Кіріспе

Көп қабатты көпір – кеңістікті кесіп өтетін көп қабатты құрылыс. Виадук – ұзақ көтеріңкі теміржол немесе жолды тіреп тұратын аркалар, тіреулер немесе бағаналардан тұратын көпірдің нақты түрі. Әдетте, виадук шамамен бірдей биіктіктегі екі нүктені қосып, кең дала, жол, өзен немесе басқа да төменгі жер бедері мен кедергілердің үстінен тікелей өтуге мүмкіндік береді. "Виадук" термині латын тілінен алынған, онда "via" – "жол", ал "ducere" – "жетектеу" деген мағынаны білдіреді. Бұл 19 ғасырдағы ежелгі римдік су тас жолдарымен (акведуктармен) салынған салыстырудан туындаған термин. Оның ең ұзын бөлігі 2679 метр, ені 22 метрді құрайды. Виадуктар Чикаго, Бирмингем, Лондон және Манчестер сияқты теміржол тораптары болып табылатын көптеген қалаларда жиі қолданылады. Бұл виадуктар жүк пойыздары үшін қажетті үлкен теміржол аулаларын және ауыр теміржол қозғалысы үшін қажетті көп жолды теміржол желілерін кесіп өтеді. Бұл виадуктар жолдарды бөліп, автокөлік және қалалық көшелердің қозғалысын пойыздардың үнемі кедергі келтіруінен қорғайды. Сонымен қатар, кейбір виадуктар үлкен аңғарлар арқылы теміржолды өткізеді немесе көптеген қиылыстарға ие қалалар арқылы теміржол желілерін жүргізеді. Жер үстіндегі көптеген виадуктар ландшафттағы шамамен бірдей биіктіктегі нүктелерді, әдетте өзен аңғарын немесе жазық жердегі эрозияға ұшыраған басқа да ойыстарды көпірмен байланыстырады. Көбінесе мұндай аңғарларда әр жағына төмен түсетін жолдар болады (қажет болған жағдайда өзен үстінен кішкентай көпірмен), олар көлік жүктемесіне жеткіліксіз келіп, "өтпелі" қозғалыс үшін виадукты қажет етеді. Мұндай көпірлер теміржол қозғалысына да ыңғайлы, себебі олар тура және тегіс жолдарды талап етеді. Кейбір виадуктарда бірнеше деңгей болады, мысалы, біреуінде автокөлік, екіншісінде теміржол қозғалысы жүреді. Мысалы, Канаданың Торонто қаласындағы Принс-Эдвард виадугын қарастыруға болады, оның жоғарғы деңгейінде Блур көшесі арқылы автокөлік, ал төменгі деңгейінде Дон өзенінің тік аңғарынан өтетін Блур-Дэнфорт метро желісі орналасқан. Ал басқалары жедел қоныстанған аймақтар арқылы салынып, Лондонның көптеген виадуктарының себебі болған жолдардың астынан өтеді.

Су үстінде

Су үстіндегі виадуктар аралдарды немесе тізбектелген аркаларды қолданады. Олар көбінесе кеме жүзе алатын суларды кесіп өту үшін басқа көпірлермен немесе туннельдермен біріктіріліп, виадук бөлімдері ретінде пайдаланылады. Үлкен аралықтары бар туннельдерге немесе көпірлерге қарағанда жобалау және салуға арзан болғанымен, әдетте ірі кемелер үшін жеткілікті көлденең және тік кеңістікке ие болмайды. Мысалы, Чесапик шығанағы көпір-туннелі. Милло виадугы – Францияның оңтүстігіндегі Милло қаласының жанындағы Тарн өзенінің сағасында орналасқан кабельдік көпір. Ол 2004 жылы ашылды және 343 метрлік ең биік тірегі бар әлемдегі ең биік көліктік көпір болып табылады. 2011 жылға дейін Қытайдағы Даньян-Куншань Ұлы көпірі әлемдегі ең ұзын көпір еді.

Виадукттерден төменгі жерді пайдалану

Егер виадук судың үстінде емес, құрлық арқылы салынса, аркалардың астындағы кеңістікті автотұрақ, көлік жөндеу, жеңіл өнеркәсіп, барлар мен түнгі клубтар сияқты кәсіпорындар үшін пайдалануға болады. Ұлыбританияда көптеген теміржол желілері қалалық аймақтарда виадуктарда салынған, сондықтан инфрақұрылым иесі Network Rail виадуктар астындағы аркаларда кең мүлікке ие. Берлинде жоғары орналасқан қалалық теміржолдың (S Bahn) аркалары астындағы кеңістік әртүрлі мақсаттарда қолданылады, оның ішінде шағын дәмханалар мен барлар да бар.

Өткен және болашақ

Жоғары жылдамдықты автомобиль жолдары Бостон (Орталық артериясы), Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Сеул, Токио және Торонто (Гардинер экспрес-жолы) сияқты ірі қалаларда салынды. Кейбіреулері көрінісіне әдемі келмейтіндігі және қаланы бөліп тастауы себепті бұзылды. Басқа жағдайларда виадуктар құрылымдық тұрғыдан қауіпті болғандықтан жойылды, мысалы, 1989 жылы жер сілкінісінен зардап көрген Сан-Францискодағы Эмбаркадеро автожолы. Дегенмен, Таиланд (Банг На экспрес-жолы, әлемдегі ең ұзын көпір), Үндістан (Дели-Гургаон экспрес-жолы), Қытай, Бангладеш, Пәкістан және Никарагуа сияқты дамып келе жатқан елдерде көлік ағынын жақсарту мақсатында көтерілген автомобиль жолдары салынды және көптегендері құрылыс кезеңінде, әсіресе жер тапшылығын болдырмау үшін, жер үсті жолдарының үстіне салынды. Кейбір виадуктар басқа да мақсаттарда қолданылды. Парижде (Франция) қайта жаңартылған теміржол виадугы жоғары жағында бақша серуендеуіне, ал төменгі жағында қолөнершілерге арналған жұмыс орындарына айналды. Бұл бақша серуендеу жолы Coulée verte René Dumont деп аталады, ал төмендегі аркалардағы жұмыс орындары Viaduc des Arts болып табылады. Жоба 1993 жылы ашылды. 2009 жылы ашылған Манхэттеннің High Line жобасы да сызықты қалалық саябақ ретінде көтерілген пойыз жолын пайдаланады. Индонезияда виадуктар Явадағы теміржолдар үшін, сондай-ақ Джакарта ішкі айналма жолы сияқты автомобиль жолдары үшін қолданылады. 2019 жылдың қаңтар айында Сиэтлдегі Аляска жолының виадугы бірнеше онжылдық пайдаланудан кейін сейсмикалық қауіптілігіне байланысты жабылып, оның орнына туннель салынды.