Кіріспе

1963 жылы Хайнц Дунхазедің комедиялық эскизі, «90 жылдық мереке» (link=no, link=no) деп те аталады. Бұл британдық автор Лаури Уайлидің театр үшін жазған екі актерлік комедиялық эскизі. Сахнада көрсетілгеннен кейін, неміс телеарнасы Norddeutscher Rundfunk (NDR) 1962 жылы британдық комедианттар Фредди Фринтон мен Мэй Уорденнің орындауындағы 18 минуттық қара-ақ бейнежазба түрінде эскизді жазды. Эскиз неміс тіліндегі кіріспемен басталып, содан кейін ағылшын тіліндегі негізгі бөлім келеді және ол онлайн режимінде қолжетімді. Германия, Австрия, Швейцария, Дания, Швеция, Финляндия және Эстония сияқты Еуропа елдерінде Жаңа жыл қарсаңында немесе Норвегияда 23 желтоқсанда көру дәстүріне айналды. 1995 жылы Германияда ең көп қайталап көрсетілген телебағдарлама болды. Британдық сахналық эскиз болғанына қарамастан, теледидарлық нұсқасы жазылғаннан кейін 50 жылдан астам уақыт өткен соң ғана Ұлыбританияда танылды. Ұлыбританияда 2018 жылдан 2020 жылға дейін Sky Arts телеарнасында Жаңа жыл қарсаңында көрсетілді. Әлемнің басқа бөліктерінде эскиз Австралия мен Оңтүстік Африкада көрсетіледі. Бірнеше пародилерден басқа, «Бір адамға арналған кешкі ас» Америка Құрама Штаттарында көпшілікке белгілі емес, онда осы комедиялық идеяны Ред Скелтон мен Люсиль Болл танымал еткен. 2018 жылы жарық көрген «Бір адамға арналған кешкі ас: естімеген ең танымал культ фильмі» деген мақала АҚШ-та оның белгісіздігінің себебін зерттейді. 2003 жылы Даниялық телепродюсер Пол Энтони Сорренсен Фредди Фринтон мен Мэй Уорденнің туыстарымен сұхбаттары бар эскиз туралы деректі фильм түсірді. Ол 2004 жылғы «Алтын раушан» сыйлығына ие болды.

Скетчтің шығу тегі

Лори Уайли 1934 жылы Лондон сахналық ревюі En Ville Ce Soir-де "Бір адамға арналған кешкі ас" эскизін ұсынды. Фринтон мен Уорден 1945 жылы Ұлыбританияның теңіз жағалауындағы кемежайларда "Бір адамға арналған кешкі ас" қойылымын сахналады; Фринтон Уайлидің 1951 жылы қайтыс болғаннан кейін эскизге құқықтарды мұра етті. Эскиз басқа жерлерде де қойылды, мысалы 1953 жылы Джон Мюррей Андерсонның Император театрындағы Альманахта Гермиона Гингольд Мисс Софи рөлін, ал Билли ДеВулф – дворецкий және төрт қайтыс болған досты сомдады. 1962 жылы неміс артисі Питер Франкенфельд пен режиссер Хайнц Дунхазе Блэкпулда "Бір адамға арналған кешкі ас" эскизін тапты. Эскиз Франкенфельдтің тікелей эфирдегі шоуында қойылды және 1963 жылдың 8 шілдесінде Гамбургтегі Безенбиндерхоф театрында тікелей эфирде жазылды. Эскиз ағылшын тілінде жазылды, ал кіріспесі неміс тілінде болды. "Шармен" атты кіріспе әнін Лью Поллак жазды, оны Виктор Сильвестер оркестрі орындады. NDR мәліметінше, Фринтон мен Уорденнің әрқайсысына 4 150 DM төленді. Шоу 1972 жылы Жаңа жыл қарсаңында тұрақты эфирге ілігіп, кейде қайта көрсетілді. Эскиздің күлкілі идеясы – бірнеше рет спирттік ішімдік ішіп, мас болып қалған адам – әдетте американдық актер Ред Скелтонға жатқызылады, ол 1928 жылдан бастап вадевиль өнерінің бір бөлігі ретінде ұқсас эскизді қосты (және бұл идеяны Люсиль Боллдың "I Love Lucy" эпизодындағы "Люси теледидар жарнамасын түсіреді" атты эпизодында пайдалануға рұқсат берді). Уайли эскизді қашан жазғаны туралы нақты мәлімет жоқ; "Бір адамға арналған кешкі ас" эскизінің алғашқы орындалуы туралы мәлімет 1934 жылға дейін жетеді, және Скелтон да, Уайли де сол кезде халықаралық деңгейде танымал болмағандықтан, екеуі де бір-бірінің жұмысынан хабарсыз болған болуы мүмкін. 18 минуттық толық нұсқа Германияда Das Erste телеарнасында түстен кейін, ал аймақтық үшінші арналарда күндіз және кешке бірнеше рет көрсетіледі. Австрияда ORF 1 толық эскизді кешкі сағат 11:30-да көрсетеді. Швейцарияның SRF мемлекеттік телеарнасы өзінің 11 минуттық нұсқасын SRF 1 арнасында шамамен 19:00-де және SRF zwei арнасында 23:50-де көрсетеді. Финляндияда бұл шоуды әр Жаңа жыл қарсаңында 400 000 көрермен тамашалайды. Бұл Скандинавия елдерінде де Жаңа жылдық дәстүрге айналған. Швецияда Джеймстің ішімдікке салынуына байланысты шоу алты жылға тоқтатылды. Алайда телеарна көпшіліктің сұранысына көніп, оны қайта эфирге қосты. Ол Швецияда 1976 жылдан бері жыл сайын көрсетіледі, 2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунамиден кейін 2004 жылды қоспағанда. 1985 жылы Данияның DR телеарнасы эскизді көрсетуден бас тартты, бірақ көптеген шағымдар түскеннен кейін келесі жылы оны қайтадан көрсетуге келісті. Осы бір жағдайды қоспағанда, "Бір адамға арналған кешкі ас" 1980 жылдан бері әр жылдың 31 желтоқсанында DR телеарнасында көрсетіліп келеді. Ол сондай-ақ жыл сайын Фарер аралдарында Жаңа жыл қарсаңында көрсетіледі. Норвегияда шоу 23 желтоқсанда, сонымен қатар 1980 жылдан бері көрсетіледі. 1992 жылы ол 15 минут ертерек көрсетілді, ал көрермендердің наразылығынан кейін сол түні қайтадан көрсетілді. Ол жыл сайын Жаңа жыл қарсаңында Австралияда SBS (1989 жылдан бері) және Оңтүстік Африка телеарнасы арқылы көрсетіледі, бірақ Еуропадағыдай танымал емес. Ол АҚШ-та (HBO) 1970 жылдары қысқа уақытқа көрсетілді. Эскиз Ұлыбританияда мүлдем белгісіз, ал оның алғашқы ұлттық британдық теледидар эфирі Sky Arts 2018 жылы Жаңа жыл қарсаңында фильмді көрсеткенге дейін болған жоқ (бірақ бұл фильм бір жыл бұрын Гримсбидің жергілікті Estuary TV арнасында көрсетілді). Sky Arts эфиріне неміс тіліндегі кіріспе үшін ағылшын субтитрлері қосылды, оның соңы қысқаша үзіліп, содан кейін Фринтонға көшті, неміс дикторы Джеймсті таныстырған сәтті алып тастады. Эскиз Еуропа елдерінде танымал болғанымен, әдетте ол түпнұсқа ағылшын тілінде дубляжсыз немесе субтитрсіз көрсетіледі. Ағылшын тілін білудің қарапайым деңгейімен де комедияның физикалық сипатына байланысты түсіну оңай. Британдықтар көбінесе жанкүйерлердің диалогтарды жатқа айта білуіне таңғалады. Континентальдық Еуропада үлкен жетістікке жеткеннен кейін Norddeutscher Rundfunk эскизді BBC-ге ұсынды. Алайда, BBC бұл эскиздің BBC сапа стандарттарына сай келмегендіктен қызығушылық танытпады.

Түрлі нұсқалары

1963 жылы NDR телеарнасы бірнеше нұсқасын жазды. Дания телеарнасы көрермен дауысы естілмейтін нұсқаны көрсетеді. Үшінші, 11 минуттық нұсқасы Schweizer Fernsehen (Швейцария телеарнасы) арқылы аз алкоголь ішімдігімен жазылды. 18 минуттық және 11 минуттық нұсқалары Германияда DVD форматында шығарылды. 1977 жылы Нидерландтың қоғамдық телерадио жүйесі Жооп Додерердің қатысуымен голланд тіліндегі нұсқасын жасады, бірақ ол бұрынғыдай танымал болған жоқ. 1999 жылы NDR түсті нұсқасын жариялады. Данияда "80 жылдық мерейтой" атты пародиалық фильм түсірілді, онда Софи ханымның достары әлі де үстел басында отыр (бірақ NDR нұсқасында Софи ханымның соңғы досы 25 жыл бұрын қайтыс болғаны айтылады). Басқа нұсқалар әртүрлі неміс диалектілерінде жасалды, соның ішінде төменгі неміс тілінде ("Бір табаққа арналған кешкі ас" аталған нұсқасы, түпнұсқамен бірге жыл сайын NDR телеарнасында көрсетіледі), әртүрлі комедиялық актерлердің пародиалық орындаулары және "Бернд дас Брот" ("Нан Бернд") атты неміс қолғап қуыршағының қатысуымен "Нанға арналған кешкі ас" деп аталған нұсқасы бар. 1992 жылы Франкфурт фестиваль залында Бодо Мария мен Маша Штайнмен түсті нұсқа түсірілді. Нәтижесінде шыққан VHS кассетасы/DVD Франкфурт UFA GmbH жұлдызы Камилла Хорнға арналды. Камилла Хорн бастапқыда Мисс Софи рөлін ойнауы тиіс еді, бірақ ауруға байланысты рөлден бас тартуға мәжбүр болды. 2011 жылдың 24 желтоқсанында Удо Элинг пен Германияның мемлекеттік ARD телеарнасы жасаған "90-шы Еуро құтқару саммиті, немесе, Еуро ешкімге" атты сатирикалық нұсқасы YouTube-қа жүктелді. Онда Германия канцлері Ангела Меркель Мисс Софи рөлінде, ал Франция президенті Николя Саркози оның қызметшісі рөлінде бейнеленген, сонымен қатар Еуроаймақтың қарыздық дағдарысы туралы жаңа неміс (және бір бөлігі француз) тіліндегі диалогтар бар. 2016 жылы Netflix Netflix шоуларының кейіпкерлерімен қонақтардың ауыстырылған пародиасын жасады, атап айтқанда, "Breaking Bad" және "Better Call Saul" сериалынан Саул Гудман, "House of Cards" сериалынан Фрэнк Андервуд, "Narcos" сериалынан Пабло Эскобар және "Orange is the New Black" сериалынан Crazy Eyes.

"Бір жылда бір рет" деген ұғымды ұстанатын сөз

"Жыл сайынғыдай әдеттегі процедура" (түпнұсқа ағылшын тілінде) Германияда кең таралған сөз тіркесіне айналды. Бұл фраза күнделікті қолданысқа еніп, газет тақырыптарында және жарнамаларда жиі пайдаланылады. Норвегия, Дания және Швецияда да осы жағдай орын алды.

Мұра

Скетч норвегиялық, люксембургтік және неміс көрермендері арасында күшті резонанс тудырды. Скетч Ұлыбританияда салыстырмалы түрде аз әсер еткеніне қарамастан, Еуропадағы ағылшын тіліндегі ең танымал медиа-шығармалардың бірі болып табылады. Deutsche Post 2018 жылдың 11 қазанында шоуға арналған ескерткіш марка шығарды. 2021 жылдың қаңтар айында Google фильмі үшін өз Білім панеліне «пасха жұмыртқасын» қосты. Панельге жолбарыстың басы қосылды, оған бассаңыз, Джеймс экраннан жүгіріп өтіп, жолбарысқа шалығатынын көрсетті. Сондай-ақ, фильмнен дыбыс үзінділері, әсіресе «Жыл сайынғы әдеттегідей, Джеймс» деген сөздер қосылды. 2022 жылдың желтоқсанында неміс студиясы UFA бастапқы нұсқадан 50 жыл бұрынғы оқиғаларды көрсететін алты бөлімді преквел сериалын шығаратыны жарияланды. 2023 жылдың наурызында король Чарльз III Германияға жасаған мемлекеттік сапары барысында банкетте сөйлеген сөзінде неміс тілінде: «Сендердің маған «Бір адамға арналған кешкі ас» дегенмен жалғыз қалдырмағаныңызға қуаныштымын!» деп әзіл айтып, күлдірді. Германия Бундестагындағы сөйлеген сөзінде Чарльз III «Мисс Софиді» Ұлыбритания мен Германия арасындағы мәдени алмасудың мысалы ретінде атады; бірақ ол «Мисс Софи қазіргі Ұлыбританияның өте нақты бейнесін бермейтінін» мойындады.