Кіріспе

Джордж Хьюстон Рид (1845–1918) – австралиялық саясаткер, дипломат және адвокат, 1904–1905 жылдары Австралияның төртінші премьер-министрі болған. Бұрын ол 1894–1899 жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльстің 12-ші премьері, ал кейін 1910–1916 жылдары Австралияның Біріккен Корольдіктегі жоғары комиссары қызметін атқарған. Рид 1845 жылы Шотландияның Ренфрушир округіндегі Джонстоун қаласында дүниеге келген. Ол отбасымен бірге жас кезінде Австралияға көшіп келді. Алғашқыда Мельбурнда қоныстанған, бірақ Рид 13 жасқа толғанда Сиднейге көшіп барды. Осы кезде ол мектепті тастап, кеңседе жұмыс істей бастады. Кейін Жаңа Оңтүстік Уэльс мемлекеттік қызметіне қабылданып, Бас прокурор департаментінің хатшысы болды. Рид либерализм мен еркін сауданы қорғайтын бірнеше еңбектер жариялаған қоғамдық зиялы да еді. 1876 жылы құқық оқуын бастап, 1879 жылы адвокаттыққа қабылданды. 1880 жылы мемлекеттік қызметтен кетіп, парламентке сайлауға түсті, нәтижесінде Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы жиналысына сайланды. 1883–1884 жылдары Александр Стюарт үкіметінде Халыққа білім беру министрі болды. 1887 жылы Генри Паркстің еркін сауда партиясына қосылды, бірақ жеке антагонизмге байланысты Паркстің үкіметтерінде қызмет етуден бас тартты. Паркс 1891 жылы партия басшысы лауазымынан кеткенде, оның орнына Рид сайланды. 1894 жылғы сайлаудан кейін премьер-министр болып, бес жылдан астам уақыт қызмет етті. Көпшілік дауысқа ие болмаса да, Рид мемлекеттік қызмет және мемлекеттік қаржыға қатысты бірқатар ішкі реформаларды жүзеге асыра алды. Ол федерацияны қолдады және Австралия Конституциясын әзірлеуге қатысты, онда ол өзінің колониясының мүдделерін қорғаушы ретінде танылды. 1901 жылы ол Шығыс Сидней округінен жаңа Федералды парламентке сайланды. Рид федерациядан кейін де еркін сауда және либералдық қауымдастықтың басшылығын сақтап, нәтижесінде Австралияның алғашқы оппозициялық көшбасшысы болды. Алғашқы жылдары протекционист партиясы Австралияның Еңбек партиясының қолдауымен үкімет құрды. Альфред Дикиннің протекционисттік азшылық үкіметі 1904 жылдың сәуір айында құлап, оның орнына Крис Уотсон, төрт айдан кейін үкімет жүргізе алмағандықтан отставкаға кетті. Осының нәтижесінде 1904 жылдың тамызында Рид премьер-министр болып, тағы да бір азшылық үкіметіне жетекшілік етті. Ол кабинетіне төрт протекционисті қосты, бірақ үкіметі 1905 жылдың шілдесінде құлатылғанға дейін көп нәрсеге қол жеткізе алмады. Ерекше ерекшелігі – 1904 жылғы Комонвелл келісім және төрелік туралы заңның қабылдануы, ол өнеркәсіптік қатынастарды реттеді. 1906 жылғы сайлауда Рид Австралия Өкілдер палатасында ең көп дауыс жинап, теңдей көп орын алды, бірақ көпшілікке жетпей, үкімет құра алмады. 1908 жылы Комонвелл либералдық партиясының (протекционистермен бірігу) құрылуына қарсылық білдіргеннен кейін партия басшысы лауазымынан кетті. 1910 жылы Рид Австралияның Біріккен Корольдіктегі алғашқы жоғары комиссары болып тағайындалды және 1916 жылға дейін осы лауазымда қалды. Кейін ол Ұлыбританияның Парламентінің Төменгі палатасына сайланды және екі жылдан кейін күтпеген өлімге ұшырады.

Ерте өмір

Рид 1845 жылғы 25 ақпанда Шотландияның Ренфрушир округіндегі Джонстоун қаласында дүниеге келді. Ол Мэрион (туған тегі Крайббэйс) мен Джон Ридтің жеті баласының бесіншісі болды; оның төрт үлкен ағасы және екі кіші әпкесі болды. Ол бірнеше жыл бұрын қайтыс болған Ренфрушир сайлау округінің бұрынғы консервативті депутаты Джордж Хоустонның құрметіне аталды. Ридтің әкесі, фермердің ұлы, Айрширдің Тарболтон қаласында дүниеге келген. Джордж туған кезде ол Шотландия шіркеуінде пастор болды, ол 1839 жылы түрлі сепаратистік пресвитериан шіркеулерінде қызметтенгеннен кейін оған қосылды; ол 1843 жылғы бөлініс кезінде ресми шіркеуге адал болды. 1834 жылы ол тағы бір пастордың қызы, Эдвард Крайббэйске үйленді; ол одан тоғыз жас кіші еді. 1845 жылдың сәуір айында Рид отбасымен бірге Англияның Ливерпуль қаласына көшті, онда оның әкесі эмигранттардың пресвитериан қауымының пасторы болып тағайындалған еді. Оның екі кіші әпкесі сол жерде дүниеге келді. Отбасы қаржылық қиындықтарға тап болды, сондықтан әкесі Австралияға көшіп кетуге шешім қабылдады. Рид 1852 жылдың мамыр айында Мельбурнге келді, ал әкесі кейіннен Эссендон және Солтүстік Мельбурн қауымдарын басқарды. 1858 жылы отбасы Сиднейге көшті. Рид өзінің жалғыз ресми білімін Мельбурн академиясында алды, қазір ол Шотланд колледжі деп аталады. Ол классикалық білім алды және кейінірек өмірінде "жасөспірімдерден күтілетін метафизикалық ұсыныстардың кең ауқымына қызығушылық танытпағанын" еске алды; ол грек тілін "жалықтыратын қорқыныш" деп санады. Ол шамамен 13 жасында мектепті тастап, отбасы Сиднейге қоныстанған кезде саудагердің кеңсесінде кіші кеңсе қызметкері болып жұмыс істей бастады. 15 жасында ол Сидней механикалық өнер мектебінің пікірсайыс клубына қосылды және автобиографиясына сәйкес, "ол бұрын қоғамдық сөйлеуді тәжірибелемегеннен қарапайым жаңадан бастаушы болды". Сиднейде Ридтің әкесі Джон Данмор Лэнгпен шотланд шіркеуінде әріптес болды, содан кейін 1862 жылдан 1867 жылы қайтыс болғанға дейін Джордж көшесіндегі Теңізшілер шіркеуінің пасторы болды. 1885 жылы қайтыс болған анасы "Жабайы мектептер" қозғалысына қатысты. Кейінірек Рид ата-анасына жақсы тәрбие бергені үшін алғыс айтты.

Мемлекеттік қызметтегі мансап

1864 жылы Рид Жаңа Оңтүстік Уэльс мемлекеттік қызметіне Колониялық қазынашылықта бухгалтер-көмекші болып орналасты, оның жылдық жалақысы 200 фунт стерлинг болды. 1868 жылы ол хат-хабарлар және келісімшарттар бөлімінің хатшысы, ал 1874 жылы 400 фунт стерлинг жалақымен хат-хабарлар бөлімінің бас хатшысы болды. 1876 жылы ол заңгерлік мамандықты мұқият оқып үйрене бастады, бұл парламенттік мансабын қуу үшін қажетті тәуелсіз табыс көзін қамтамасыз ететін еді (сол кезде парламенттік қызмет ақысыз болғандықтан). 1878 жылы ол Бас прокурор департаментінің басшысы болды. Бір жағдайда оның тапқырлығы мен юморға бейімділігі байқалды, бір адам оның кең кеудесіне нұсқап: «Джордж, оны қалай атайсың?» – деді. Рид: «Егер ұл болса, өзімнің атыммен атаймын. Егер қыз болса, Виктория деп атаймын. Бірақ егер, менің күмәнімше, ол тек жел мен құм болса, оны сенің атыңмен атаймын» – деп жауап берді. Алайда оның юморын барлығы да бағаламады. Альфред Дикин Ридті «шамадан тыс мақтаншыл және кешірімсіз өзімшіл» деп сипаттап, жек көреді. Ол бастапқыда өте белсенді болған жоқ, өйткені заңгерлік тәжірибесін қалыптастырып жатты, бірақ Робертсонның жер актілерін реформалауға қызығушылық танытты, олар 96 жер иесінің сегіз миллион акр (32 000 км²) жерді бірлесіп бақылауына кедергі келтірмеді. Генри Паркс және Джон Робертсон жер актілеріне ұсақ түзетулер енгізуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады және келесі сайлауда Паркстің партиясы көптеген орындарды жоғалтты. Жаңа премьер-министр Александр Стюарт 1883 жылдың қаңтар айында Ридке Колониялық қазынашы лауазымын ұсынды, бірақ ол қоғамдық білім министрі лауазымын қабылдауды дұрыс деп санады. Ол бұл лауазымда 14 ай қызмет етті және білім беру туралы жақсартылған заңды қабылдауға қол жеткізді, ол алдыңғы қатарлы қалалардағы алғашқы мемлекеттік жоғары мектептер мен техникалық мектептерді (басқа колониялар үшін үлгі болған) құруды қамтыды. Сайлау нәтижесінде Рид жер сатудан түскен кірістің жоғалтылуына байланысты үкіметтің қаржылық қиындықтары салдарынан аз көпшілікпен жеңіліске ұшырады. 1885 жылы ол Шығыс Сиднейде қайта сайланды және еркін сауда немесе қорғау мәселесіне белсенді қатысты. Ол еркін сауда жағында сэр Генри Парксті қолдады, бірақ Паркс 1887 жылы билікке келген кезде оның министрлігінде орын алудан бас тартты. Паркс оған екі жылдан кейін портфель ұсынды, бірақ Рид қайтадан бас тартты. Ол Парксті жеке өзі ұнатпады және онымен жұмыс істей алмайтынына сенді. Парламент мүшелеріне жалақы төлеу туралы заң қабылданғанда, оған әрқашан қарсы болған Рид өзінің жалақысының сомасын қазынаға аударды. Үкімет бұл ұсыныстан аман қалса да, парламент 1891 жылдың 6 маусымында таратылды.

Премьер-министр

1891 жылдың қыркүйегінде Паркс министрлігі жеңіліске ұшырады, Диббс үкіметі оны алмастырды, ал Паркс еркін сауда партиясының жетекшілігінен қанағаттанды. Оның орнына Рид оппозиция жетекшісі болып сайланды. 1891 жылы ол Флоренс (Флора) Энн Брамбиге үйленді, ол одан 23 жас кіші болды (оның 46 жасында). Рид партиясын біртұтас топқа айналдыруға қол жеткізді, ол "консервативті Сидней саудагерлерінен бастап, орта таптың зиялыларына және әлеуметтік себептермен тікелей салық салуды қалаған реформаторларға дейін" барлық спектрді қамтыды. Рид өзінің үкіметінің соңғы айларында премьер-министр қызметін атқарумен қатар, бас прокурор лауазымын да қоса атқарды.

Федерация

Рид Австралия колонияларының федерациясын қолдады, бірақ науқанды оның протекционист қарсыласы Эдмунд Бартон басқарғандықтан, ол жетекші рөл атқармады. Ол конституция жобасына, әсіресе штаттар негізінде сайланған Сенаттың, халық санына қарамай, ақша заңдарын қабылдауға вето құқығына қанағаттанбады. 1897 жылы Аделаидада өткен Ұлттық Австралиялық конвент сессиясынан кейін, отарлық хатшы Джозеф Чемберлен, федералдық конституцияның ағымдағы жобасына қатысты Колониялық кеңсесінің кең және кейде сынға толы пікірлерін Ридке (сол кезде королева Викторияның Алмаз мерейтойы үшін Лондонға барған) «жеке және тәуелсіз» қарастыру үшін жіберді. 1897 және 1898 жылдары Конвенттің Сидней және Мельбурн сессияларында Рид осы пікірлерге негізделген түзетулер ұсынды және британдықтардың тілектерін жасыра тілеу арқылы бірнеше жеңілдіктерге қол жеткізді. Ол «Джомен сөйлесіп жүрмін» деген айыптауды жоққа шығарды. Рид Чемберленнің пікірлерін таңдаулы бірнеше делегатқа көшірді, бірақ олар бұл туралы ешқашан жария етпеді. Олардың арасында Эдмунд Бартон да болды, ол Жобалау комитетінің төрағасы еді және Чемберленнің кейбір техникалық ұсыныстарын қабылдады. Конвент аяқталғаннан кейін Рид 1898 жылдың 28 наурызында Сидней қалалық залында танымал «Иә, жоқ» сөзін сөйледі. Ол тыңдаушыларына заң жобасын «қазылар алқасына сөйлейтін судьяның әдейі бейтараптығымен» қарастыру ниетінде екенін айтты. Бір сағат үш ширек сөйлегеннен кейін тыңдаушылар оның шешіміне әлі де көз жеткізе алмады. Ол «Австралияға деген борышым осы заң жобасына дауыс беруімді талап етеді» деп мәлімдеді. Бартон оны сахнада құттықтады, бірақ кейін ол және басқа федералисттер Ридтің себепті тастамайтынын, бірақ сайлаушыларға ешқандай ұсыным бермейтінін айтқандарына наразы болды: «Енді сізге айтайын, мен ойымды жеткіздім және осы конституцияның жарық және қараңғы тұстарын көрсеттім, мен осы елдегі әрбір адам, менің мәжбүрлеуімсіз, менің араласуымсыз, өзінің ойынша үкім шығарады деп үміттенемін». Ол осы ұстанымын 1898 жылдың 3 маусымында өткен дауыс беруге дейін сақтап қалды. Бұл оған «Иә, жоқ Рид» деген лақап атын әкелді. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі референдумда «иә» деп дауыс бергендердің саны аз болды, бірақ қажетті 80 000-нан 8000-ға жуық дауыс жетіспеді. Рид екінші референдумда федерация үшін күресті және ол Жаңа Оңтүстік Уэльсте 56,5 пайыз дауыспен қабылданды. «Еңбек партиясының, протекционистердің, федерацияны жақтаушылардың және федерацияға қарсы еркін саудагерлердің ерекше үйлесімі» Ридті парламент мақұлдауынан бұрын егде саягөйлер зейнетақысы туралы есеп беруге Джон Нильдтің шығындарын төлегені үшін сынады. Губернатор Бишамп Ридті парламентті таратудан бас тартты, және Рид 1899 жылдың қыркүйек айында 75-41 есебімен сенімсіздік дауысымен жеңілді. Ол өзінің орнынан кеткеніне байланысты қайта сайлауда өз орнын қайтарып алған Австралияның федералды парламент тарихындағы жалғыз адам болды. Альфред Дикин Бартоннан кейін премьер-министр және протекционистердің басшысы болды. 1903 жылғы сайлауда еркін сауда партиясы 24 орын жеңіп алды, ал еңбекшілердің дауысы негізінен протекционистердің есебінен өсті.

Премьер-министр (1904-1905)

1904 жылы тамызда Уотсон үкіметі отставкаға кеткен кезде Рид премьер-министр болды. Ол премьер-министр болған алғашқы бұрынғы штат премьері болды (қазірге дейін одан кейін болғаны – Джозеф Лайонс қана). Ридтің екі палатаның екеуінде де көпшілігі болмады, және ол протекционистер мен Еңбек партиясы арасындағы дауды шешіп алудың мәселесі уақыт өте кішкене ғана нәрсе екенін білді, сондықтан ол кеңседе мүмкіндігінше көңіл көтеріп жүрді. 1905 жылдың шілдесінде қалған екі партия оны күтілгендей дауыспен қызметтен шеттетуге бел буды, ал ол табандылықпен қызметтен кетті.

Оппозиция басшысы (1905-1908)

Рид партиялық жүйені Еңбек және Еңбек емес бағыттар бойынша қайта бағыттау стратегиясын қабылдады. 1906 жылғы сайлау алдында ол өзінің еркін сауда партиясын Антисоциалистік партия деп атады. Рид социалистік пен антисоциалистік спектрді қарастырды, ал ортасында – Протекционист партиясы. Бұл әрекет Вестминстер дәстүріне берік сенген және екі партиялық жүйені қалыпты жағдай деп саққан саясаткерлердің көңілінен шықты. Закари Горман федералдық саясатта нақты "айырым сызықтарды" орнатуға жасалған тырасты Ридтің досы Джозеф Карратерс ұсынды деп санайды. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльсте прогрессивті орталық партияны таратып, Либералды-Еңбек партиясының қалыптасуына әкелген саяси қайта құруды жүзеге асырды. Рид үшін антисоциализм – оның Глэдстон либерализміне деген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан нанымының табиғи нәтижесі болды. Рид Еңбек партиясын жағымсыз бейнеде, барлық нәрсені жұтып қоятын ашкөз социалистік жолбарыс ретінде сипаттап, көпшілік алдында сынады. Антисоциалистік науқан 1906 жылғы сайлауда Протекционист партиясының дауыс жинауы мен орын санының күрт төмендеуіне әкелді, ал Ридтің партиясы мен Еңбек партиясы әрқайсысы 26 орыннан жеңіп алды. Дикин үкіметі, 10 орынды жоғалтса да, 16 орынға ие болып, бірақ тағы 5 тәуелсіз Протекционисттердің қолдауымен, уақытша Еңбек партиясымен бірлесіп жұмыс істеді. Ридтің антисоциалистік науқаны, алайда, қалаған қайта құрудың негізін қалады, және либерализм австралиялық саясаттың оң орталық бөлігінде орналасты. 1909 жылдың 24 желтоқсанында Рид парламенттен отставкаға кетті (ол екі рет отставкаға шыққан тұңғыш депутат болды), бірақ оның орны 1910 жылғы сайлауға дейін бос қалды. Оның Шығыс Сиднейдегі мандатын Еңбек партиясының өкілі Джон Уэст жеңіп алды. Сайлауда Еңбек партиясы 75 орынның 42-сін жеңіп алды, ал CLP 31 орынға ие болды. Сондай-ақ, Еңбек партиясы Сенатта көпшілік дауысқа ие болды.

Кейінгі өмірі мен мұрасы

1910 жылы Рид Лондонда Австралияның алғашқы жоғары комиссары болып тағайындалды. 73 жасында ми тромбозынан қайтыс болды, одан әйелі, екі ұлы мен қызы қалды.

Құрметтер

1897 жылы Рид Оксфорд университетінің құрметті азаматтық құқық докторы (DCL) дәрежесіне ие болды. Рид 1904 жылы оның Әміршасының ең құрметті Жеке кеңесінің мүшесі, 1911 жылы Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің Ұлы крестімен, ал 1916 жылы Бат орденінің Ұлы крестімен марапатталды.