Кіріспе
Оңтүстік Африкаға тән құрғатылған, дәмделген ет. Бильтонг – Оңтүстік Африка елдерінде (Оңтүстік Африка, Зимбабве, Малави, Намибия, Ботсвана, Лесото, Эсватини және Замбия) пайда болған құрғатылған, дәмделген ет түрі. Оны жасау үшін сиыр етінен бастап, страус немесе куду сияқты жабайы жануарлардың еті де қолданылады. Ет кесілуі әртүрлі болуы мүмкін: бұлшық ет талшықтарының бағыты бойынша кесілген жолақтар немесе талшыққа қарсы кесілген жалпақ бөліктер. Ол сиыр еті құрғатылғанымен (джерки) ұқсас; екеуі де дәмделген, құрғатылған ет, алайда, әдеттегі ингредиенттері, дәмі және өндіріс процестері әртүрлі болуы мүмкін. "Бильтонг" сөзі африкаанс тіліндегі "бил" ("жамбас") және "тонг" ("жолақ" немесе "тіл") сөздерінен шыққан.
Biltong is a form of dried, cured meat which originated in Southern African countries (South Africa, Zimbabwe, Malawi, Namibia, Botswana, Lesotho, Eswatini, and Zambia). Various types of meat are used to produce it, ranging from beef to game meats such as ostrich or kudu. The cut may also vary being either fillets of meat cut into strips following the grain of the muscle, or flat pieces sliced across the grain. It is related to beef jerky; both are spiced, dried meats; however the typical ingredients, taste, and production processes may differ. The word "biltong" is from the Afrikaans bil ("buttock") and tong ("strip" or "tongue").
Шығу тегі
Ет сақтау – өмір тіршілігін сақтау тәсілі ретінде ежелгі заманға дейін барып жетеді. Етті тұзға, тұзды суға немесе сірке суына, сондай-ақ калий нитратына (тұздыққа) салып консервілеуге болады. Калий нитраты ботулизмді тудыратын, қауіпті Clostridium botulinum бактериясын өлтіреді, ал сірке суының қышқылдығы оның өсуін тежейді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, C. botulinum қышқыл ортада (pH 4,6-дан төмен) өспейді; демек, қышқыл тағамдарда у пайда болмайды. Кейбір дәмдеуіштердің микробқа қарсы қасиеттері де ежелден белгілі болған. Голландтар білтонгқа қырыққабат, кориандр және гвоздика сияқты дәмдеуіштерді қосты. 2017 жылдың қаңтар айында Португалиядағы Бейра Интерьер университетінің зерттеу тобы кориандр майының (кориандр – ең қарапайым білтонг рецептеріндегі негізгі дәмдеуіштердің бірі) 12 бактерия штаммына қарсы микробқа қарсы қасиеттерін зерттеген зерттеуін жариялады. Зерттеу нәтижесінде, бактерия штамдарының 10-ы кориандр майының салыстырмалы түрде төмен концентрациясында (1,6%) өлтірілді. Bacillus cereus және Enterococcus faecalis штаммдарында май тиімді болмаса да, олардың өсуін айтарлықтай баяулатты. Оңтүстік Африкада азық-түлік сақтау өте маңызды мәселе болды. Мұздатқыштар мен тоңазытқыштар бұрыннан ойлап табылмайтын еді, ал мал бағу көп уақытты қажет ететін. Бірақ Оңтүстік Африкада аңдар көп болғандықтан, үлкен африкалық жануарлардың, соның ішінде елландтың етін сақтау үшін дәстүрлі әдістер қолданылды. Ет сірке суымен және дәмдеуіштермен дайындалып, қыс айларында екі аптаға ауада кептірілді, себебі суық температура бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежеді. Жақсы кептірілгеннен кейін білтонг матадан тігілген қаптарға салынып, ауа айналымын қамтамасыз етіп, көңкестің пайда болуын болдырмауға көмектесті.
Дайындық
Дәстүр бойынша, бильтонг тек қыстың суық мезгілінде жасалатын, себебі бактериялар мен саңырауқұлақтың өсу қаупі ең төмен болатын. Кейбір рецепттерде етті сірке суына (дәстүрлі түрде үзім сірке суы қолданылады, бірақ бальзамдық және алма сірке суы да жақсы нәтиже береді) бірнеше сағатқа маринадтау қажет, содан кейін сірке суы құйылып, ет тұз және дәмдеуіштермен дәмделеді. Дәмдеуіш қоспасы етке шашылып, жақсы ысқылап сіңіріледі. Тұздық қосымша сақтағыш ретінде қолданылуы мүмкін (тек қатырылмаған, ылғал бильтонг үшін қажет). Етті тағы бірнеше сағатқа қалдыру керек (немесе бір түнге тоңазытқышқа қоюға болады), ал кептіргішке іліспес бұрын артық сұйықтық төгіліп тасталады. Басқа рецепттерде, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен тәжірибе бойынша, бильтонгты сірке суы, тұз және дәмдеуіштер қоспасында бір түнге (12-24 сағат) қалдыру керек. Дәмдеуіш қоспасы дәстүрлі түрде тең мөлшерде тас тұзы, бүтін кориандр (сәл қуырылған), ірі ұнтақталған қара бұрыш және қоңыр қанттан тұрады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, сірке суы Clostridium botulinum бактериясының өсуін тежейді, ал тұз, кориандр, бұрыш және қарақұмық микроорганизмдерге қарсы қасиеттерге ие.
Құрғату
Дәстүр бойынша, ең жақсы нәтиже алу үшін бильтонг Оңтүстік Африканың жоталы даласындағы суық қыста дайындалған. Салқын, құрғақ ауа бильтонгты тиімдірек кептіріп, ең қауіпсіз азық-түлік ортасын қамтамасыз етеді. Көбік пен бактериялардың қаупі табиғи түрде ең төменгі деңгейде болады, ал қалың бильтонг тілімдерін бай текстура, толыққанды дәм және қараңғы түс алу үшін баяу кептіруге асығысқан жөн. Жылу процеске соңғы жылдары ғана енгізілді, ал дәстүрлі бильтонг шеберлері жылудың нәтижесі нашар болады деп санайды. Бактериялық және саңырауқұлақтың өсу қаупінің артуына байланысты, картон немесе ағаш қораптарда (қалалық) немесе климатты бақылаумен кептіру бөлмелерінде (кәсіби) қолданылатын жылумен кептіру әдісін нитраттар немесе нитриттер (тұздау тұздары) қоспай қолдануға болмайды. Қолданылған дәмдеуіштерге байланысты түрлі дәмдерге қол жеткізуге болады. Бильтонгты суық климатта электр шамды пайдаланып кептіруге болады, бірақ етке ауа өткізуге көңіл болу керек, себебі көбік пайда болуы мүмкін. Дәстүрлі баяу кептіру шамамен төрт күнде орташа деңгейде тұздауға мүмкіндік береді. Желдеткіші бар пештің есігін аздап ашып, ылғалды ауаны шығарып тұрса, ет шамамен төрт сағатта кептіріледі. Пеште кептірілген бильтонг дайындалғаннан кейін бір-екі күннен кейін жеуге дайын болса да, дәстүрлі бильтонг шеберлері баяу кептірілген етті қауіпсіз және сапалырақ деп санайды.
Кішігірім сауда
Бильтонг Оңтүстік Африканың етханалары мен азық-түлік дүкендерінде кең жолақтар немесе одан да жұқа жолақтар түрінде (стоки деп аталады, яғни "кішкентай таяқтар") сатылады. Ол пластик қаптарда, кейде қабылданатын қаптамада сатылады және ұсақ қиылған немесе бильтонг чиптері ретінде кесілуі мүмкін. Сонымен қатар, кейбір мамандандырылған сауда орындары да бильтонг сатады. Бұл дүкендер бильтонгты "ылғалды" (жайылған), "орташа" немесе "құрғақ" деп белгілеп сатуы мүмкін. Атап айтқанда, кейбір клиенттер оны майлы жақсы көреді, ал басқалары мүмкіндігінше майсыз етті ұнатады.
Тамақ ішу
Бильтонг көбінесе жеңіл тағам ретінде желінеді, бірақ оны қайнатпаға турап салуға немесе кекстерге немесе наурыздық нанға қосуға да болады. Бильтонг дәмімен картоп чипсі де жасалған, ал кейбір ірімшіктерде бильтонгтың дәмі бар. Жұқалап кесілген бильтонгты нанмен және бутербродқа жеуге болады. Бильтонгты нәрестелердің тіс шығару кезінде тістеуге арналған құрал ретінде де қолдануға болады. Бильтонг – жоғары протеинді тағам. Көбінесе 100 грамм бильтонг жасау үшін 200 грамм сиыр еті қажет, ал бильтонг жасау процесі протеиннің көп бөлігін сақтайды. Кейбір бильтонгтың құрамында 67%-ға дейін протеин болуы мүмкін.
Дүниежүзі бойынша
Бильтонның танымалдылығы Оңтүстік Африка халқы көп қоныстанған көптеген елдерге тарады: Канада, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия, Ирландия, АҚШ және Үндістан. Бильтон бүкіл әлемдегі Оңтүстік Африка экспаттарының қауымдастықтарында да өндіріледі, мысалы Германияда, Ирландияда және тіпті Оңтүстік Кореяда. Ұлыбританияға Оңтүстік Африкада өндірілген бильтонды әкелуге, ЕО-ға кірмейтін елдерден ет өнімдерін импорттау қағидаларын белгілейтін HM Customs and Excise және оның ізбасары HM Revenue and Customs ережелеріне сәйкес тыйым салынуы мүмкін, сондықтан ол Ұлыбританияда жасалады. АҚШ-та бильтон салыстырмалы түрде сирек кездеседі, себебі дәстүрлі түрде құрғатылған еттен жасалған сиыр еті тағамдары көбірек танымал. Соңғы жылдары АҚШ-та, әсіресе Оңтүстік Африкадан келген иммигранттардың арқасында бильтонға қызығушылық артып, жергілікті мәдениет пен тағамдарымен бірге оны да әкелді. Оңтүстік Африкада ауыз және тырнақ ауруының болуына байланысты алаңдаушылықтар туындағандықтан, АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті бильтон импортына Оңтүстік Африка үкіметтік органы берген етті тексеру туралы сертификатты талап етеді.