Кіріспе
Инфекция немесе қан жеткіліксіздігі салдарынан тіндердің өлуі. Емдеуге өлі тінді хирургиялық жолмен алып тастау, инфекцияны емдеу үшін антибиотиктер қолдану және түбірдегі себепті жою шаралары кіруі мүмкін. Кейбір жағдайларда гипербариялық оттегімен терапия тиімді болуы мүмкін.
Treatment may involve surgery to remove the dead tissue, antibiotics to treat any infection, and efforts to address the underlying cause. In certain cases, hyperbaric oxygen therapy may be useful.
Белгілері мен симптомдары
Белгілері: тері түсінің қызыл немесе қараға өзгеруі, сезімнің жойылуы, ауырсыну, терінің зақымдануы және суықтық болуы мүмкін. Бұл қант диабетімен және ұзақ мерзімді темекі шегумен байланысты. "Құрғақ" термині тек аяқ-қолдарды немесе ішектерді (басқа жерлерде осы типтегі некроз инфаркт деп аталады, мысалы, миокард инфаркты) сипаттағанда қолданылады. Құрғақ гангрена көбінесе перифериялық артерия ауруынан туындайды, бірақ жедел аяқ-қол ишемиясынан да болуы мүмкін. Осының салдарынан атеросклероз, жоғары холестерин деңгейі, қант диабеті және темекі шегушілер жиі құрғақ гангренаға шалдығады. Құрғақ гангрена – инфекциясыз созылмалы ишемияның нәтижесі. Егер ишемия ерте сатыда анықталса, гангрена емес, ишемиялық жаралар болған кезде, реваскуляризация (қан тамырларын айналып өту немесе ангиопластика арқылы) жасау арқылы емдеуге болады. Дегенмен, гангрена пайда болғаннан кейін зақымданған тіндерді қалпына келтіру мүмкін емес. Құрғақ гангрена инфекциямен қатар жүрмейтіндіктен, газ гангренасы немесе ылғал гангренасы сияқты жедел жағдай емес, себебі олардың екеуі де сепсис қаупін тудырады. Уақыт өте келе, егер өлі тіндерде инфекция пайда болса, құрғақ гангрена ылғал гангренаға айналуы мүмкін. Қант диабеті перифериялық тамыр ауруларының, демек құрғақ гангренаның, сондай-ақ ылғал гангренаның да қауп факторы болып табылады, әсіресе қандағы қант деңгейі нашар бақыланатын науқастарда, себебі жоғары қант глюкозасы бактериялық инфекцияға қолайлы орта жасайды.
ылғалды гангрена
Ылғалды немесе жұқтырған гангрена бактериялардың көбейіп өсуімен сипатталады және жұқтырған сұйықтық пен қан айналымы сұйықтығының тікелей байланысынан туындаған сепсис салдарынан құрғақ гангренаға қарағанда нашар болжамға ие. Ылғалды гангренада тіндер сапрофитті микроорганизмдермен (мысалы, Clostridium perfringens немесе Bacillus fusiformis) зараданады, бұл тіндердің ісінуіне және жағымсыз иіс шығаруына себеп болады. Ылғалды гангрена көбінесе веналардағы (көбінесе) немесе артериялық қан ағынының тоқырауынан жылдам дамиды.
Газдық гангрена
Газ гангренасы – тіндер ішінде газ түзілетін бактериялық инфекция. Оны Clostridium, көбінесе альфа-токсин өндіретін C. perfringens немесе түрлі Clostridium емес түрлер қоздыруы мүмкін. Бактериялардың өндіретін газдары кеңейіп, айналасындағы сау тіндерге тарағанда инфекция жылдам таралады. Газ гангренасы қоршаған тіндерге тез таралатындықтан, оны дереу медициналық жәрдемге жататын жағдай ретінде қарастыру керек. Газ гангренасы көбінесе топырақта кездесетін бактериялық экзотоксин өндіретін кластридия түрлері, сондай-ақ Bacteroides және анаэробты стрептококк сияқты басқа да анаэробтардың әрекетінен пайда болады. Бұл қоршаған орта бактериялары жарақат арқылы бұлшық етке еніп, кейін некроздық тіндерде көбейіп, жақын маңдағы тіндерді жоятын күшті токсиндерді бөліп шығарады, сонымен қатар газ да түзеді. Бір клиникалық жағдай бойынша газ құрамы 5,9% сутек, 3,4% көмірқышқыл газы, 74,5% азот және 16,1% оттегі деп хабарланған. Газ гангренасы некрозға, газ түзілуге және сепсиске алып келуі мүмкін. Токсимия мен шок көбінесе өте жылдам дамиды.
Басқа түрлері
Некротизациялық фасцит, сонымен қатар гемолитикалық стрептококк гангренасы деп те аталады, өте сирек кездесетін инфекция, ол тіндік жазықтықтар бойынша денеге тереңінен таралады. Ол грамположительно кокк бактериясы S. pyogenes инфекциясымен сипатталады. Нома – Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Америкада көбінесе кездесетін бет гангренасы. Фурнье гангренасы – некротизациялық фасциттің бір түрі, ол көбінесе жыныс мүшелері мен шақыры мүшелеріне әсер етеді. Веналық аяқ гангренасы гепаринмен шақырылған тромбоцитопения және тромбоздың салдары болуы мүмкін. Ауыр мезентериялық ишемия шағыр ішектің гангренасына алып келуі мүмкін. Ауыр ишемиялық колит үлкен ішектің гангренасына алып келуі мүмкін.
Емдеу
Гангренаның ауырлығы мен түріне қарай емдеу әртүрлі болады.
Хирургиялық операция
Алайда, гангренаны емдеудің негізгі әдісі – барлық өлі тіндерді хирургиялық жолмен алып тастау болып табылады. Көбінесе гангрена жатқан инфекциямен байланысты, сондықтан инфекцияның таралуын тоқтату үшін гангреналық тінді тазалау қажет. Хирургиялық тазалаудың қажетті көлемі гангренаның таралуына байланысты, ол бір саусақты, бағайды немесе құлақты алып тастаумен шектелуі мүмкін, бірақ ауыр жағдайларда мүшені ампутациялау қажет болуы мүмкін. Егер төменгі аяқ тамырларының (тібік және шыбық артерияларының) күшті тарылуы гангренаға әкелсе, ангиопластика жасау қарастырылуы керек.
Басқа
Гипербариялық оттегімен емдеу газ гангренасын емдеу үшін қолданылады. Ол қысымды және оттегінің мөлшерін арттырып, қанның көбірек оттегі тасымалдауына мүмкіндік береді, соның арқасында анаэробты организмдердің өсуі мен көбеюі тежеледі. Регенеративті медициналық емдер мен дің жасушалық терапиялар гангрена мен жараның барысын жақсартуға сәтті үлес қосты.
Тарих
1028 жылға таман шыбын-шіркейлер мен құрттар созылмалы жараларды немесе ойық жараларды емдеу үшін, некроздың таралуын болдырмау немесе тоқтату үшін жиі қолданылды, себебі құрттардың кейбір түрлері тек өлген етті ғана жейді, ал жақын маңдағы тірі тіндерге зиян келтірмейді. Антибиотиктердің жараларды емдеуге енгізілуінен кейін бұл тәжірибе көбінесе тоқтатылды. Дегенмен, соңғы кезде құрттармен емдеу қайтадан қолдау тапты және созылмалы тіндік некроз жағдайында кейде өте тиімді болып табылады. Француз барокко композиторы Жан Батист Лүлли 1687 жылғы қаңтарда гангренаға шалдықты, өзінің «Te Deum» шығармасын дирижерлік етіп тұрғанда, өткір таяғымен (дирижерлік таяқша ретінде қолданылған) өзінің бармағын жарақаттады. Ауру оның аяғына тарады, бірақ композитор бармағын ампутациялаудан бас тартты, нәтижесінде сол жылдың наурыз айында қайтыс болды. Француз королі Людовик XIV 1715 жылдың 1 қыркүйегінде, 77 жасқа толуға төрт күн қалғанда, аяғындағы гангренадан қайтыс болды. Себальд Юстинус Брюгманс, Лейден университетінің профессоры, 1795 жылдан бастап Батавия Республикасының Медициналық бюросының директоры және 1811 жылы француз императорлық әскери денсаулық сақтау қызметінің бас инспекторы, ауруханалық гангренамен күресу және оның алдын алу саласындағы жетекші сарапшы болды. Ол 1814 жылы гангрена туралы трактат жазды, онда осы қауіпті аурудың себептерін егжей-тегжейлі талдап, түсіндірді және оның жұқпалы екеніне сенді. Ол өз еңбегін барлық мүмкін және тәжірибелі санитарлық ережелерді толық бағалаумен аяқтады. Оның жұмысы жақсы қабылданып, кейінгі көптеген авторларды гангренаның жұқпалы ауру екеніне көндірді. Джон М. Тромбольд былай деп жазды: «Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясындағы хирург Миддлтон Голдсмит ауруханалық гангренаны мұқият зерттеді және революциялық емдеу тәртібін әзірледі. Азамат соғысы кезінде ауруханалық гангренадан болатын өлім-жітім 45% құрады. Голдсмит 330-дан астам науқасқа қолданған әдісі 3%-дан төмен өлімге әкелді». Голдсмит инфекцияланған жараларға дебридмент жасауды және «улы тұманның» таралуын және күшін азайту үшін жергілікті және инъекциялық бромид ерітінділерін қолдануды ұсынды. Оның әдістерін қолдануға ынталандыру үшін оның кітабының көшірмелері Одақтың хирургтарына таратылды.
Этимология
Гангренаның этимологиясы латын тіліндегі gangraena және грек тіліндегі (γάγγραινα) сөздерінен шыққан, ол "тіндердің шіруі" дегенді білдіреді.