Кіріспе

Шикантаза (只管打坐) – Догеннің қытай тіліндегі zhǐguǎn dǎzuò (只管打坐 / 祇管 打坐) сөз тіркесінің жапонша аудармасы. Үнсіз жарықтандыруды тұжырымдаған алғашқы Чан ұстазы – Каодун шебері Хунцзи Чжэньюэ (1091–1157), ол «үнсіз жарықтандыру медитациясы» (Мокушо зен 默照禅 немесе Можао чан 默照禪) атты жазу жазды. Шенг-ен мынадай түсіндіреді:

«Үнсіз жарықта» «тек отыру» – бұл тек бірінші қадам. Отырған күйіңізді сақтап, сонымен бірге сананың «үнсіз» күйін орнатуға тырысу керек. Әрі қарай, сана қозғалмайтын, бірақ өте айқын болатын жағдайға жетесіз. Осы қозғалмайтын сана – «үнсіздік», ал сананың айқындығы – «жарықтандыру». Осылайша «үнсіз жарықтандыру» түсінігі туындайды. Шикантаза доген үшін «зазенді жан-жақты орындау» немесе «бір ойға шоғырланған отыру» дегенді білдіреді. Мерв Фаулердің сөзіне сүйенсек, шикантаза – «өмірдің шындығын тікелей көрсететін, ашық санамен тыныш отыру» деп сипатталады. Остиннің пікірінше, шикантаза – «дені тік, шаршағандық немесе ұйқылылықтың ең аз белгісі жоқ, сергек күй». Фред Рейнхард Даллмайр былай деп жазады:

Қазіргі заманғы дереккөздер

Дзен шебері Джон Дайдо Лури шикантазаны атының қарапайымдығына қарамастан, қиын тәжірибе деп сипаттайды. Ақыл-ой күші (жорики) тыныс медитациясындағыдай тұрақты назар шоғырландыру арқылы емес, ой ағысына сезіну арқылы, ойдан арылуға тырыспай қол жеткізіледі. Практикующий өз ойларын "талдамай, бағаламай, түсінуге немесе жіктеуге тырыспай", тек олардың бар екенін білуі керек. Оның айтуынша, бұл ақыл-ой белсенділігін жоғарылатып, самадхиға алып келеді. Лоридің сөздеріне пікір білдірген медитация сарапашысы Эрик Харрисон шикантазаны психологиялық жойылу процесімен салыстырады, онда мінез-құлық реакциясының қайта-қайта азаюы әкетеді жауапсыздыққа. Лори саналылықты шикантазаны орындау үшін қажетті жалғыз нәрсе деп сипаттайды. Бұл үшін жоғары деңгейдегі ақыл-ой сергектігі қажет, бірақ ол оны ұзақ уақыт сақтау мүмкін емес деп ескертеді. Ол шикантазаны жарты сағаттан бір сағатқа дейін орындағаннан кейін, ақыл-ойды сергіту үшін тұрып, кининмен айналысуды ұсынады, содан кейін қайтадан отырып жалғастыруды. Шунрю Судзуки шикантаза туралы былай дейді: "Ойыңды тоқтатуға тырыспа, барлығын өз күйінде қалдыр. Сонда ештеңе ойыңда ұзақ қалмайды. Барлығы келіп, кетеді. Соңында, таза, бос санаң ұзаққа созылады". Шон Мерфи, практиканың мақсатын ойларға қанықпай, оларды жай ғана сезіну деп сипаттап, Тайзан Мэйдзумидің кеңесін келтіреді: "Ойларымызды бұлттар сияқты қарастырып, олардың санамыздың бір жағынан екінші жағына қалай жүзіп бара жатқанын бақылап, оларды ұстап алуға тырыспай, ал олар көкжиектен өтетін кезде, міндетті түрде, оларды қуып жетуге тырыспаңыз". Жундо Коэн "жай ғана отыру" дегеннің сөзбе-сөз түсінілмеуі керектігін ескертіп, саналылықтың маңыздылығын атап өтеді. Құштарлық немесе алаңдаушылық тудырған күшті эмоцияларға тап болғанда, Коэн оларды тепе-теңдікпен бақылап, "өткінші ауа райы бұлттары сияқты қарауға" кеңес береді. Сонымен қатар, ойлармен ойнамау және оларға тартылмау қажеттігін қатаң айтады. Ол шикантазаны "балалардың қытайлық саусақ тізбегінің жұмбағымен" салыстырады, одан күшпен емес, қарсылық көрсетпеу арқылы шығуға болады. Тек ағарту іздеуін тоқтату арқылы, барлығын ұстамай немесе жалтарусыз қабылдау арқылы ғана ағартуға қол жеткізуге болады.

Ұқсас әдістер

Шикантазаға ұқсас деп сипатталатын қазіргі заманғы техниканы Шинзен Янг "Ешнәрсе істемеу медитациясы" деп атайды. Пайдаланушыға ешқандай саналы ниетке ие болмай, медитация жасауға немесе ешқандай жолмен шоғырлануға тырыспау туралы нұсқау беріледі. Кез келген алаңдатушы ойға немесе ойға рұқсат етіледі, бірақ егер пайдаланушы өзінің қасады түрде ойланып жатқанын немесе бір нәрсе жасап жатқанын сезінсе, онда ол бұл ниетін тоқтатып, одан бас тартуы керек, соның ішінде оған қарсы күреске түсуден де. Нәтижесінде "ақыл кеңістікті, ашық және бос, сонымен қатар жарқын, айқын және жанды сезінеді". Осыған ұқсас тағы бір сипаттаманы Шри Нисаргадатта Махарадж "Мен Осымын" кітабында келтіреді, онда ол "ойлардың ағып кетуіне мүмкіндік беріп, оларды бақылап, сананы тыныш ұстауды" ұсынады. "Барлық ойлардан құтылу күйі кенеттен пайда болады және сіз оны оның шаттығы арқылы танисыз".