамдатуы мүмкін. Өрттер ортаның қалыпты бөлігі болды, бірақ өрттерді басуға тырысудың орнына, бақыланатын өртеулермен экологиялық жаңаруды күшейтуге тырысу, ашық ортаның сапасын төмендетті және әдетте шектеулі өрт апатты салдарға әкелгенше өскіндер жиналды, мысалы, 1916 жылы болғандай.