Қар басып жүретін қоян

Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Қар бастиек қояны (Lepus americanus), сондай-ақ өзгермелі қоян немесе қар бастиек қоян деп те аталады, Солтүстік Америкада таралған қоянның бір түрі. Оның артқы аяқтарының үлкендігіне байланысты "қар бастиек" деп аталған. Бұл жануардың аяқтары секіргенде және жүргенде қарға батпауға көмектеседі. Аяқтарының табанында жүн қабаттары болады, ол оны қатырудан сақтайды. Жасыру үшін қыс айларында түсі ақ, ал жазда – қызыл қоңыр түске өзгереді. Бүйірлері жыл бойы ақ болып қалады. Қар бастиек қоянды құлақтарының шетіндегі қара түк шоғыры арқылы да тануға болады. Оның құлақтары басқа көптеген қояндарға қарағанда қысқа. Жазда шөп, папоротник және жапырақтар сияқты өсімдіктермен қоректенеді, ал қыста бұтақтар, ағаштардың қабығы және өсімдіктерді жейді. Арктикалық қоян сияқты, кейде өлі жануарларды да жейді. Оларды кейде шағын топтарда жем жеп тұрғанын көруге болады. Бұл жануар көбінесе түнде белсенді болады және қыстамайды. Қар бастиек қоян бір жылда төртке дейін туады, әдетте әр туақта үштен сегізге дейін балапаны болады. Аталықтары аналықтары үшін бәсекелеседі, ал аналықтары бірнеше аталықпен жұптаса алады. Қар бастиек қоянның негізгі жыртқышы – Канадалық сілкілден. Жүздеген жылдар бойы тері аулаушылар аулаған жануарлардың тарихи жазбалары сілкілден мен қоянның санының циклмен өсіп-төмендегенін көрсетеді, бұл қоянды бүкіл әлемдегі биология студенттеріне жыртқыш пен жемтің арақатынасын зерттеу үшін үлгі ретінде таныстырды.

Сипаттама

Қар аяғы қоянның терісі көктем мен жаз айларында тоңқан қоңыр, ал қыста ақ түсті болады. Оның құлақтары мен құйрығының ұштары мен жиектері әрқашан сұр түсте болады. Оның артқы аяқтары өте үлкен, ал табандарында қалың жүн бар. Қар аяғы қоянның құлақтары басқа қоян түрлерінің құлақтарындай ұзын емес. Қыста ол қарға араласып, ақ түске айналады. Қар аяғы қоянның ұзындығы 413-тен 518 мм-ге дейін, оның ішінде 39-дан 52 мм-ге дейін (1,5-ден 2,0 дюймге дейін) құйрығы. Артқы аяғы ұзын және кең, ұзындығы 117 - 147 мм (4,6 - 5,8 дюйм). Құлақтың ұзындығы 62 - 70 мм. Қар аяғы қоянның салмағы әдетте 1,43 - 1,55 кг. Аталықтары, лепоридтерге тән, аналықтарынан сәл кішірек. Жазда жүнінің түсі сұрғылт немесе қоңыр, арқасының ортасы қара түсті, бүйір жақтары қызғылт, құрсағы ақ. Беті мен аяқтары қызыл қоңыр. Құлақтары қоңыр түсті, ұштары қара, ал шеттері ақ немесе қаймақ түсті. Қыста оның терісі көбінесе ақ түске айналады, тек қара көз қабақтары мен құлақтарының ұштары қара болып қалады. Аяқ табандары тығыз түкті, артқы аяқтарында қатты түктер (қарға арналған аяққа ұқсас) болады.

Тіршілік ету ортасы

Қар аяқ қоян негізінен тығыз өсімдік жамылғысы бар жерлерде кездеседі, мысалы, сорлы ормандар, жоғары тау ормандары және батпақты жерлер, бірақ кейде ауыл шаруашылығы жерлері сияқты ашық кеңістіктерде де көрінеді. Юта штатында қар аяқ қояндары Гэмбел еменінің (Quercus gambelli) солтүстік бөлігінде өсетін Гэмбел еменін пайдаланған. Оңтүстік-батыста қар аяқ қояндарының ең оңтүстік популяциясы Нью-Мексико штатындағы Сангре-де-Кристо тауларында, субальпийлік бұталы өсімдіктерде кездеседі: ормандардың шегінде және одан төмен орналасқан, әдетте Энгельманн шыршасы, қылқан жапырақты қарағай, иілгіш қарағай және аршадан тұратын бұталы және төселген қылқан жапырақты ағаштардың тар жолақтары. Миннесота штатында қар аяқ қояндары жоталар мен батпақты жерлерде кездеседі. Жаңа Англияда қар аяқ қояндары екінші буын ормандарды ұнатады.

Көбейту және көтеру

Барлық лепоридтер сияқты, қар аяғы қоян да көбінесе сумерек және түнгі уақытта белсенді болады. Олар ұялшақ және жасырын, күннің көп бөлігін жапырақтардың, бұталардың және құлаған ағаштардың астында жасалған, "форма" деп аталатын беткей ойыстарда өткізеді. Кейде тау бобрының (Aplodontia rufa) үлкен қуыстарын да "форма" ретінде пайдаланады. Көбейту маусымында күндізгі белсенділік артады. Жастар ересектерге қарағанда көбінесе белсендірек және абайсыз болады. Қар аяғы қоянның анасы жүктіліктің 35-ші күнінен кейін кез келген уақытта жүкті бола алады. Сондықтан екінші ұрық, бірінші ұрық туғанға дейін ұрықтана алады (қар аяғы қоянның екі жатыры болады).

Халық санының циклдері

Солтүстік аймақтарда қар аяғы қояндарының санының өсу және төмендеу циклдары 7 жылдан 17 жылға дейін созылады. Ең жоғары сандар арасындағы орташа уақыт шамамен 10 жылды құрайды. Қоянның көп санды кезеңі әдетте 2-ден 5 жылға дейін жалғасады, одан кейін саны азайып, төмендеп немесе жергілікті түрде сирек кездеседі. Көп санды аймақтар әдетте шашыраңқы болып орналасқан. Қоянның өзгеретін саны Лотка-Волтерра теңдеулері арқылы модельделеді.

Артықшылық берілген мекен

Тұрғын ортасының сапасын анықтайтын негізгі айнымалылар – орташа көрудің шектелуі және жапырақ жеу биомассасы. Қар аяқ қояндары көптеген төменгі жапырақтары бар жас орманды ұнатады. Қоршаудың болуы – тұрғын ортасының сапасын анықтайтын басты фактор, ол тамақ қолжетімділігінен немесе түрлер құрамынан маңыздырақ. Дегенмен, түрлер құрамы популяция тығыздығына әсер етеді; тығыз ине жапырақты төменгі жапырақтары қалың жапырақты ағаштарға қарағанда қар аяқ қояндарының тығыздығын арттырады, себебі қоршау сапасы жақсы. Мэн штатында қар аяқ қояндары аз қоршаулы, бірақ қоректік заттарға бай жерлерде жиірек кездеседі; ал еркектер көбінесе жақсы қоршалған жерлерде табылған. Қысқы жапырақ қолжетімділігі төменгі жапырақ бұталарының биіктігіне және қысқы қар қалыңдығына байланысты; қатты қарда қысқы жапырақ үшін жіңішке сабақ диаметрі бар көшеттер қажет. Мэн штатында қар аяқ қояндары толық кесілген жерлерде, жартылай кесілген немесе кесілмеген жерлерге қарағанда белсендірек болды. Көшеттердің тығыздығы 12-15 жылдық учаскелерде ең жоғары болды; осы учаскелер жас өскіндерге қарағанда көбірек пайдаланылды. Солтүстік Ютада олар діңгек пен шыршаның өсу сатыларының барлығын мекендеді, бірақ шабындықтарда байқалмады. Альбертада қар аяқ қояндары өрттен кейін немесе егін жинаудан кейін жаңадан өсіп келе жатқан діңгектердің жоғары бұталы көшеттерін пайдаланады. Британдық Колумбияда тым көп өсірілген жас лоджпольдік қарағай (Pinus contorta) егістіктері қар аяқ қояндары үшін оңтайлы тұрғын ортаны құрады. Вашингтон штатының батысында, көптеген жанып кетпеген, жанып кеткен немесе араланған жерлер әдетте төрт-бес жыл ішінде қар аяқ қояндарымен толық мекенделеді, себебі өсімдіктер тығыз болады. Батыс Орегонда қар аяқ қояндары тек ерте сатыларда ғана көптеп кездесті, соның ішінде тұрақты бұталы жерлерде. Батыс-орталық Орегонда ескі Дуглас шыршасының орманы кесіліп, 10 жыл бойы өсуі бақыланды. Жақын маңындағы табиғи орман учаскелерінде бірнеше қар аяқ қояндары байқалды; олар кеңінен тараған, сирек популяцияларды білдірді. Бір қар аяқ қояны кесіліп, өртенгеннен кейін 2,5 жыл өткен соң қираған жерде байқалды; осы кезеңде жер жабыны кесілмеген орманға ұқсас болды. 9 жылдан кейін қар аяқ қояндарының саны айтарлықтай артты. Вашингтон штатының батысында қар аяқ қояндары көлбеу беткейлерді, онда қоршау жеткілікті болса, әдетте пайдаланды; алайда, көптеген зерттеулер олардың көбінесе тегіс беткейлерді ұнататынын көрсетеді. Айдың жарығы қар аяқ қояндарының жыртқыштарға ұшырау қаупін арттырады, әсіресе қыста. Олар айдың жарық фазаларында және бір түннің жарық кезеңдерінде ашық жерлерден аулақ болады. Олардың белсенділігі қыста ине жапырақты төменгі жапырақтардан жазда жапырақты төменгі жапырақтарға ауысады. Өсімдік құрылымы қар аяқ қояндарының мекендеу ауманының мөлшерінде маңызды рөл атқарады. Тамақ жетіспегенде қар аяқ қояндары 8 шақырымға дейін шаңқиды. Монтанада мекендеу ауманы бұталы ормандарда ашық ормандарға қарағанда кішідірек. Колорадо мен Юта штаттарында екі жыныстың да орташа мекендеу ауманы 20 акр (8,1 га) құрады. Квебек штатындағы Монреаль аралында екі жыныстың да орташа күндізгі ауманы 1,6 гектарды құрады. Монтанада мекендеу ауманы еркектер үшін 10 гектар, ал әйелдер үшін 19 гектарды құрады. Орегон штатында қар аяқ қояндарының орташа мекендеу ауманы 5,9 гектарды құрады.

Major variables in habitat quality include average visual obstruction and browse biomass. Snowshoe hares prefer young forests with abundant understories. The presence of cover is the primary determinant of habitat quality, and is more significant than food availability or species composition. Species composition does, however, influence population density; dense softwood understories support greater snowshoe hare density than hardwoods because of cover quality. In Maine, female snowshoe hares were observed to be more common on sites with less cover but more nutritious forage; males tended to be found on sites with heavier cover. Winter browse availability depends on height of understory brush and winter snow depth; saplings with narrow stem diameters are required for winter browse in heavy snow. In Maine, snowshoe hares were more active in clearcut areas than in partially cut or uncut areas. Sapling densities were highest on 12 to 15 year old plots; these plots were used more than younger stands. In northern Utah, they occupied all the later stages of succession on quaking aspen and spruce fir, but were not observed in meadows. In Alberta, snowshoe hares use upland shrub sapling stages of regenerating aspens (either postfire or postharvest). In British Columbia overstocked juvenile lodgepole pine (Pinus contorta) stands formed optimal snowshoe hare habitat. In western Washington, most unburned, burned, or scarified clearcuts will normally be fully occupied by snowshoe hares within four to five years, as vegetation becomes dense. In western Oregon, snowshoe hares were abundant only in early successional stages, including stable brushfields. In west central Oregon, an old growth Douglas fir forest was clearcut and monitored through 10 years of succession. A few snowshoe hares were noted in adjacent virgin forest plots; they represented widely scattered, sparse populations. One snowshoe hare was observed on the disturbed plot 2.5 years after it had been clearcut and burned; at this stage, ground cover was similar to that of the uncut forest. By 9 years after disturbance, snowshoe hare density had increased markedly. In western Washington, snowshoe hares routinely used steep slopes where cover was adequate; most studies, however, suggest they tend to prefer gentle slopes. Moonlight increases snowshoe hare vulnerability to predation, particularly in winter. They tend to avoid open areas during bright phases of the moon and during bright periods of a single night. Their activity usually shifts from coniferous understories in winter to hardwood understories in summer. Vegetative structure plays an important role in the size of snowshoe hare home ranges. Snowshoe hares wander up to 5 miles (8 km) when food is scarce. In Montana home ranges are smaller in brushy woods than in open woods. In Colorado and Utah, the average home range of both sexes was 20 acres (8.1 ha). On the Island of Montreal in Quebec, the average daily range for both sexes was 4 acres (1.6 ha) in old field mixed woods. In Montana, the home range averaged 25 acres (10 ha) for males and 19 acres (7.6 ha) for females. In Oregon the average snowshoe hare home range was 14.6 acres (5.9 ha).

Қаптамаға қойылатын талаптар

Қар аяқ қояндары тығыз, бұталы, әдетте қылқан жапырақты егінге мұқтаж; жас қояндар үшін жылу сақтау және қауіптен қорғануға арналған егін ерекше маңызды.

Тамақ ішу әдеті

Қар аяғы қоян түрлі өсімдіктермен қоректенеді. Қоректік түрі маусымға қарай өзгеріп отырады. Көктемнен күзге дейін мүмкіндігі болғанда нәрлі жасыл өсімдіктерді жейді; алғашқы аяз келгеннен кейін, бүршіктер, бұтақтар, мәңгі жасыл жапырақтар және қабық көктемгі жасыл шөптер пайда болғанға дейін қар аяғы қоянның негізгі тамағын құрайды.

Қысқы

Қар аяғы қояндары 0,25 дюймге (6,3 мм) дейінгі диаметрлі бұтақтарды, бұтақшаларды және кішкентай сабақтарды көбірек жейді; кейде қыста ірі сабақтар да қолданылады. Қысқы рационында көбінесе балдыр қайың (Betula glandulosa) басым, бірақ ол әрқашан қол жетімді бола бермейді. Балдыр қайың болмағанда, көбінесе сұр жапырақты күңгірт (Salix glauca) жейді. Буффало жидесі (Shepherdia canadensis) төртінші ең көп жейтін тағамы болып табылады. Ақ шыршаны (Picea glauca) жейді, бірақ оған басымдық берілмейді. Аляскада қар аяғы қояндарының рационының 75% -ын шырша, күңгірттер және қарағайлар құрайды; шыршаның инелері рационның шамамен 40% -ын құрайды. Аймақтық тағамдық қалаулар туралы толық мәліметтер "Қар аяғы қоян және оның туыстары" еңбегінде келтірілген.

Көктем, жаз және күз

Аляскада қар аяқ қояндары көктемде көкжиектің (Vaccinium spp.) жаңа жапырақтарын, жылқы тұқымдас өсімдіктердің (Equisetum arvense) жаңа өркендерін және отқа жапқыш (Epilobium angustifolium) өсімдігін жейді. Жапырақтары жеткілікті түрде қорғалған жерлерде сирек кездесетін болғандықтан, шөптер негізгі тағамдық көзі емес. Жазда талдың, қара шыршаның, қайыңның жапырақтары және лабрадор шайының (Ledum groenlandicum) жапырақтары да жейді. Қара шырша – аймақта ең көп қолданылатын және кең таралған түр. Қалам сынақтары қара шыршаның аса қажет емес екенін көрсетеді. Гүлшашарлар (Rosa spp.) артықшылық білдіргенімен, зерттеу аймағында сирек кездесетін болғандықтан, диетаның шағын бөлігін құрайды. Солтүстік-батыс Орегонда жазғы тағамдарына шөптер, кондықтар (Trifolium spp.), басқа да шөптесін өсімдіктер, сондай-ақ Sitka шыршасы, Дуглас шыршасы және саладағы жас жапырақтар мен бұтақтар сияқты кейбір ағаш өсімдіктері кіреді. Онтариода жазғы диета кондықтардан, шөптерден және шөптесін өсімдіктерден тұрады.

Жыртқыш жануарлар

Қар аяқ киізді қоян көптеген жыртқыш жануарлардың маңызды жемтігі болып табылады. Оның басты жыртқышы – Канадалық линк (Lynx canadensis), бірақ басқа жыртқыштарға бобкат (L. rufus), балықшы (Pekania pennanti), американдық мартен (Martes americana), Тынық мұхит мартені (M. caurina), ұзын құйрықты мысық (Neogale frenata), мик (N. vison), түлкілер (Vulpes және Urocyon spp.), койот (Canis latrans), үй иті (C. familiaris), үй мысығы (Felis catus), қасқыр (Canis lupus), пума (Puma concolor), үлкен мүйізді соу (Bubo virginianus), жолақты соу (Strix varia), дақты соу (S. occidentalis), басқа соулар, қызыл құйрықты бүркіт (Buteo jamaicensis), солтүстік бүркіт (Accipiter gentilis), басқа бүркіттер (Buteonidae), алтын бүркіт (Aquila chryseatos), сондай-ақ қарақұйрықтар жатады. Басқа жыртқыштарға қара аю (Ursus americanus) да кіреді.

Климаттың өзгеруіне ұшырауы

Кейбір қар аяқ қоянның мекендеу ортасы күрт өзгерді, соның салдарынан кейбір мекендеу орталары бұрынғыдан ұзақ уақыт бойы қарсыз қалып отыр. Кейбір қояндар бейімделіп, қыс бойы қоңыр түсте қалады. Ал енді біреулері қыста әлі де ақ түске айналады. Мұндай қояндар енді жасырына алмайтындықтан, аңшылардың шабуылына ұшырап, өлтірілу қаупі артып отыр. Ғылыми қауымдастықтың көптеген өкілдері қар аяқ қоян популяциясы, егер араласу арқылы жыл бойы қоңыр түске бейімделу эволюциясы үдемесе, құрып кетуге шалдығуы мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, қоянды тамақ ретінде пайдаланатын басқа да түрлер де қауіпте.