Хамфри Гилберт: Англия саяхатшысы, саяси қайраткер және әскери қолбасшысы

Кіріспе

1539 – 9 қыркүйек 1583), ағылшын саяхатшысы, саясаткері және әскери қызметкері, сэр Хамфри Гилберт – Англия королевасы Елизавета I билігі тұсында қызмет еткен, Солтүстік Америкадағы ағылшын отаршылдық империясының және Ирландия плантацияларының негізін салушы. Ол сэр Уолтер Рэлидің анасының баласы және сэр Ричард Гренвиллдің туысы болды. Гилберттің ұстазы сэр Генри Сидни болды. Ол Итон колледжінде және Оксфорд университетінде білім алып, француз және испан тілдерін үйренді, соғыс және теңіз жүзуді зерттеді. Шамамен 1560–1561 жылдары Лондондағы Chancery Inn-де тұрды. Гилберт Нормандиядағы Гавр-де-Грасе (Ле-Гавр) қаласындағы Ньюхэвен қамалына қатысты, онда 1563 жылдың маусымында жарақат алды. 1566 жылдың шілдесіне қарай, ол Тюдорлардың Ирландияны жаулап алу кезінде Ирландияда, Сиднидің (сол кезде Ирландияның лорд-депутаты) басшылығымен Шейн О’Нилге қарсы қызмет етті. Кейін сол жылы Англияға королеваға хабарлама жеткізу үшін жіберілді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, ол патшайымға «Катайға жаңа өткел табу туралы хабарлама» (1576 жылы қайта жаңартылған күйде жарияланған) атты еңбегін ұсынды, онда Америка арқылы Қытайға солтүстік-батыс жолын табу туралы мәселелер талқыланды.

Ирландиядағы әскери мансап

1567 жылы О’Ниллдің өлтірілгенінен кейін Гилберт Ольстердің губернаторы болып тағайындалды және Ирландия Парламентінің мүшесі болды. Осы шамада ол, Елизавета патшайымының бас хатшысы Уильям Сесилге «көздерімді емдеу үшін» Англияға қайта шақыру туралы өтініш жасады, бірақ оның ниеттері Ирландияда, әсіресе Мунстер оңтүстік провинциясында болды. 1569 жылдың сәуір айында ол провинция үшін президенттік және кеңес құруды ұсынды, сондай-ақ Балтимор маңында (қазіргі Корк графтығының оңтүстік-батысында) кең аумақты қоныстандыру идеясын қолдады, бұл Дублин кеңесімен бекітілді. Ол Сиднимен және Мемлекеттік хатшы Томас Смитпен бірге Девоншир джентльмендерінің қатысуымен Үлстердегі іскерлік жобаны (Үлстердің шығысындағы ірі қоныс) жоспарлауға қатысты. 1570 жылдың 1 қаңтарында Гилберт Сиднидің қызметтері үшін рыцарь атағын алды. Гилберттің Ирландияның оңтүстігіндегі әрекеттері Десмонд көтерілістерінің біріншісіне әкелген оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Оның Девонширдегі туысы Сэр Питер Кару, Оңтүстік Лейнстердегі Батлер жерлеріндегі белгілі бір мүліктерге талап қойды. Елизавета патшайымының бала кезінен бергі жақын досы және Батлер әулетінің басшысы Ормондтың 3-графы Англияда болғандықтан, Батлердің ықпалы мен Карудың талабының қақтығысы жанжалға себеп болды. Кару ирланд корольдігі Арт Ог Мак Мурчада Каомхананың резиденциясы Идрон баронын (қазіргі Карлоу графтығында) басып алды. 1569 жылдың жазында Гилберт күштерін Блэкуотер өзенінен батысқа қарай жылжытып, Ормонд графының інісі Сэр Эдмунд Батлерді жеңу үшін туысымен бірікті. Джеймс ФитцМоррис ФитцДжеральд бастаған Десмондтың Джеральдиндері қарсылық көрсеткен кезде, зорлық-зомбылық Лейнстерден және Мунстер провинциясынан тарады. Гилберт Лорд-депутат Сидни тарапынан полковникке дейін жоғарылатылып, ФитцДжеральдты қуғынға алуға міндеттелді. Джеральдиндер Килмаллоктан қуылды, бірақ Гилбертке қарсы шабуыл жасауға оралды, ол олардың күштерін сальде қуып шықты, оның аты астынан атылып, ал қалқаны найзамен тесілді. Бастапқы жетістігінен кейін ол үш апта бойы Керри және Коннелло арқылы қарсылықсыз өтіп, отыз-қырық қамалға ие болды. Бұл наурыз барысында Гилберттің әскері кездескен ирландтықтарға, оның ішінде әйелдер мен балаларға да ешқандай жарыс жасамады. Әскер және автор Томас Чуркьярд Гилберттің наурыз кезінде қолданған қорқыту тактикасын сипаттады:

After the assassination of O'Neill in 1567, Gilbert was appointed governor of Ulster and served as a member of the Irish Parliament. At about this time, he petitioned William Cecil, Queen Elizabeth's principal secretary, for a recall to England, citing "for the recovery of my eyes", but his ambitions still rested in Ireland and particularly in the southern province of Munster. In April 1569, he proposed the establishment of a presidency and council for the province and pursued the notion of an extensive settlement around Baltimore (at the southwest tip of modern County Cork), which was approved by the Dublin council. He was involved with Sidney and Secretary of State Thomas Smith in planning the Enterprise of Ulster, a large settlement in the east of the northern province of Ulster, by Devonshire gentlemen. On 1 January 1570, Gilbert was knighted for his services by Sidney. Gilbert's actions in the south of Ireland played a part in the events that led up to the first of the Desmond Rebellions. Sir Peter Carew, his Devonshire kinsman, was pursuing a claim to the inheritance of certain lands within the Butler territories in south Leinster. The 3rd Earl of Ormonde, a bosom companion of Queen Elizabeth's from childhood and head of the Butler dynasty, was absent in England, and the clash of Butler's influence with the Carew claim fostered conflict. Carew seized the barony of Idrone (in modern County Carlow), the residence of the Irish King Art Óg Mac Murchadha Caomhánach. In the summer of 1569, Gilbert was eager to participate, pushing westward with his forces across the River Blackwater and joined up with his kinsman to defeat Sir Edmund Butler, the Earl of Ormond's younger brother. Violence spread in a confusion from Leinster and across the province of Munster, when the Geraldines of Desmond, led by James FitzMaurice FitzGerald, rose against the incursion. Gilbert was then promoted to colonel by Lord Deputy Sidney and was charged with the pursuit of FitzGerald. The Geraldines were driven out of Kilmallock but returned to lay siege to Gilbert, who drove off their force in a sally during which his horse was shot from under him and his buckler transfixed with a spear. After that initial success, he marched unopposed for three weeks through Kerry and Connello, capturing thirty to forty castles. During this campaign, Gilbert's forces showed no quarter to all Irish people they came across, including women and children. Soldier and author Thomas Churchyard described an intimidation tactic implemented by Gilbert during the campaign:

Наурыз аяқталғаннан кейін Гилберт әскери емес адамдарға шабуыл жасау саясатын керісінше негіздеді, «Соғысқа қабілетті адамдарды олардың шаруалары мен каллиактары, қарт әйелдер және олардың Creaghts (сиырларын) сауған және оларға азық-түлік пен басқа да қажетті заттармен қамтамасыз еткен әйелдерсіз ұстап тұруға болмайды. Сондықтан оларды қылышпен өлтіру соғысқа қабілетті адамдарды ашаршылықпен өлтірудің жолы болды». Орманд Англиядан оралғаннан және ағаларын шақырғаннан кейін Джеральдиндер өзінің қару-жарағының жетіспеушілігін сезінді. 1569 жылдың желтоқсанында бас көтерілісшілердің бірі басылып бергеннен кейін Гилберт Сиднидің қолынан қираған ФитцМоррис лагерінде, өлген галлоглас жауынгерлерінің арасында рыцарь атағын алды. Гилберт Англияға оралғаннан бір ай өткен соң ФитцМоррис 120 сарбазымен Килмаллокты қайта басып алды, гарнизонды жеңіп, үш күн бойы қаланы тонады. Үш жылдан кейін ФитцМоррис басылып берді.

Парламент мүшесі және авантюрист

1570 жылы Гилберт Англияға оралды және Джон Агердің қызы Анне Агерге үйленді (Аучер деген атпен де белгілі), ол оған алты ұл және бір қыз дүниеге келтірді. 1571 жылы ол Плимут, Девон округынан Англия Парламентіне депутат болып сайланды, ал 1572 жылы Куинбородан сайланды. Ол патшалық лицензиялар мәселесінде патшалық құқықтарын қорғады. Бизнес ісінде ол Смитпен бірге темірді мысқа, антимонға, ал қорғасынды сынапқа айналдыру жобасына қатысты, үміттері зор болды. 1572 жылы Гилберт испандық Нидерландтарға көңіл бөлді, онда ол 1500 сарбаздық күштің басында голланд теңізшілерін қолдау үшін сәтсіз науқанға қатысты. Осы күштің көп бөлігі Ульстердің Ардс аймағындағы Смиттың тоқтап қалған шаруашылығынан дезертир болғандар еді. 1572–1578 жылдары Гилберт тыныш өмір сүрді және жазу ісіне берілді. 1573 жылы ол Лондонда академия құру туралы ұсынысын патшайымға ұсынды, кейіннен сэр Томас Грешем осы идеяны жүзеге асырып, Грешем колледжін құрды. Гилберт сондай-ақ Уильям Сесил, 1-ші Барон Бергли және Роберт Дадли, Лестер графымен бірге Жаңа өнер қоғамын құруға көмектесті, олар екеуі де Лаймхауста алхимиялық зертхана ұстады. Гилберттің өмірінің қалған бөлігі сәтсіз теңіз экспедицияларына арналды, олардың қаржыландырылуы оның отбасылық қорларын сарп етті. 1578 жылдың 11 маусымында патент алғаннан кейін, Гилберт 1578 жылдың қараша айында Девондағы Плимуттан Солтүстік Америкаға жеті кемеден тұратын флотпен аттанды. Алты айдан кейін флот дауылдардан шашырап, портқа қайта оралды. Атлантикаға үлкен қашықтыққа енген жалғыз кеме – Ралидің басқаруындағы «Фалькон» болды. 1579 жылдың жазында Ирландияның лорд-депутаты Уильям Дрюри Гилберт пен Ралиге теңіз және құрлық арқылы Джеймс Фицморис Фицджеральдқа қайта шабуыл жасауға және Испаниядан ирландтықтарға көмек үшін келетін флотты тосқауылға алуға тапсырма берді. Ол кезде Гилберттің басқаруында үш кеме болды: 250 тонналық «Энн Агер» (оны әйелінің құрметіне атаған), «Релиф» және 10 тонналық «Скиррелл» – бұл кішкентай фрегат, ол тұтқынға алынған португалдық ұшқыш басқаруымен үш ай ішінде Америкаға барып қайтқандығымен ерекшеленеді. Гилберт 1579 жылдың маусымында ауа райы нашар болғаннан кейін теңізге шықты және бірден Корнуоллдың Лэндс-Эндесінің жанындағы тұман мен қатты жаңбырда жоғалып кетті, бұл оқиға патшайымның оның теңізшілік қабілетіне күмәндануына себеп болды. Оның флоты содан кейін Бискай шығанағына айдалып, испандықтар тез арада өтіп, Дингл портына жетіп, ирландтықтармен кездесті. Қазан айында Гилберт Корк қаласындағы Коб портына кірді, онда ол жергілікті азаматқа семсермен басына соққы беріп, қатты ұрып-соқты. Содан кейін ол жергілікті саудагермен дауласып, оны докте өлтірді. Гилберт сол кездегі мифтік Солтүстік-Батыс жолына, Катайға (Қытайға) – Марко Поло 13 ғасырда байлыққа толы ел ретінде егжей-тегжейлі сипаттаған елге жетекші жақтас болды. Гилберт Қытайға Солтүстік-Шығыс жолымен бару туралы шақыруларға қарсы дәлелдер келтірді. 1566 жылдың қысында ол және оның жеке қарсыласы Энтони Дженкинсон (Ресейге кемемен барып, Каспий теңізіне дейін өтіп кеткен) Елизавета патшайымының алдында полярлық маршруттар туралы маңызды мәселені талқылады. Гилберт солтүстік-шығыс жолы тым қауіпті екенін мәлімдеді: «Полюсқа жақын жерде ауа тұман мен тұманнан соншалықты қараңғы, ешкім кемесін басқара алмайды немесе бағытын анықтай алмайды». Логика мен ақыл-ой бойынша солтүстік-батыс жолы бар деп болжалды, ал Колумб Американы одан да аз дәлелдермен ашқан еді; Англияның жаңа жерлерге жететін, қоныстануға және осылайша Иберия державаларына қарсы тұруға ұмтылуы қажет болды. Гилберттің пікірлері қолдау тапты және экспедиция үшін ақша жиналды, негізінен Лондон саудагері Майкл Лок көмегімен. Мартин Фробишер капитан болып тағайындалды және 1576 жылдың маусымында Англиядан кетті, бірақ солтүстік-батыс жолын табуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды: Фробишер құнды емес қара тас және тумаша инуитпен қайтып келді.

In 1570, Gilbert returned to England, where he married Anne Ager, daughter of John Ager (alias Aucher, etc.) of Otterden, who bore him six sons and one daughter. In 1571, he was elected to the Parliament of England as a member of parliament for Plymouth, Devon, and, in 1572, for Queenborough. He argued in favour of the crown prerogative in the matter of royal licenses for purveyance. In business affairs, he involved himself in an alchemical project with Smith, hoping for iron to be transmuted into copper and antimony, and lead into mercury

By 1572, Gilbert had turned his attention to the Spanish Netherlands, where he fought an unsuccessful campaign in support of the Dutch Sea beggars at the head of a force of 1,500 men, many of whom had deserted from Smith's aborted plantation in the Ards of Ulster. In the period 1572–1578, Gilbert settled down and devoted himself to writing. In 1573, he presented the Queen with a proposal for an academy in London , which was eventually put into effect by Sir Thomas Gresham with the establishment of Gresham College. Gilbert also helped to set up the Society of the New Art with William Cecil, 1st Baron Burghley and Robert Dudley, Earl of Leicester, both of whom maintained an alchemical laboratory in Limehouse. The rest of Gilbert's life was spent in a series of failed maritime expeditions, the financing of which exhausted his family fortune. After receiving letters patent on 11 June 1578,

Gilbert set sail in November 1578 with a fleet of seven vessels from Plymouth in Devon for North America. The fleet was scattered by storms and forced back to port some six months later. The only vessel to have penetrated the Atlantic to any great distance was the Falcon under Raleigh's command. In the summer of 1579, William Drury, Lord Deputy of Ireland, commissioned Gilbert and Raleigh to attack James FitzMaurice Fitzgerald again by sea and land and to intercept a fleet expected to arrive from Spain with aid for the Irish. At this time, Gilbert had three vessels under his command: the 250 ton Anne Ager (named after his wife), the Relief, and the 10 ton Squirrell, a small frigate notable for having completed the voyage to America and back within three months under the command of a captured Portuguese pilot
Gilbert set sail in June 1579 after a spell of bad weather and promptly got lost in the fog and heavy rain off Land's End, Cornwall, an incident which caused the Queen to doubt his seafaring ability. His fleet was then driven into the Bay of Biscay and the Spanish soon slipped past and sailed into Dingle harbour, where they made their rendezvous with the Irish. In October Gilbert put into the port of Cobh in Cork, where he delivered a terrible beating to a local gentleman, smashing him about the head with a sword. He then fell into a row with a local merchant, whom he murdered on the dockside. Gilbert became one of the leading advocates for the then mythical Northwest Passage to Cathay (China), a country written up in great detail by Marco Polo in the 13th century for its abundance of riches. Gilbert made a case to counter the calls for a Northeast Passage to China. During the winter of 1566 he and a personal adversary of his, Anthony Jenkinson (who had sailed to Russia and crossed that country down to the Caspian Sea), argued the pivotal question of polar routes before Queen Elizabeth. Gilbert claimed that any northeast passage was far too dangerous: "the air is so darkened with continual mists and fogs so near the pole that no man can well see either to guide his ship or direct his course". By logic and reason a north west passage was assumed to exist, and Columbus had discovered America with far less evidence; it was imperative for England to catch up, to settle in new lands, and thus to challenge the Iberian powers. Gilbert's contentions won support and money was raised, chiefly by the London merchant Michael Lok, for an expedition. Martin Frobisher was appointed captain and left England in June 1576, but the quest for a north west passage failed: Frobisher returned with a cargo of a black stone – which was found to be worthless – and a native Inuit.

Ньюфаундленд және қайтыс болуы

1581 жылдың көктемінде Ормонд провинцияның лорд-лейтенанты лауазымынан босатылғаннан кейін Гилберт Мюнстердің президенті болып тағайындалуы күтілген. Ол кезде Гилберт Квинборо, Кенттен сайланған парламент депутаты еді, бірақ оның назары қайта Солтүстік Америкаға ауды, онда ол ағылшын тәжінің атынан аумақтарды иеленуді жоспарлаған. 1578 жылы тәжден алған патент арқылы Гилберт алты жылдық зерттеуге лицензия алған, ол 1583 жылы аяқталуға жақын келгенде, ол ағылшын католиктерінен маңызды қаржы жинауға қол жеткізді. Инвесторлар өз елдеріндегі жазалау заңдарымен шектелгендіктен және Еуропаның қауіпті аймақтарына жер аударудан қашқандықтан, Америкаға қоныс аудару оларға тартымды болды, әсіресе Гилберт Норумбега өзені маңындағы тоғыз миллион акр (36 000 км²) жерді иеленуді ұсынды, бұл жерлер оның билігімен бөлінетін болса да, ақыр соңында тәжге тиесілі болар еді. Алайда, Ұлы Кеңес инвесторлар кетіп бұрын айып төлеуін талап етті, ал католик дін қызметкерлері мен испан агенттері оларды Америка ісіне араласудан қайтармақ болды. Католик қаржысынан қол үзген Гилберт 1583 жылдың маусымында бес кемеден тұратын флотпен теңізге шықты. Кемелердің бірі – сэр Уолтер Рэлиге тиесілі және оның басқаруындағы «Барк Рэли» – азық-түлік жетіспеуіне байланысты кері қайтып келді. Гилберттің экипажына бейшаралар, қылмыскерлер мен қарақшылар кірген, бірақ олардың тәртіпсіздігінен туындаған көптеген қиындықтарға қарамастан, флот Ньюфаундлендке жетті. Сент-Джон портына келген кезде Гилберттің командирлерінің бірі 1582 жылы португал кемесіне жасаған қарақшылық әрекеті үшін порт адмиралы (ағылшын) ұйымдастырған балық аулау флотымен блокадаға алынды. Бұл қарсылық жеңілгеннен кейін, Гилберт 1583 жылдың 5 тамызында Ньюфаундлендті (солтүстік және оңтүстікке қарай 200 лигаға дейінгі жерлерді қоса алғанда) ағылшын тәжі үшін иеленді. «Делайт» эскадрильядағы ең үлкен кеме болды (белгісіз жағалау суларында жетекшілік ету үшін дұрыс емес таңдау) және қалған жабдықтаудың көп бөлігін қамтыды. Саяхаттың барысында олар көздері жарқын арыстанға ұқсайтын теңіз жануарынан кездесті. Эдвард Хейс пен Уильям Кокспен кеңескеннен кейін, Гилберт 31 тамызда кері қайтуға шешім қабылдады. Түн ортасында фрегаттың шамдары сөндіріліп, «Алтын Хинд» кемесіндегі қарауыл «Генерал құлап кетті» деп айғайлады. Ол өзінің бастамашылдығы мен жаңалықтарымен ерекшеленді, бірақ оның ең үлкен ықпалы отарлаудағы күш-жігерінде болды. Ирландияда Ольстер мен Мюнстер ағылшыздар тарапынан күшпен отарланды, ал американдық кәсіпорын ақырында гүлденді. Ньюфаундлендтің аннексиясының формалдығы 1610 жылы іске асырылды. Одан да маңыздысы, 1584 жылы Гилберттің бұрынғы патентіне негізделген Ралиге берілген патшалық жарлық болды; осы қолдаумен ол Солтүстік Америкада колониялар құруға ағылшын тәжінің алғашқы тұрақты әрекеті болған Роанок экспедицияларын бастады. Гилберт – Мэндегі сәтсіз Попхэм колониясының екінші қолбасшысы болған Рэле Гилберттің әкесі болды. Гренландияға жақын Гилберт бұғазына Джон Дэвис оның құрметіне ат қойды.

It was assumed that Gilbert would be appointed president of Munster after the dismissal of Ormond as lord lieutenant of the province in the spring of 1581. At this time Gilbert was a member of parliament for Queenborough, Kent, but his attention was again drawn to North America, where he hoped to seize territory on behalf of the English crown. The six year exploration license Gilbert had secured by letters patent from the crown in 1578 was on the point of expiring, when he succeeded in 1583 in raising significant sums from English Catholic investors. The investors were constrained by penal laws in their own country, and loath to go into exile in hostile parts of Europe; the prospect of American settlement appealed to them, especially as Gilbert was proposing to seize some nine million acres (36,000 km2) around the river Norumbega, to be parcelled out under his authority (although to be held ultimately by the Crown). However, the Privy Council insisted that the investors pay recusancy fines before departing, and Catholic clergy and Spanish agents worked to dissuade them from interfering in America. Shorn of his Catholic financing, Gilbert set sail with a fleet of five vessels in June 1583. One of the vessels—Bark Raleigh, owned and commanded by Sir Walter Raleigh—turned back owing to lack of victuals. Gilbert's crews were made up of misfits, criminals, and pirates, but in spite of the many problems caused by their lawlessness, the fleet reached Newfoundland. On arriving at the port of St. John's, Gilbert was blockaded by the fishing fleet under the organisation of the port admiral (an Englishman) on account of piracy committed against a Portuguese vessel in 1582 by one of Gilbert's commanders. Once this resistance was overcome, Gilbert took possession of Newfoundland (including the lands 200 leagues to the north and south) for the English Crown on 5 August 1583. Delight had been the largest remaining ship in the squadron (an unwise choice to lead in uncharted coastal waters) and contained most of the remaining supplies. Later in the voyage, a sea monster was sighted, said to have resembled a lion with glaring eyes. After discussions with Edward Hayes and William Cox, captain and master of Golden Hind respectively, Gilbert decided on 31 August to return. At midnight the frigate's lights were extinguished and the watch on Golden Hind cried out "the Generall was cast away". He was outstanding for his initiative and originality, if not for his successes, but it was in his efforts at colonisation that he had the most influence. In Ireland, Ulster and Munster were forcibly colonised by the English, and the American venture did eventually flourish. The formality of his annexation of Newfoundland eventually achieved reality in 1610. Perhaps of more significance was the issuance of a royal charter to Raleigh in 1584, based in part from Gilbert's earlier patent; with this backing, he undertook the Roanoke expeditions, the first sustained attempt by the English crown to establish colonies in North America. Gilbert was the father of Ralegh Gilbert, who was to become second in command of the failed Popham Colony in Maine. Gilbert Sound near Greenland was named after him by John Davis.