Кіріспе

Көлікті тоқтату және одан түсіп, көбінесе оны бос қалдыру амалы – паркинг. Жолдың бір немесе екі жағында паркингке рұқсат беріледі, бірақ кейде шектеулер қойылады. Кейбір ғимараттарда ғимаратты пайдаланушыларға арналған тұрақ орындары бар. Әр елде және жергілікті билік органдарында паркинг орындарын жобалау және пайдалану ережелері белгіленген. Автокөлікпен саяхаттау үшін паркинг өте маңызды. Автокөліктер уақытының 95 пайызын тұрған күйде өткізеді. Паркинг орнының болуы және бағасы автокөлікке тәуелділікті күшейте алады. Қалалық жердің үлкен бөлігі паркингке бөлінген; Солтүстік Американың көптеген қалалық орталықтарында жердің жартысынан астамы паркингке арналған. Қоғамдық паркингтер жергілікті мемлекеттік органдармен басқарылады және кез келген адамға көлікпен келіп тұрақтап беруге мүмкіндік береді. Жеке паркинг жеке меншікке тиесілі. Ол жалпы пайдалануға берілуі мүмкін немесе клиенттерге, қызметкерлерге немесе тұрғындарға ғана арналуы мүмкін. Мұндай нысандар көшеде немесе көшеден тыс, тұрақ алаңында немесе гаражда орналасуы мүмкін.

Көшедегі көлік тұрағы

Көшедегі тұрақ жол жиегінде немесе орталық тұрақ ретінде болуы мүмкін. Жол жиегіндегі тұрақ параллель, бұрышты немесе перпендикуляр болуы мүмкін. Параллель тұрақ жүргізушілер үшін қиын маневр саналады, бірақ жолдың ең азын алады. Көшедегі тұрақ көшенің нақты енін азайту арқылы қозғалысты баяулатудың арзан тәсілі болып табылады. Көшедегі тұраққа бірнеше себеппен шектеулер қойылуы мүмкін. Бұл шектеулерге белгілі бір аймақтарда тоқтауға тыйым салатын күтуге тыйым салу, уақыт шектеулері, төлем талаптары (мысалы, тұрақ сағатында немесе телефон арқылы төлеу арқылы) және рұқсат аймағы кіруі мүмкін, ол көбінесе рұқсат иелеріне – әдетте тұрғындарға – ғана рұқсат береді. Тұрақ шектеулері бақыланатын тұрақ аймағы немесе осыған ұқсас аймақ арқылы бүкіл аймақ бойынша қолданылуы мүмкін. Көшедегі тұрақ көбінесе жоғары құндылықтағы қоғамдық кеңістікті тиімсіз пайдалануы үшін, әсіресе тұрақ тегін болған жағдайда сынға ұшырайды. Кейбір қалаларда билік тұрақ орындарын кішкентай демалыс алаңдарымен (паркеттермен) алмастырған.

Жүк қоймалары мен гараждар

Паркингтер (немесе автотұрақтар) әдетте құрылымдық немесе ашық алаң режимінде болады. Құрылымдық режимдер – көліктерді, соның ішінде көп қабатты гараждарды, жер асты тұрақтарын немесе олардың комбинациясын қамтитын ғимараттар. Мұндай құрылымдар ірірек құрылымның бір бөлігі болуы мүмкін. АҚШ-та 1898 жылдың 24 мамырында Бостонда моторлық көліктерге арналған алғашқы қоғамдық гараж ашылғаннан кейін, қалалық орталықтардағы ат тұрақтары гараждарға айналдырыла бастады. АҚШ-тың шығыс қалаларында ат тұрақтарының көптеген бұрынғы ғимараттары, көліктерді көтеруге арналған лифттерімен бірге, бүгінгі күнге дейін гараж ретінде жұмыс істеп келеді. Ашық алаң режимі бір деңгейлі тұрақ ұсыну үшін бос алаңды пайдалануды қамтиды. Бұл жеке тұрақ немесе ғимарат маңында орналасқан болуы мүмкін. Көп қабатты гараждарды атау үшін әртүрлі халықаралық сөздер қолданылады. АҚШ-тың орталық-батыс аймағында оларды «паркинг пандусы» деп атайды. Ұлыбританияда – «көп қабатты автотұрақтар», АҚШ-тың батысында – «тұрақ құрылыстары», Жаңа Зеландияда – «тұрақ ғимараттары», ал Канада мен Оңтүстік Африкада – «паркадалар» деп танылады.

Шектеулі тұрақ

Фриндж паркинг – қала орталық аймағынан тыс жерде орналасқан, көбінесе қала орталығында жұмыс істейтін немесе сауда жасайтын қала шетінде тұратын адамдар пайдаланатын паркинг аймағы.

Жүгіріп тұрып , жүру

Паркинг және жүру – адамдардың баратын жерінен алыс тұраққа көлікпен немесе велосипедпен жетіп, содан кейін қоғамдық көлікпен немесе велосипед жалға алу сияқты басқа көлік түрлерін пайдаланып сапарды аяқтау жүйесі. Бұл қала орталықтарындағы жол ағлақтарын және тұраққа деген қажеттілікті азайту, сондай-ақ, әдетте қоғамдық көлік желісіне қол жеткізе алмайтын адамдарды осы желіге қосу мақсатында жасалады.

Велосипедтерді қою орындары

Көптеген елдерде велосипедтерге арналған арнайы тұрақтар көбейіп келеді. Оларға велосипед тіректері мен құлыптар, сондай-ақ қауіпсіздік пен қолайлылықты арттартатын жаңа технологиялар кіруі мүмкін. Мысалы, Токиодағы бір велосипед тұрағында автоматтандырылған жүйе орнатылған. Кейбір тұрақтар мен гараждарда велосипедтерге қоса, басқа көліктерге де арналған орындар болуы мүмкін. Утрехт орталық вокзалының төменгі қабатында 12 656 велосипедті сақтауға арналған үш қабатты жер асты велосипед тұрағы бар.

Экономика

Паркинг – қазіргі заманғы нарықтық экономикадағы маңызды аралық тауарлардың бірі. Алғашқы экономикалық талдаулар паркингті тек сапар соңындағы шығын ретінде қарастырған. Алайда, кейінгі зерттеулер паркингтің кез келген қалалық аймақта жерді пайдаланудың маңызды бөлігі екенін көрсетті. Халықаралық паркинг институтының мәліметінше, "паркинг – 25 миллиард долларлық индустрия және көлік, ғимараттар дизайны, өмір сапасы және қоршаған орта мәселелерінде маңызды рөл атқарады". АҚШ-тағы жылдық паркинг кірісі 10 миллиард долларды құрайды. Қалалық аймақтарда автотұрақтар бір-бірімен және көше бойындағы тұрақтармен бәсекелеседі. Жүргізушілер тоқтатқан жерінен алыс жүргісі келмейді, бұл автотұрақтарға жергілікті монополиялық билік береді. Parkopedia-ның 2019 жылғы Global Parking Index-і бойынша, әлемнің үздік 25 қаласында 2 сағаттық паркинг құны (USD):

ЕлҚалаБаға
АҚШНью-Йорк $34.94
АвстралияСидней $27.37
АвстралияБрисбен $20.55
АҚШШикаго $20.08
АвстралияМельбурн $19.87
АҚШБостон $18.36
ҰлыбританияЛондон $16.92
АҚШВашингтон DC $15.56
АҚШФиладельфия $14.77
ЖапонияТокио $12.09
АҚШДенвер $11.87
НидерландыАмстердам $11.11
АҚШМайами $11.10
АҚШСан-Франциско $10.99
АҚШСан-Диего $10.80
АҚШБалтимор $10.45
ФранцияПариж $10.10
АҚШНьюарк $10.10
Жаңа ЗеландияОкленд $9.77
КанадаКалгари $9.69
КанадаМонреаль $9.66
АҚШЛос-Анджелес $9.56
КанадаТоронто $9.51
АҚШСиэтл $9.34
НорвегияОсло $9.25

Графикте жоғары сызықтан жоғары мән әрбір көлік түрі үшін сапар бағасын, ал сызықтан төмен мән субсидияларды, қоршаған ортаға тигізетін әсерді, әлеуметтік және жанама шығындарды көрсетеді. Қалалар көшедегі және муниципалды автотұрақтар үшін нарықтық баға белгілесе, ал көпірлер мен туннельдер осы көлік түрлері үшін ақы алса, автокөлік жүргізу басқа көлік түрлерімен салыстырғанда шығындар жағынан бәсекеге қабілетсіз болады. Муниципалды автокөлік тұрақтарының бағасы төмен болса және жолдар бойынша ақы алынбаса, жүргізушілердің салық төлемдеріндегі кемшілік, яғни жанармай салығы және басқа да салықтар автомобиль пайдалануға үлкен субсидия ретінде қарастырылуы мүмкін: инфрақұрылымды күтіп ұстауға берілетін жалпы субсидиялардан және қоғамдық көлікке берілетін жеңілдіктерден әлдеқайда жоғары.

Қоспаркингтер

Дональд С. Шоуп 2005 жылы жариялаған «Тегін тұрақтандырудың жоғары құны» атты кітабында қалалық және қала маңындағы жерлерді, сондай-ақ автокөліктерді тұрақтандыру үшін басқа да ресурстарды кеңінен пайдалануға қарсылық білдірді. Шоуптың еңбегі нарықтық бағамен және өнімділік тұрақтандырумен бірге танымал болды. Екеуі де тұрақ үшін артық төлем алмастан, тұрақ іздеу және екі қатар тұрақтап қоюды азайту мақсатымен, көшедегі тұрақ бағасын көтеріп, төмендетуді көздейді. «Өнімділік тұрақтандыруы» немесе өзгермелі бағамен тұрақ Шоуптың идеяларына негізделген. Электронды тұрақ өлкіштері қолданылады, осылайша, сұраныс жоғары болатын жерлерде және уақыттағы тұрақ орындары, сұраныс аз жерлерге қарағанда қымбатқа түседі. Басқа да нұсқаларға тұрақ уақытына байланысты бағаның өсуі жатады. Заманауи идеялар сенсорлар мен желілік тұрақ өлкіштерін пайдаланады, олар тұрақты тұрақ қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін, кез келген уақытта 85-90% тұрақ орындары пайдаланылуын қамтамасыз ету мақсатымен, тұрақ бағасын автоматты түрде көтеріп (немесе төмендетіп) тұрады. Бұл идеялар Калифорния штатының Редвуд-Сити қаласында іске асырылды және Сан-Франциско мен Лос-Анджелесте іске асырылуда. Бір эмпирикалық зерттеу SFpark аясындағы тұрақ сұранысының блок деңгейіндегі бағалық серпімділігін талдау арқылы өнімділікке негізделген баға белгілеуді қолдайды. Зерттеу көрсеткендей, блок деңгейіндегі серпімділіктер соншалықты кең ауқымды, қала жоспарлаушылар мен экономистер бағаның өзгеруіне тұрақ сұранысының реакциясын дәл болжай алмайды. Мемлекеттік саясат тұрғысынан алғанда, жоспарлаушылар бағаларды түзету үшін, байқалатын тұрақ деңгейін пайдаланып, мақсатты тұрақ деңгейіне жетуі керек. Тиімді іске асыру үшін, татондау процесін одан әрі тәжірибеден өткізу және бағалау қажет.

География

Паркингті жер пайдалану ретінде басқару қала құрылысының бір аспектісі болып табылады. Муниципалдық паркинг регламенті қоғамдық жерлердегі паркингке бақылау енгізіп, көбінесе паркинг метрлері арқылы қаржыландырылады. Бірақ, автокөліктердің пайдалануының артуымен, көшедегі паркинг ұсынысы сұранысты қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болды. Қала орталықтағы саудагерлер муниципалитеттерді қала орталығында автотұраққа субсидия беруге шақырды, бұл автокөлікке бағытталған жаңа коммерциялық дамуға қарсы бәсекелестікті жеңілдету үшін қажет болды. Паркинг – аумақты көп пайдаланатын сала. АҚШ-тағы барлық паркингтердің жалпы ауданы кем дегенде Массачусетс штатының ауданымен тең. Көшеден тыс паркинг жер иесі үшін бос учаскенің құнын арттыру үшін уақытша пайдалану мүмкіндігін береді. Дегенмен, қала әкімшілігі бұл әдетке қарсы шығып, белгілерді алып тастады.

Аялдамалардың ең төменгі және ең жоғары мөлшері

Қалалық қозғалыс тығырызды аймақтарда автокөліктерді тұраққа қою көп уақытты қажет етеді және көбінесе қымбатқа соғады. Нарықтық күштерге басымдық бермейтін қала жоспарлаушылар кішкентай географиялық аймақтардағы автокөліктердің үлкен санына қалай орын табуға немесе "сұранысты басқаруға" болатынын қарастыруы керек. Әдетте, билік жаңа тұрғын үйлер мен коммерциялық құрылыстар үшін автокөлік тұрақтарының ең төменгі мөлшерін, не сирек жағдайларда ең жоғары мөлшерін белгілейді, сондай-ақ олардың ыңғайлылығы мен қолжетімділігіне әсер ету үшін олардың орналасуын және таралуын жоспарлай алады. Мұндай тұрақтарға жұмсалатын шығындар немесе берілетін субсидиялар жергілікті саясаттағы даулы мәселеге айналуы мүмкін. Мысалы, 2006 жылы Сан-Франциско қадағалау кеңесі жаңа тұрғын үйлердегі автокөлік тұрақтарының санын шектеуге бағытталған, пікір тудырған аймақтық жоспарды қарастырды. Тығыз тұрғын үйлер үшін саудаланатын тұрақ рұқсаттары теңсіздікті азайту және қаланың тұру деңгейін арттыру мақсатымен ұсынылды. Қорытындылай айтқанда, әрбір тұрғын көшеде тұраққа қою үшін жылдық, үлестік рұқсат алады. Көшеде тұраққа қою үшін, көлігі жоқ адамдардан үлестік рұқсаттар сатып алып, толық тұрақ рұқсатын жинау қажет.

Германия

Германияның муниципалитеттерінде көлік мәдениеті мен саясаты алуан түрлі, бірақ жалпы федералды заңдар көше кеңістігін пайдалану мен автомобиль жүргізушілерінің құқықтарын реттейді. Германия заңдары тұраққа қойылған автомобильдерді көлік құралы ретінде басымдыққа қояды және муниципалитеттердің әртүрлі тұрақ саясатын енгізу мүмкіндігін шектейді. Германия заң принциптері бойынша, қоғамдық көшелердің мақсаты – көлік қозғалысы, оның ішінде автомобильдерді тұраққа қою. Осының салдарынан, неміс автомобиль жүргізушілері қоғамдық жолда тегін тұраққа қоюға құқылы екенін жиі жақтайды.

Америка Құрама Штаттары

Кейбір юрисдикцияларда, қажетті идентификациялық белгілері немесе мемлекеттік нөмірлері бар адамдар, есептегіш уақытын асырған немесе қолайсыз жерге тоқталған үшін де тұрақ бұзу айыбынан босатылуы мүмкін, себебі кейбір мүмкіндігі шектеулі адамдар стандартты тұрақ орындарын пайдалана алмайды. Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған тұрақ орындарында заңсыз тоқтау немесе басқа біреудің рұқсатын қолдану қылмыс болып есептеліп, ауыр айыппұл салынады.

Паркингтер жетіспеушілігі

Оңтүстік Кореяда елдегі паркингтерден көліктердің саны әлдеқайда көп, сондықтан адамдар ойнап жүрген бос жайларды пайдалану үшін кейде паркингтер жасалады.

Ауруханалар

Англияда NHS ауруханалары пациенттерге, қызметкерлерге және келушілерге аурухана ауласында көлік тұрағы үшін ақы алуға құқылы. Бұл денсаулық сақтауға қол жеткізу құнының артуына байланысты сынға түсірілді. Шотландия мен Уэльсте барлық аурухана тұрақтары үшін төлемдер жойылды.

Әуежайлар

Көптеген әуежайларда келушілерге арналған тұрақ орындары бар. Тұрақтар әдетте қысқа мерзімді тұраққа, жолаушыларды түсіру немесе алу үшін, және ұзақ мерзімді тұраққа, қызметкерлер мен әуежайға көлікпен келетін жолаушылар үшін бөлінеді. Ірі әуежайларда ұзақ мерзімді тұрақ терминалдан алыс орналасуы мүмкін, ал терминал жанындағы тұрақ қымбатқа басады. Кейбір әуежайларда автомобильдерге қарағанда ұшақтарды тұраққа қою үшін жоғары төлем алынады. Әуежайлар жолаушыларды көлікпен келуден жаңылғандықтан, осыдан түсетін кірістерді ескереді. Ұлыбританиядағы әуежайларда қызметкерлер көліктері үшін ақы төлемейді. Әдетте, әуежай әкімшілігі қызметкерлерге рұқсат алу үшін ақы алады, бірақ бұл рұқсаттарды жұмыс берушілер сатып алады және шығындар қызметкерлерге жүктелмейді. Қызметкерлер әдетте жолаушыларға қарағанда әуежайдан алыс тұраққа қоюға көбірек дайындық көрсетеді. Тұрақ іздеу экономикалық шешім болып табылады, онда тұрақ құны маңызды рөл атқарады. Бұл қағидаға сәйкес, жүргізушілер тұрақ құны қолжетімді орындарда тұрақтап қоюдан үнемдеген жағдайда ғана тұрақ іздейді. Көшедегі тұрақ құны, көшеден тыс тұрақ құнымен тең болса, тұрақ іздеу азаяды. Кейбір интернетке қосылған автомобильдерде автомобиль жүйесімен байланысты мобильді қосымшалар бар, олар автомобильдің орнын анықтай алады немесе соңғы тұрақ орнын көрсетеді. Internavi жүйесі бар автомобильдер бос орындарды бір-бірімен бөліседі. Сан-Франциско SFpark жүйесін пайдаланады, онда сенсорлар жолға орнатылған. Бұл жүргізушілерге мобильді қосымша, веб-сайт немесе SMS арқылы тұрақ табуға мүмкіндік береді және уақыт пен орынға байланысты өзгермелі баға қолданатын "ақылды" тұрақ өлкіштері мен гараждарды қамтиды, бұл шамамен 15% тұрақ орындарын бос ұстайды. Оңтүстік Бостонның кейбір орындарында да сенсорлар орнатылған, сондықтан Parker қосымшасының пайдаланушылары бос орындарды таба алады. Ford Motor компаниясы Parking Spotter жүйесін әзірлеп жатыр, ол автомобильдерге тұрақ туралы ақпаратты бұлтқа жүктеуге мүмкіндік береді, оған басқа жүргізушілер қол жеткізе алады. Тұраққа бағыттау және ақпарат жүйесі белгілі бір аймақтағы тұрақ орындарының болуы туралы ақпаратты ұсынады. Жүйеде қолжетімді орындардың санын санауға және ақпаратты түрлі белгілерде көрсетуге арналған автомобильді анықтау сенсорлары болуы мүмкін. Сондай-ақ, жүргізушілерді бос орынға бағыттайтын индикаторлық шамдар да болуы мүмкін. Мүсіркеулі аллитерациялық сленгтік термин, тікелей мақсатының алдындағы идеалды тұрақ орнын табу үшін, американдық әнші және актриса Дорис Дэйдің есімімен аталған, ол көптеген романтикалық комедиялық фильмдерде бірнеше рет идеалды орынға бірден кіретін. Статистикалық тұрғыдан алғанда, ең тиімді стратегия – бірінші бос орынды өткіріп келесі бос орында тұрақтап қою.