Кіріспе

NO₂ формуласы бар химиялық қосылыс

Chembox
| Verifiedfields = өзгертілген
| Watchedfields = өзгертілген
| verifiedrevid = 464361763
| ImageFileL1 = Азот диоксиді 2D өлшемдер векторы.svg
| ImageFileL1 Ref =
| ImageNameL1 = Азот диоксидінің скелеттік формуласы, кейбір өлшемдермен EP
| ImageFileR1 = Азот диоксиді 3D vdW.png
| ImageFileR1 Ref =
| ImageNameR1 = Азот диоксидінің кеңістікті толтыру моделі
| ImageFile2 = Әр түрлі температурадағы азот диоксиді.jpg
| ImageSize2 = 240
| ImageCaption2 = Төмен температурада түссіз динитроген тетрооксидіне айналады және жоғары температурада қайтадан азот диоксидіне дейін ыдырайды.
| ImageFile2 Ref =
| ImageName2 = Әр түрлі температурадағы азот диоксиді
| IUPACName = Азот диоксиді
| OtherNames = Азот(IV) оксиді, азоттың деутоксиді
|Section1=
|Section2=
|Section3=
|Section4=
|Section5=Chembox Қауіпті жағдайлар
| ExternalSDS = ICSC 0930
| GHSPictograms =
| GHSSignalWord = Қауіп
| HPhrases =
| PPhrases =
| MainHazards = У, тотықтырғыш
| NFPA H = 4
| NFPA F = 0
| NFPA R = 0
| NFPA S = OX
| PEL = 5 ppm (9 мг/м³)
| REL = 1 ppm (1.8 мг/м³)
| LCLo = 64 ppm (ит, 8 сағ) 64 ppm (маймыл, 8 сағ) Адам үшін орташа өлімдік доза (LC50) 1 сағаттық әсер етуде 174 ppm деп есептелген. Сондай-ақ, ол атмосфералық ластаушы заттардың NOx отбасының құрамына кіреді.

Қасиеттері

Азот диоксиді – қызғылт қоңыр түсті газ, жоғары температурада өткір, тітіркендіргіш иісі бар, төмен температурада сары қоңыр сұйықтыққа айналады. Ол димері – азот тетроксидімен (N2O4) тепе-теңдік құрайды және төмен температурада нитритке қарағанда альфа әсерін азайтады, сондай-ақ оттегінің жұптасқан электрондарымен әлсіз байланыс тудырады. N2O4 шамамен толығымен түзіледі. NO2-дегі жұптаспаған электрон бұл қосылыстың бос радикал екенін көрсетеді, сондықтан азот диоксидінің формуласы көбінесе •NO2 деп жазылады. Қызғылт қоңыр түс спектрдің көк аймағындағы (400–500 нм) жарықтың басым сіңірілуінің нәтижесі болып табылады, бірақ сіңіру көрінетін спектрдің барлық аймағында (қысқа толқын ұзындығында) және инфрақызыл сәулелерде де (ұзақ толқын ұзындығында) жалғасады. 400 нм-ден қысқа толқын ұзындығындағы жарық сіңірілген кезде фотолиз жүзеге асады (NO + O, атомдық оттегі түзіледі); атмосферада түзілген оттегі атомы O2-мен қосылып озонды құрайды.

Окистендіргіш ретінде

NO байланысының әлсіздігі көрсеткендей, NO2 жақсы тотықтырғыш. Осының салдарынан, ол көмірсутектердің қатысуында, кейде жарылыспен, жануы мүмкін.

Нитраттарға айналу

NO2 оксидтерден сусыз металл нитраттарын алу үшін қолданылады: мысалы, ол амидтермен реакцияласып, N-нитрозо туындыларын түзетіп береді. Ол сусыз жағдайда нитралдау үшін пайдаланылады.

Қолданылуы

NO2 азот қышқылын өндіруде аралық зат ретінде, химиялық жарылғыш заттарды өндіруде нитраттаушы агент ретінде, акрилаттардың полимерленуін тежеуші ретінде, ұнды ақтарту үшін және бөлме температурасында зарарсыздандыру агенті ретінде қолданылады. Ол сонымен қатар ракета отынының тотықтырғышы ретінде де қолданылады, мысалы, қызыл түтінді азот қышқылында; ол "Титан" ракеталарында, "Джемини" жобасын іске қосу үшін, ғарыш кемесінің маневрлік қозғалтқыштарында және түрлі планеталарға жіберілген адамсыз ғарыш зондтарында пайдаланылған.

Қоршаған ортада болуы

Азот диоксиді көбінесе ауадағы оттегімен азот оксидінің тотығу нәтижесінде түзіледі (мысалы, корона разрядының әсерінен):

Уыттылық

NO2 тыныс алу эпителийінің эпителийлік қабықша сұйықтығына (ЭҚҚ) таралып, ерітеді. Онда ол ЭҚҚ-дегі антиоксиданттар мен липид молекулаларымен химиялық реакцияға түседі. NO2-нің денсаулыққа зиянды әсерлері реакция өнімдері немесе олардың метаболиттерінен туындайды, олар бронхтардың тарылуын, қабынуды, иммундық жауаптың әлсіреуін және жүрекке әсер етуі мүмкін реактивті азот және реактивті оттегі түрлері болып табылады.

Жедел әсер ету

NO2 әсерінен туындайтын жедел зиян сирек кездеседі. 100–200 ppm мұрын мен жұтқыншақтың жеңіл тітіркенуіне, 250–500 ppm бронхит немесе пневмонияға алып келетін ісінуге, ал 1000 ppm-нен жоғары деңгейлер өкпедегі сұйықтықтан туындайтын тұншығудан өлімге себеп болуы мүмкін. Әсер ету кезінде көбінесе уақытша жөтел, шаршау немесе құлайғаннан басқа белгілер байқалмайды, бірақ бірнеше сағаттан кейін өкпедегі қабыну ісінуге әкеледі. Теріге немесе көзге тиген жағдайда, зақымдалған аймақ физиологиялық сарысумен шайылады. Жұтыну кезінде оттегі беріледі, бронходилататорлар қолданылуы мүмкін, ал егер метгемоглобинемия белгілері байқалса – азот негізді қосылыстар қанның қызыл денешіктеріндегі гемоглобинге әсер етуінен туындайтын жағдай – метилен көгі қолданылуы мүмкін. АҚШ-та Апаттық жоспарлау және қоғамдық хабардар ету туралы заңның 302-бабында (42 USC 11002) белгіленгендей, ол өте қауіпті зат ретінде жіктеледі және оны маңызды көлемде өндіретін, сақтайтын немесе пайдаланатын мекемелерге қатаң есеп беру талаптары қолданылады.

Ұзақ мерзімді

[[Файл:No2toxpathwaysEPA.png|thumb|Ұзақ мерзімді азот диоксидінің әсеріне қатысты мүмкін жолдар. Нүктелі сызықтар жануарлар зерттеулерімен ғана қолдау тапқан нәтижелерді, ал тұйық сызықтар бақыланатын адамдарға жасалған зерттеулерден алынған нәтижелерді көрсетеді. Сызықталған сызықтар астманың күшеюімен және тыныс жолдары инфекцияларымен болжамды байланысты көрсетеді. ELF = эпителийлік қабықша сұйықтығы. NO2 әсеріне ұшыраған балалар астмамен ауырып, ауруханаға түсу ықтималдығы жоғары. Газ плитада тамақ пісіру балалардың астмасымен байланысты, бірақ 2023 жылға дейін себеп-салдар байланысы дәлелденбеді.

Қоршаған ортаға әсері

Ауадағы азот диоксиді (NO2) және басқа азот оксидтері (NOx) сумен, оттегімен және басқа химиялық заттармен өзара әрекеттесу нәтижесінде қышқыл жаңбыр пайда болады, ол көлдер мен ормандар сияқты осал экожүйелерге зиян келтіреді. Осы заттардың жоғары концентрациясы өсімдіктерге де зиянды, олардың өсуін баяулатып, егін түлімін азайтуы мүмкін.