Психологияның аномалды саласы

Кіріспе

Психологияның кіші саласы

Аномальды психология – психологияның қалыпты емес мінез-құлық, эмоция және ойлау үлгілерін зерттейтін саласы, олар психикалық ауру ретінде түсіндірілуі мүмкін. Көптеген мінез-құлықтарды аномальды деп санауға болатындықтан, психологияның бұл саласы көбінесе клиникалық контексте мінез-құлықпен айналысады. Абыройсыз немесе ауытқушы деп есептелетін мінез-құлықты (статистикалық, функционалдық, моральдық немесе басқа да жағынан) түсінуге және бақылауға жасалған талпыныстардың ұзақ тарихы бар, және қолданылатын тәсілдерде мәдени айырмашылықтар жиі кездеседі. Аномальды психология әртүрлі жағдайлардың көптеген себептерін анықтайды, психологияның жалпы саласынан және басқа да салалардан алуан түрлі теорияларды қолданады, сонымен қатар "аномальды" дегеннің нақты мағынасы әлі де маңызды мәселе болып табылады. Психологиялық және биологиялық түсіндірмелер арасында дәстүрлі түрде бөлініс бар, ол сана-дене проблемасына қатысты философиялық дуализмді көрсетеді. Психикалық ауруларды жіктеуге қатысты да әртүрлі тәсілдер қолданылған. Аномальды құбылыстар үш түрлі категорияға бөлінеді: субнормальді, супернормальді және паранормальді. Аномальды психология ғылымы мінез-құлықтың екі түрін зерттейді: бейімделмелі және бейімделмейтін мінез-құлықтар. Бейімделмейтін мінез-құлық кейбір проблемалардың бар екенін көрсетеді, сонымен қатар адамның осалдығын және қоршаған ортаның стрессіне төтеп беруге қабілетсіз екенін білдіреді, бұл оның күнделікті өмірде эмоциялар, ойлау, физикалық әрекеттер және сөйлеу салаларында қиындықтарға тап болуына әкелуі мүмкін. Бейімделмелі мінез-құлық – адамның табиғатына, өмір салтына, қоршаған ортасына және олармен қарым-қатынас жасайтын адамдарға сай келетін мінез-құлық, бұл оларға бір-бірін түсінуге көмектеседі. Клиникалық психология – психологияның қолданбалы саласы, ол клиникалық тәжірибеде психологиялық жағдайларды бағалауға, түсінуге және емдеуге бағытталған. Теориялық аномальды психология мұндай жұмыстың негізін құрауы мүмкін, бірақ қазіргі клиникалық психологтар өздерінің тәжірибесіне қатысты "аномальды" терминін қолданбайды. Психопатология – аномальды психологияға ұқсас термин, бірақ ол психикалық бұзылудың медициналық моделін білдіреді және психиатрия саласында көбірек қолданылады.

Abnormal psychology is the branch of psychology that studies unusual patterns of behavior, emotion, and thought, which could possibly be understood as a mental disorder. Although many behaviors could be considered as abnormal, this branch of psychology typically deals with behavior in a clinical context. There is a long history of attempts to understand and control behavior deemed to be aberrant or deviant (statistically, functionally, morally, or in some other sense), and there is often cultural variation in the approach taken. The field of abnormal psychology identifies multiple causes for different conditions, employing diverse theories from the general field of psychology and elsewhere, and much still hinges on what exactly is meant by "abnormal". There has traditionally been a divide between psychological and biological explanations, reflecting a philosophical dualism in regard to the mind–body problem. There have also been different approaches in trying to classify mental disorders. Abnormal includes three different categories; they are subnormal, supernormal and paranormal. The science of abnormal psychology studies two types of behaviors: adaptive and maladaptive behaviors. Behaviors that are maladaptive suggest that some problem(s) exist, and can also imply that the individual is vulnerable and cannot cope with environmental stress, which is leading them to have problems functioning in daily life in their emotions, mental thinking, physical actions and talks. Behaviors that are adaptive are ones that are well suited to the nature of people, their lifestyles and surroundings, and to the people that they communicate with, allowing them to understand each other. Clinical psychology is the applied field of psychology that seeks to assess, understand, and treat psychological conditions in clinical practice. The theoretical field known as abnormal psychology may form a backdrop to such work, but clinical psychologists in the current field are unlikely to use the term abnormal in reference to their practice. Psychopathology is a similar term to abnormal psychology, but may have more of an implication of an underlying pathology (disease process), which assumes the medical model of mental disturbance and as such, is a term more commonly used in the medical specialty known as psychiatry.

Көңіл күйлері

Гиппократ (б.з.д. 460-377 жж.) денедегі өмірлік сұйықтықтар, яғни хоморлардың тепе-теңдігі бұзылғанда дене мен жанның ауыратынын болжаған. Төрт темперамент теориясы төрт түрлі хоморды қарастырады: қара өт, сары өт, шырыш және қан. Әр хомор белгілі бір темпераментпен байланысты: шырыш артық болса адам шаршағыш болады, қара өт артық болса – көңіл көтеріңкісіздікке, сары өт артық болса – тез ашуға, ал қан артық болса – оптимизмге, шаттыққа және сенімділікке алып келеді.

Қорғаншылық

Психикалық аурулары бар адамдарды жекелеген мекемеге орналастыру 1547 жылы Англия королі Генрих VIII Лондонда Сент-Мария Бейтлехем ауруханасын құрған кезден басталады. Бұл аурухана "Bedlam" деген атпен танымал болды және оның жағдайы өте жаман еді. Асыл үйлер Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде кең таралды. Бұл алғашқы асыл үйлердегі жағдай көбінесе өте қиын болды. Науқастар емдеуді қажет ететін адамдар емес, қоғамға "салмақ" салып, жабылып, жануарлар сияқты қаралатын еді. Дегенмен, көптеген науқастарға көмектесетін медициналық көмек көрсетілді. Бұл ауруханалардағы бұзылған мінез-құлыққа ғалымдардың қызығушылығы болды, бірақ оның зерттелуі сирек кездесетін. Бұл асыл үйлердегі тұтқындар көбінесе пайда табу үшін көрсетіліп, адамнан кем саналар еді. Алғашқы асыл үйлер негізінен қолданыстағы қылмыстық мекемелердің өзгеруі болды. 18 ғасырдың соңында Францияда Филипп Пинельдің жұмысының нәтижесінде науқастарға гуманитарлық қарым-қатынас жасау идеясы кең қолдау тапты. Ол науқастарға жануарлар немесе қылмыскерлерге қарағандай қатыгездікпен емес, мейіріммен қарау керек деген пікірді ұсынды. Оның науқастардан тізбектерді алып тастау сияқты тәжірибелік идеяларына қарсылық болды. Мейірімділікке бағытталған тәжірибелер үлкен табысқа жетіп, психикалық мекемелердің жұмыс істеу тәсілін реформалауға көмектесті. Бұл қозғалыс арқасында психикалық аурулармен күресу үшін жаңа мекемелер салуға миллиондаған доллар жұмсалды. 20 ғасырда психиатриялық ауруханалар саны арта түсті, себебі психикалық ауруларға қамқорлық күшейді. 1939 жылға қарай АҚШ-тағы мемлекеттік психиатриялық ауруханаларда 400 мыңнан астам науқас болды. Науқастар ауруханада ұзақ уақыт жатты, кейбіреулері жылдар бойы емделді. Бұл ауруханалар бұрынғы асыл үйлерге қарағанда жақсырақ болғанымен, науқастарды тиімді емдеу құралдары жетіспеді. Реформа қозғалысы болғанына қарамастан, науқастар көбінесе қатыгездік пен адамдыққа жатпайтын қарым-қатынасқа тап болды. 1946 жылы Мэри Джейн Уордтың "Жылан ұясы" атты ықпалды романы жарық көрді, ол сол аттас танымал фильмге айналдырды. Кітап психикалық науқастардың жағдайларына назар аударды және осы тығыз ауруханаларда гуманитарлық психикалық денсаулық сақтауды құруға қатысты қоғамдық алаңдаушылықты тудырды. Алайда, бұл тәжірибе кейде бұрын мекемеде болған немесе мекемеде болуы мүмкін болған адамдар арасында баспанасыздықтың өсуіне байланысты сынға ұшырайды.

The act of placing individuals with mental illness in a separate facility known as an asylum dates to 1547, when King Henry VIII of England established the St. Mary of Bethlehem asylum in London. This hospital, nicknamed Bedlam, was famous for its deplorable conditions. Asylums remained popular throughout the Middle Ages and the Renaissance era. These early asylums often had miserable conditions. Patients were seen as a "burden" to society, locked away and treated almost like beasts to be dealt with, rather than patients needing treatment. However, many of the patients received helpful medical treatment. There was scientific curiosity into abnormal behavior, although it was rarely investigated in the early asylums. Inmates in these early asylums were often put on display for profit, as they were viewed as less than human. The early asylums were basically modifications of the existing criminal institutions. In the late 18th century, the idea of humanitarian treatment for the patients gained much favor, due to the work of Philippe Pinel in France. He pushed for the idea that the patients should be treated with kindness, and not the cruelty inflicted on them, as if they were animals or criminals. His experimental ideas, such as removing the chains from the patients, were met with reluctance. The experiments in kindness proved to be a great success, which helped to bring about a reform in the way mental institutions would be run. Through this movement, millions of dollars were raised to build new institutions to house the mentally ill. Mental hospitals began to grow substantially in numbers during the 20th century, as care for the mentally ill increased in them. By 1939, there were over 400,000 patients in state mental hospitals in the US. Hospital stays were normally quite long for the patients, with some individuals being treated for many years. These hospitals, while better than the asylums of the past, were still lacking in the means of effective treatment for the patients. Even though the reform movement had occurred, patients were often still met with cruel and inhumane treatment. Things began to change in the year 1946, when Mary Jane Ward published the influential novel titled The Snake Pit, which was made into a popular movie of the same name. The book called attention to the conditions which mental patients faced, and helped to spark concern in the general public to create more humane mental health care in these overcrowded hospitals. However, the practice is sometimes criticised for a perceived rise in homelessness amongst people who were previously institutionalized, or are presumed that they would have been in the institution era.

Аномальды мінез-құлықты түсіндіру

Адамдар мыңдаған жылдар бойы аномальды мінез-құлықты түсіндіруге және бақылауға тырысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, аномальды мінез-құлыққа үш негізгі көзқарас болды: табиғаттан тыс, биологиялық және психологиялық дәстүрлер. Аномальды психологияны анықтау қиын болғанымен, бір анықтамаға статистикалық сирек кездесу сияқты ерекшеліктер кіреді. Аномалия туралы рухани сенімдерге формалды жауап – экзорцизм практикасы. Дін қызметкерлері жүзеге асыратын экзорцизм, адамның патологиялық мінез-құлыққа себеп болатын зұлым рухтарды шығарып салудың тағы бір жолы саналады. Кейбір жағдайларда, ерекше ойлар мен мінез-құлық көрсететін адамдар қоғамнан қуылған, тіпті одан да жаман жағдайға түскен. Мысалы, сиқыршылық деп айыпталғандар өлім жазасына кесілген. Екі католик инквизиторы "Малеус Малефикарум" (лат. "Сиқыршыларға қарсы балға") деген кітап жазды, ол көптеген инквизиторлар мен сиқыршыларды ұстаушылар қолданған. Кітапта бұзық мінез-құлықтың алғашқы жіктемесі және бұзық адамдарды қудалау жөніндегі нұсқаулар келтірілген.

Биологиялық түсіндірмелер

Биологиялық дәстүрде психологиялық бұзылулар биологиялық себептерге қатысты деп есептеледі. Психологиялық дәстүрде бұзылулар психологиялық дамудың кемшіліктеріне және әлеуметтік ортаға байланыстырылады. Батыс медицинасының әкесі саналатын грек дәрігері Гиппократ биологиялық дәстүрде маңызды рөл атқарды. Гиппократ және оның ізбасарлары б.з.д. 450-350 жылдар аралығында "Гиппократ корпусын" жазды, онда олар ерекше мінез-құлықты кез келген сырқат сияқты емдеуге болатынын айтты. Гиппократ миды сананың, сезімнің, интеллектінің және даналықтың орны деп қарады және осы функцияларға қатысты бұзылулардың мида болатынына сенді.

Психологиялық түсіндірмелер

Зигмунд Фрейдтің құрылымдық моделі бойынша, id, ego және superego – жеке адамның сыртқы әлеммен өзара әрекеттесуін, сондай-ақ ішкі күштерге реакциясын анықтайтын үш теориялық тұжырымдама. Id – адамның санасыз деңгейде қалатын инстинктивті талаптарын көрсетеді. Superego – адамның ар-ожданын, сонымен қатар қоғамдық нормалар мен моральдық принциптерді қабылдауын білдіреді. Ал ego, id-тің талаптарын және superego-ның шектеулерін реалистік тұрғыда үйлестіруге көмектеседі. Superego-ның жетілмеуі немесе жеке тұлғада дұрыс қалыптаспауы, қоғамның нормалары мен сенімдеріне қайшы келетін, ақылға сыймас және бұрмаланған ойлар мен іс-әрекеттерге алып келеді. Рационалды-эмоционалдық мінез-құлық терапиясы, ақылға сыймайтын және жарамсыз сенімдерді санадан шығаруға көмектеседі.

Бірнеше себептік байланыс

Психологиялық ауытқулар саласындағы түрлі теориялық көзқарастардың көптігі психопатологияны тиімді түсіндіруді қиындатты. Барлық психикалық ауруларды бір ғана теориямен түсіндіруге тырысу редукционизмге (ауыртпалықты немесе басқа да күрделі құбылыстарды тек бір идея немесе көзқарас арқылы түсіндіруге) алып келеді. Көптеген психикалық аурулар бірнеше факторлардан тұрады, сондықтан нақты мінез-құлық ауытқуларын немесе психикалық ауруларды диагностикалауға немесе түсіндіруге тырысқанда бірнеше теориялық көзқарасты ескеру қажет. Теориялық көзқарастардың комбинациясымен психикалық ауруларды түсіндіру көп себептілік деп аталады. Диатез-стресс моделі психопатологияға көп себептілік қағидасын қолданудың маңыздылығын баса көрсетеді, бұл аурулар ынталандыратын және алдын ала жағдайлардың әсерінен туындайды дегенді білдіреді. Ынталандыратын себеп – адамның әрекетіне немесе мінез-құлқына тікелей түрткіс беретін фактор. Алдын ала жағдай – ауруға себеп болатын тікелей факторлармен өзара әрекеттесетін жатқылық фактор. Екі фактор да психологиялық аурудың дамуында маңызды рөл атқарады.

Аномалияның соңғы түсініктері

Статистикалық аномалия – белгілі бір мінез-құлықтың/сипаттаманың халықтың аз пайызында кездесуі. Алайда, бұл мұндай адамдардың психикалық ауруы бар дегенді білдірмейді (мысалы, ең жоғары байлық/тартымдылық сияқты статистикалық аномалиялар). Психометриялық аномалия – Психометриялық аномалия аномалияны статистикалық анықталған нормадан, мысалы, халықтың орташа IQ-сы 100-ден ауытқу ретінде қарастырады. Бұл жағдайда, 70–75-тен төмен IQ көрсеткіші адамды оқу қабілетінің бұзылуы бар деп анықтауы мүмкін және оның өмірмен қарым-қатынасында қиындықтар туындауы мүмкін. Алайда, төмен IQ-мен байланысты проблемалар әр адамның өмірлік жағдайына байланысты әртүрлі болады. Сондықтан, тіпті психометриялық тұрғыдан «аномальды» деп табылған жағдайда да, бұл оның нақты жағдайы мен проблемалары туралы көп мәлімет бермейді. Сонымен қатар, егер IQ спектрінің екінші ұшын қарастырсақ, орташа көрсеткіштен 30 балл жоғары ауытқу әдетте аномалия ретінде қарастырылмайды және психикалық денсаулық проблемаларының бар екенін көрсетпейді. Девиантты мінез-құлық – бұл әрқашан психикалық аурудың белгісі емес, себебі психикалық ауру девиантты мінез-құлықсыз да болуы мүмкін, ал мұндай мінез-құлық психикалық аурудың болмауында да кездесуі мүмкін. Комбинациялар – оның ішінде қайғы, дисфункция, бұрмаланған психологиялық процестер, нақты жағдайларда орынсыз жауаптар, сондай-ақ өзіне зиян келтіру немесе қауіп тудыру.

DSM-5

Солтүстік Америкадағы стандартты ерекше психология және психиатрия анықтамалығы – Америка Психиатриялық Ассоциациясының Диагностикалық және Статистикалық Жинағы. Кітаптың қазіргі нұсқасы DSM-5 деп аталады. Ол аурулардың тізімін ұсынады және психикалық бұзылыстың қандай екенін егжей-тегжейлі сипаттайды. DSM-5 өзінің мазмұнын ұйымдастыру үшін үш негізгі бөлімді пайдаланады. Бұл бөлімдер I, II және III бөлімдерін қамтиды. I бөлім DSM-5-ке кіріспе, қолданылуы және негіздері туралы ақпаратты қамтиды. II бөлімде диагностикалық критерийлер мен кодтар келтірілген. III бөлімде жаңа өлшемдер мен үлгілер қарастырылады.

Психоанализ (Фрейд)

Психоаналитикалық теория невролог Зигмунд Фрейдтің теориясына қатай негізделген. Бұл идеялар көбінесе пациенттің бала кезінен қысылып қалған эмоцияларын және естеліктерін оның бейсаналық санасында бейнелейтін. Психоаналитикалық теорияға сәйкес, осы қысылулар адамдардың күнделікті өмірінде туындайтын қиындықтарға себеп болады, ал осы қиындықтардың түбін тауып, осы қиындықтың өзін жоюға болады. Бұл әртүрлі әдістермен іске асырылады, соның ішінде еркін ассоциация, гипноз және түсініктің пайда болуы сияқты танымал әдістер бар. Осы әдістердің мақсаты – пациентте катарсис, яғни эмоционалды босатуды тудыру, бұл проблеманың түбі табылғанын және оны емдеуге болатындығын көрсетеді. Фрейдтің психосексуалдық сатылары да осы терапия түрінде маңызды рөл атқарды, өйткені ол пациенттің проблемалары белгілі бір сатыда тоқтап қалудан немесе «бекінуден» туындаған деп жиі ойлайтын. Түстер де осы терапия түрінде маңызды рөл атқарды, өйткені Фрейд түстерді бейсаналық сананы түсінудің бір жолы деп қарастырды. Пациенттерден келесі сеанста талқылау үшін арман күндігін жүргізуі сұралатын. Осы терапия түрімен байланысты көптеген мәселелер бар, соның ішінде қысылған естеліктер мен сезімдерге қарсылық және терапевтке теріс көшу. Психоанализді Фрейдтен кейін көптеген адамдар жалғастырды, оның ішінде оның қызы Анна Фрейд және Жак Лакан. Көптеген басқалар да Фрейдтің бастапқы теориясын кеңейтіп, қорғаныс механизмдері немесе арманды талдау туралы өз көзқарастарын қосты. Психоанализ қазіргі заманғы терапия түрлеріне қарағанда аз қолданылатын болғанымен, оны кейбір клиникалық психологтар әртүрлі деңгейде әлі де қолданады.

Әдеп- мінез терапиясы (Wolpe)

Мінез-құлық терапиясы классикалық және оперативтік шарттауды қамтитын мінез-құлық принциптеріне негізделген. Бихевиоризм 20 ғасырдың басында Джеймс Уотсон және Б. Ф. Скиннер сияқты психологтардың еңбектерінен туындады. Бихевиоризм адамның барлық мінез-құлқы стимул мен нығайту нәтижесінде пайда болады деп мәлімдейді. Бұл нығайту көбінесе жақсы мінез-құлықты нығайту үшін болғанымен, жарамсыз мінез-құлықты нығайту да мүмкін. Осы терапиялық көзқарас бойынша, пациенттің жарамсыз мінез-құлқы нығайтылған, нәтижесінде ол қайталануы мүмкін. Терапияның мақсаты – жарамсыз мінез-құлықты азайтуға бағытталған мінез-құлықты нығайту, соның арқасында пациентте бұл бейімделген мінез-құлық басым болады.

Гуманистік терапия (Роджерс)

Гуманистік терапия өзін-өзі іске асыруға қол жеткізуді мақсат етеді (Карл Роджерс, 1961). Бұл терапия стилінде терапевт пациенттің өзіне, пациенттің проблемасына емес, назар аударады. Бұл терапияның мақсаты – науқасты «клиент» емес, «адам» ретінде қарау арқылы проблеманың түпкі себебіне жету және оны тиімді түрде шешу. Гуманистік терапия соңғы жылдары кеңінен таралды және көптеген оң нәтижелермен байланысты. Ол терапиялық тиімділіктің қажетті негізгі элементтерінің бірі саналады және науқастың ғана емес, сонымен қатар қоғамның жалпы әл-ауқатына үлкен үлес қосады. Кейбір мамандар бүгінгі күнгі барлық терапиялық тәсілдердің біраз бөлігі гуманистік көзқарасқа негізделгенін, ал гуманистік терапия – пациентті емдеудің ең тиімді жолы екенін айтады. Гуманистік терапияны кез келген жастағы адамдарға қолдануға болады; ол балалар арасында «ойын терапиясы» түрінде ерекше танымал. Когнитивтік-мінездік терапия (КМТ) көптеген пациенттер үшін тиімді емдеу болып табылды, тіпті әдетте психиатриялық деп саналатын аурулары мен бұзылулары жоқ адамдарға да көмектеседі. Мысалы, көп қабатты склероз ауруымен ауыратын пациенттер КМТ арқылы көп көмек алған. Емдеу көбінесе пациенттерге олардың ауруымен күресуге және депрессия сияқты жаңа проблемаларды дамытпай, өздері туралы жағымсыз ойлардан арылып, жаңа өмірлеріне бейімделуге көмектеседі. RAND мәліметтері бойынша, барлық қажеттілігі бар пациенттерге терапия ұсыну қиын. Қаржыландырудың жетіспеушілігі және симптомдарды түсінудің нашарлығы оңай жеңіліп таба алмайтын үлкен кедергі болып табылады. Симптомдар мен емдеуге реакциялар әр адамда әртүрлі болады, бұл пациенттер мен қоғам, сондай-ақ дәрігерлер мен мамандар арасында үзіліс тудырады.

Ойын терапиясы (гуманистік)

Балалар көбінесе мектепте немесе үйде туындаған қиын жағдайларға байланысты терапияға жіберіледі. Теория бойынша, баланың бұзылған мінез-құлқы байқалатын ортаға ұқсас жағдайда емдеу жүргізу арқылы, бала терапиядан тиімді пайда алып, жақсы нәтижелерге қол жеткізеді. Ойын терапиясында маман клиентпен, әдетте ойыншықтармен немесе қуыршақ үйімен ойнайды. Ойын – баланың табиғи қызметі, сондықтан терапевтпен бірге ойнау балаға табиғи сезім тудырады. Ойнау барысында маман науқасқа сұрақтар қояды, ал ортаның ыңғайлы болуына байланысты, бұл сұрақтар аз шағылысқан, көбірек емдік сипатта болып көрінеді және әдеттегі әңгімеге ұқсайды. Бұл науқасқа өзінің мәселелерін түсінуіне және дәстүрлі кеңес беру ортасымен салыстырғанда, терапевтке оңайырақ айтуына көмектеседі. Ойын терапиясы терапевттің баланың ойыншықтармен ойнауын және айналасындағы ортамен өзара әрекеттесуін бақылауын қамтиды. Терапевт араласу кезінде бақылаушы және қатысушы рөлін атқарады. Бұл процесс балаға өзінің проблемаларын ойнау арқылы көріне беруіне және терапевтпен жайлырақ сөйлесуіне мүмкіндік береді.

Отбасылық жүйелер терапиясы

Отбасылық жүйелер терапиясы балалардың проблемаларының отбасы ішінде туындайтын мәселелермен байланысты деген сенімге негізделген. Отбасылық жүйелер терапиясы терапиялық араласу арқылы нақты отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған. Көбінесе, ең тиімді нәтиже алу үшін бүкіл отбасының терапияға қатысуы ұсынылады. Емдеуге отбасылық басқару дағдыларын дамыту және бала-ата байланысын нығайту кіреді. Бұл шаралар отбасының жалпы функционалдығын жақсартуға көмектеседі. Мұндай мақсаттарға көбінесе мінез-құлықты түсіну арқылы, жақындасу мүмкіндіктерін жасау және отбасының өзінің тарихы мен қарым-қатынастары туралы ойлау қабілетін арттыру арқылы жетеді.