Кіріспе
Сербияның патшасы 1276-1282 жылдар аралығында Сербияның патшасы болды. 1282 жылдан бастап ол Солтүстік Сербияны және 1284 жылдан бастап көршілес венгр банаттарын (немесе шекаралық провинцияларды) қамтитын жеке патшалықты басқарды, осыған байланысты ол ресми емес түрде «Сырмия патшасы» деп аталды. Ол Сербия королі Стефан Урош I мен королева Еленаның үлкен ұлы болды. Драгутин 1268 жылы әкесі оның әкесі Венгрия королі Бела IV-пен бейбіт келісімге келгеннен кейін Венгрияның Екатеринасына үйленді. 1271 жылға қарай ол әкесінен кейін таққа отыру құқығын мойындағандықтан «жас король» атағын алды. Ол әкесіне қарсы көтеріліс жасады және венгрлердің көмегімен 1276 жылы оны тақтан түсірді. Драгутин Урош I-нің орталықтандыру саясатын тоқтатты және анасына үлкен жерлерді иелік ретінде берді. Жаттығу кезінде болған жазадан кейін ол 1282 жылы інісі Милутиннің пайдасына тақтан бас тарды, бірақ Венгрия шекарасымен бірге Сербияның солтүстік аймақтарын сақтап қалды. Екі жылдан кейін оның күйеу баласы, Венгрия королі Ладислав IV оған үш банатты – Мачваны (немесе Үлкен Сирмияны), Усорани және Солиді берді. Ол Белградты басқарған алғашқы серб монархы болды. Ағасының қолдауымен ол 1284 немесе 1285 жылдары Браничево банаттарын да басып алды. Теориялық тұрғыдан Драгутин ағасына (Сербия территориясы үшін) және венгр монархтарына (төрт банат үшін) вассал болды, бірақ іс жүзінде ол 1290 жылдардан бастап тәуелсіз билеуші ретінде өз патшалығын басқарды. 1301 жылы Милутинмен араздасуы ашық соғысқа ұласты, ал 1307 жылдан бастап ол көрші венгр феодалдарына жиі шабуыл жасады. Сербиялық көптеген ақсүйектер Драгутинге қолдау көрсетті, бірақ ол 1311 немесе 1312 жылы Милутиннің жалдамалы әскерлері оны жеңгеннен кейін Милутинмен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. Өлімі алдында ол монастырьға кіріп, бесінші ғасырдың византиялық әулиесі Теоктист есімін алып, соңынан дұға жасап қайтыс болды. Сербиялық қасиеттілер тізімінде Драгутин 12 қарашада немесе 30 қазанда (Ескі және Жаңа стиль бойынша) құрметтеледі.
Stefan Dragutin (, Dragutin István; 1244 – 12 March 1316), was King of Serbia from 1276 to 1282. From 1282, he ruled a separate kingdom which included northern Serbia, and (from 1284) the neighboring Hungarian banates (or border provinces), for which he was unofficially styled "King of Syrmia". He was the eldest son of King Stefan Uroš I of Serbia and Queen Helen. Dragutin married Catherine of Hungary, likely after his father concluded a peace treaty with her grandfather, Béla IV of Hungary, in 1268. By 1271, he received the title of "young king" in recognition of his right to succeed his father. He rebelled against his father, and with Hungarian assistance, forced him to abdicate in 1276. Dragutin abandoned Uroš I's centralizing policy and ceded large territories to his mother in appanage. After a riding accident, he abdicated in favor of his brother Milutin in 1282, but retained the northern regions of Serbia along the Hungarian border. Two years later, his brother in law, Ladislaus IV of Hungary, granted him three banates—Mačva (or Sirmia ulterior), Usora and Soli. He was the first Serbian monarch to rule Belgrade. With his brother's support, he also occupied the Banate of Braničevo in 1284 or 1285. In theory, Dragutin was a vassal both to his brother (for his Serbian territories), and to the Hungarian monarchs (for the four banates), but in practice he ruled his realm as an independent ruler from the 1290s. His conflicts with Milutin developed into open war in 1301, and he frequently raided the neighboring Hungarian lords from 1307. Most of the Serbian noblemen supported Dragutin, but he was forced to make peace with Milutin after Milutin's mercenaries routed him in 1311 or 1312. Before his death, he entered a monastery and died as the monk taking the name of Theoctistus, the fifth century Byzantine saint. On the list of Serbian saints, Dragutin is venerated on 12 November or 30 October (Old Style and New Style dates).
Ерте өмір
Драгутин Сербия патшасы Стефан Урош I мен Анжулық Еленаның тұңғыш ұлы болды. Оның қай жерде, қай күні туғаны белгісіз. 1264 жылы Доменциан есімді монах Стефан Неманьяның ұрпақтарының «төртінші буыны» «атқа мініп, жауынгердің найзасын ұстай алатын» жасқа жеткенін жазды. Доменциан Драгутин туралы айтып отырғаны анық болғандықтан, тарихшы Миодраг Пуркович Драгутиннің жиырма жаста болғанын болжап, оның тууын шамамен 1244 жылға белгіледі. Драгутиннің Венгрияның Екатеринасымен некелескен күні де белгісіз. Оның әкесі мен оның әкесі, Венгрияның Бела IV, 1268 жылы Урош I Мачваға шабуыл жасағаннан кейінгі бейбіт келіссөздер кезінде осы некені ұйымдастырған болуы мүмкін, бірақ одан ертерек мерзім де жоққа шығарылмайды. Мачва – Сербияның солтүстігіндегі Венгрияның шекаралық провинциясы, оны Бела IV-нің қызы Анна, өзінің кәмелетке толмаған ұлы Бела атынан басқарды. Урош I провинцияға шабуыл жасап, тонады, бірақ ол тұтқындалып, келісуге мәжбүр болды. Екатеринаның әкесі Стефан V әкесінің серігі және мұрагері ретінде «жас патша» атағын алған еді, ал дәл осы атақ Драгутинге оның әкесінен Сербияны мұраға алуға толық құқығы бар екенін мойындау ретінде берілді. Стивен V пен Богемия королі Оттокар II арасындағы Пресбург бейбіт шарты – Драгутинді «жас патша» деп сипаттайтын ең көне құжат. Он жылдар өткен соң, Сербия архиепископы Данило II Драгутиннің венгрлік туыстары Уроштан оның мемлекетінің бір бөлігін Драгутинге беруді күткенін, осылайша оған тәуелсіз билік етуге мүмкіндік беруді көздегенін жазды. Александр Кристич және басқа да тарихшылардың пікірінше, бейбіт келісімде Сербияны Урош I мен Драгутин арасында бөлу нақты көрсетілген болуы мүмкін. Өкіметін нығайтуға жылдар жұмсағаннан кейін, Урош патшалығын ұлымен бөлісуге құлшынбады. 1260-шы жылдардың соңында Сербияға византиялық елші келгенде, Драгутин әйелімен бірге әкесінің сарайында тұрып жатты. Драгутин 1276 жылы әкесіне қарсы көтерілді. Ол әкесін билікті бөлісуге көндіруді мақсат еткені ме, әлде кіші інісі Милутиннің пайдасына мұрадан айырылып қалудан қорқып ба, белгісіз. Драгутиннің қайнағасы, Венгрияның Ладислав IV, оған көмек көрсету үшін венгр және куман әскерлерін Сербияға жіберді. Драгутин 1276 жылдың күзінде Гакко маңында әкесін жеңді. Урош одан әрі қарсылық көрсетпей, Сопочани монастыріне кірді, ол бір жылдан кейін қайтыс болды.
Сербия
Сербия архиепископы Иоанникий I, Урош I құлағаннан кейін тақтан бас тарды. Ол Драгутиннің тақты басып алуына наразылық ретінде немесе тақтан шеттетілген монархпен тығыз байланысы болғандықтан орнынан кетуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Драгутин таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, Сербияның ірі бөліктерін – Зета, Требинье және басқа да жағалау аймақтарын, сондай-ақ Плавка анасына иелік етуге берді. Еленаның иелігіндегі жерлер бұрынғы Дукля патшалығының негізгі аумақтарын қамтыды және оның қайтысынан кейін серб тағының мұрагерлерінің провинциясына айналды. Милутин анасын оның патшалығына алып келіп, Шкодерде қоныстандырды. Урош I билігінің соңғы жылдары Сербия мен Рагуза Республикасының қарым-қатынасы шиеленіскен еді, бірақ оның әйелі республиканы құпия түрде қолдады. Драгутин таққа отырғаннан кейін көп ұзамай олар татуласты. Сицилия королі, Анжу әулетінен шыққан Карл I, Драгутинды Византия империясына қарсы коалицияға қосуды қалады. Екі патша бұл мәселе бойынша 1279 жылы хат алмасты. 1282 жылдың басында Драгутин аттан құлап, аяғын сындырды. Жағдайы соншалықты ауыр болды, Сербияны басқару мәселесін шешу үшін Дежевода кеңес шақырылды. Кеңесте Драгутин Милутиннің пайдасына тақтан бас тарды, бірақ оның орнынан кетуінің мән-жайлары белгісіз. Он жылдар өткен соң Драгутин Милутинмен қақтығысқа түскенін және ол жазылғанға дейін үкіметті тек уақытша Милутинге тапсырғанын айтты. Архиепископ Данило II, Драгутиннің аттан құлауын әкесіне қарсы жасаған істері үшін Құдайдың жазасы деп санағаны үшін тақтан бас тарғанын жазды, бірақ Архиепископ Драгутиннің шешіміне әсер еткен нақты айтылмаған "қиындықтарға" да сілтеме жасады. Византия тарихшысы Георгий Пахимер Драгутиннің тақтан бас тарғанының соңғы болғанын білді, бірақ Пахимер екі бауырдың арасындағы келісімге де тоқталып, Милутиннің орнын басуға Драгутиннің (аты аталмаған) ұлының құқығын қамтамасыз етті.
Сирмия артқы
Фрескалар мен дипломатиялық хат-хабарлар Драгутиннің бас тартқаннан кейін «патша» деп аталғанын көрсетеді, бірақ Милутиннің үстемдігі айқын. Драгутин өз жарлықтарында және монеталарында өзін патша ретінде көрсетуді жалғастырды. Драгутин мен Милутин Арилге жақын жердегі Драгутиннің құрметіне салынған Санкт-Ахиллий шіркеуіндегі фрескадағы патшалық белгілерді киген, бірақ Драгутин азырақ патшалық рәміздермен бейнеленген. Шын мәнінде, Сербия Драгутиннің тақтан бас тарғаннан кейін оның мен Милутиннің арасында бөлінді, Драгутин Венгрия шекарасындағы солтүстік аймақты, соның ішінде Рудникте жақында ашылған күміс кенін сақтап қалды. Ол сонымен қатар Сербияның батысындағы Лим өзені бойындағы жерлерді де иеленді, осылайша ол бауырының ең қуатты вассалы болды. Венгрияның Ладислав IV 1284 жылдың екінші жартысында Драгутинге Мачва, Усора және Солиді сыйлады. Венгрия монархтарының туыстары, соңғыда Драгутиннің енесі, Кумандық Елизавета, осы аумақтарды аппанаж ретінде иеленген, ал Драгутин оларды венгр вассалы ретінде басқаруды жалғастырды. Мачва сонымен қатар Сирмия Ультериор деп те белгілі болған, сондықтан Драгутиннің замандастары оны «Сремнің патшасы» деп атады. Ол Савадағы Дебрцте тұрақтап, бірақ Белградта да жиі болды. Ол осы қаланы билеген алғашқы серб монархы болды. Драгутин өз патшалығын бауырынан тәуелсіз басқарды. Ол Босниядағы францискандықтардың миссияларын қолдады және Белградта католик шіркеуінің құрылуына рұқсат берді. Екі куман немесе болгар батырлары, Дарман мен Куделин, бұрынғы венгр банатын, Браничево банатын басып алды. Драгутин 1284 немесе 1285 жылы венгрлердің көмегімен Браничевоға шабуыл жасады, бірақ оларды жеңе алмады. Дарман мен Куделин куман және татар әскерлерін жалдап, Драгутиннің патшалығына шабуылдауды бастады. Драгутин Милутиннен көмек сұрады және екі бауыр Мачковацта кездесті. Олар күштерін біріктіріп, Дарман мен Куделинді жеңгеннен кейін, Драгутин 1291 немесе 1292 жылы Браничевоны басып алды. Жаңа венгр монархы Андрей III олардың әскери әрекеттерін қолдады, бірақ Андрейдің Венгриядағы әлсіз жағдайы Драгутинге тәуелсіздігін нығайтуға мүмкіндік берді. Драгутиннің қарындасы Мария бауыры Ладислав IV қайтыс болғаннан кейін Венгрия тағына талап етті. Драгутин оны және оның ұлы Анжу Карл Мартельді қолдауға дайын болды. Өзін Венгрияның заңды патшасы деп санаған Карл Мартель 1292 жылы Славонияны Драгутиннің ұлы Владиславқа сыйлады, бірақ венгр дворяндары мен прелаттарының көпшілігі Андрей III-ке адал болды. Драгутин Андреймен келісуге тырысты, ал Владислав 1293 жылы Андрейдің ағасы Альбертино Морозинидің немересі Констанцияға үйленді. Драгутин 13 ғасырдың соңында Венгрияның ыдырауынан пайдаланып, монархтан тәуелсіз кең аумақтарды басқарған ондаған «олигархтардың» (немесе қуатты иелердің) бірі болды. Драгутин 1290 жылдары Македониядағы Византия аймақтарына қарсы бауырының шабуылдарын қолдады. 1299 жылы Милутин Византия империясымен бейбіт келісімге келгеннен кейін соғыстан пайда тапқан ондаған серб дворяндары Драгутиннің патшалығына көшіп келді. Екі бауырдың арасындағы шиеленіс күрт өсті, себебі Милутин Сербиядағы мұрагерлікті өз ұлдарына қамтамасыз етуді қалады. 1301 жылы ашық соғыс басталды және Милутин Рудникті Драгутиннен тартып алды. Рагусалық есептерге сәйкес, 1302 жылдың соңында бейбіт келісімге қол жеткізілді, бірақ 1303 жылы Драгутиннің әскерлері немесе одақтастары Милутиннің Брсководегі күміс кенін тонады. Қарулы қақтығыс он жылдан астам уақытқа созылды, бірақ оның егжей-тегжейі белгісіз. Тараптар майдан шайқастарын болдырмауға тырысты және Драгутин өзінің патшалығын дерлік толық сақтап қалды, бірақ күміс кендерінен түскен табыс Милутинге жалдамалы әскерлерді жалдауға мүмкіндік берді. Карл Мартельдің ұлы Карл Роберт 1300 жылы Венгрияға келіп, таққа талап етуді көздеді. Оның атасы, Неапольдің Карл II, Драгутин мен Драгутиннің әйелін Карл Роберттің басты қолдаушыларының қатарына қосты. 1301 жылдың жазы мен 1304 жылдың мамыры аралығында Карл Роберт өзінің уақытының көп бөлігін Драгутиннің патшалығының солтүстігінде орналасқан қуатты Угрин Цсактың иеліктерінде өткізді, бұл Карл Роберт пен Драгутиннің қарым-қатынасы жақсы болғанын көрсетеді. Белгісіз себептермен 1307 жылы Драгутиннің әскерлері Цсактың иеліктерін тонады, бірақ Цсак қарсы шабуыл жасап, 1307 жылдың 13 қазанына дейін Драгутиннің әскерін жеңді. Драгутин Карл Роберттің қарсыласы, Трансильванияны билеген Ладислав Канмен одақтасты. Драгутиннің православиелік ұлы Канның қызына үйленді, осының салдарынан Рим папасының өкілі Джентиле Портино да Монтефиоре Канға 1309 жылдың соңында айып тақты. Тарихшы Александр Крстич Драгутиннің үлкен ұлы Владислав үшін венгр тағын және кіші ұлы Урошица үшін серб тағын қамтамасыз етуді көздегенін болжайды. Драгутин мен оның әскерлері Валко және Серем округтерінде келтірген қирату туралы мәліметтер, ең болмаса, 1309 және 1310 жылдары Угрин Цсактың иеліктеріне қарсы Драгутиннің жиі шабуылдарын көрсетеді. Оның серігі Жан Смарагд Драгутиннің әскерлерін басқарды, бірақ Угриннің қолбасшысы Павел Гарай оларды жеңді. Драгутин Калоча архиепископтығының мүліктерін де тартып алды, бұл жаңа сайланған архиепископ Демитрийдің 1312 жылдың соңына дейін Римге баруына кедері келтірді. Карл Робертпен болған қақтығысы оны екі майданда соғысуға мәжбүр етті. Серб дворяндары Милутинге қарсы көтерілгеннен кейін ол 1310 жылдардың басында бауырына қарсы соғысты жалғастыра алды. Серб прелаттары Милутинге адал болды және оған татар, ясси және түрік жалдамалыларын жалдауға көмектесті. Милутин 1311 немесе 1312 жылдың соңында Драгутинге шешуші жеңіліс таптырғаннан кейін, прелаттар олардың арасында бейбіт келісімге келуге араласты, ең болмаса 1312 жылы. Драгутин бауырын заңды патша ретінде мойындауға мәжбүр болды, бірақ оның серб аппанажы (Рудниктегі күміс кенімен қоса) оған толығымен қайтарылды. Драгутин 1313 жылы Хорватияның қуатты баны Младен II Шубичтің Брибирге қарсы күресіне көмектесу үшін күш жіберді. Крстичтің сөзіне сәйкес, Драгутин ақпан айында Сремска-Митровицада Карл Робертпен бейбіт келісім жасады. 1314 немесе 1316 жылы Драгутин Банска монастырына бауырының сыйлықтары туралы жарлығына «бұрынғы патша» ретінде қол қойды. Драгутин өліміне аз ғана уақыт қалғанда монахқа айналып, Теокстист есімін қабылдады. Архиепископ Данило II-нің өмірбаянына сәйкес, ол өлімі алдында өзін қасиетті деп санауға болмайтынын айтты. Ол 12 наурыз 1316 жылы қайтыс болды. Ол Джурджеви Ступови монастырына жерленді. Ол монастырдың екінші негізін салушысы ретінде есептеледі, оны оның ұлы атасы Степан Неманя салған. Серб қасиеттілер тізімінде Драгутин 12 қараша немесе 30 қазан күндері (ескі және жаңа стильмен) құрметтеледі. Оның солтүстік иеліктерінде оның ұлы Стефан Владислав II оның орнын басты.