Кіріспе
Вельс – Австрияның Жоғарғы Австриясында, Линцке жақын Траун өзенінің жағасында орналасқан қала. Вельс Лэнд округінің орталығы болып табылады және шамамен 60 000 халқымен Австрияның халық саны бойынша сегізінші ірі қаласы.
Wels (; Central Bavarian: Wös) is a city in Upper Austria, on the Traun River near Linz. It is the county seat of Wels Land, and with a population of approximately 60,000, the eighth largest city in Austria.
География
Уэлс Хаусруквиертл аймағында, теңіз деңгейінен орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке дейін созылып, батыстан шығысқа қарай шақырымға дейін жетеді. Аумағының 3,4% орманмен жабылған, ал 23,5% ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылады. Қала мына округтерді қамтиды: Айхберг, Ау, Берг, Брандлн, Дикерлдорф, Доппельграбен, Эбен, Гассл, Хёлльвизен, Хёлцл, Кирххам, Лаахен, Лихтенегг, Миттерлааб, Нёхам, Нидертан, Оберхайд, Оберхарт, Оберлааб, Обертан, Пернау, Пухберг, Ройтхен, Розенау, Шафвизен, Штадльхоф, Траузенегг, Унтерлейтен, Вайдхаузен, Велс, Вимпассинг, Виспл.
Тарихқа дейінгі
Уэлс аймағы неолит дәуірінен бері (б.з.д. 3500-1700 жылдар аралығында) қоныстанған, мұны археологиялық қазбалар арқылы табылған қарапайым құралдар, әсіресе қазіргі қала орталығындағы Траун өзенінің жағалауынан жасалған тұрғындардың іздері дәлелдейді. Қазіргі әуежай аумағында қола дәуіріне (б.з.д. 1700 жылдан кейін) жататын зират табылды, ол Урнфилд мәдениетінің (б.з.д. 1100-750 жылдар) кезеңімен сәйкес келеді. Зиратта 60 қабір болған, олардың ішінде қола әшекейлер мен тағам қалдықтары кездесті. Пернау ауданынан Халштат дәуіріне (б.з.д. 750-400 жылдар) жататын қылыштар табылды. Темір дәуірінде Ла Тене мәдениетінің (б.з.д. 100 жылға дейін) кельттері бұл аймақты мекендеген, олар алтын монеталар, қылыштар, қыш ыдыстар және темір брошкалар қалдырған. "Траун" атауы осы кезеңде пайда болған, ал "Уэлс" атауы да кельт тілінен шыққан болуы мүмкін. "Уэлс" атасы кельт тілінде "Траун өзенінің иілісіндегі елді мекен" деген мағынаны білдіруі мүмкін.
Рим дәуірі
Уэльс Рим дәуірінде Норикум провинциясындағы орталық орналасуының арқасында маңызға ие болды. Шамамен 120 жылы Уэльс Municipium Ovilava атауымен римдік қала құқығын алды. Траун өзенінің жанындағы салынған аумақ қазіргі Кайзер Йозеф алаңының деңгейінде орналасқан. Мұнда кірпіштен салынған үйлер, монша, арена және Траунның арғы жағынан тасымалданған таза тау суымен суару жүйесі болған. 215 жылы император Каракалла тұсында қала Colonia Aurelia Antoniana Ovilabis деп қайта аталды және Colonia мәртебесіне ие болды. Осы кезде қалада шамамен 18 000 тұрғын болды. Алеманн тайпаларының күшейіп келе жатқан қаупіне байланысты, қала 90 гектар аумақты қоршаған қала қабырғасымен қоршалды, сондай-ақ Дунай бойында Пассауға дейін жол салынды. Қала қабырғаларында қақпалары бар алты мұнара салынғаны белгілі, олар батыс жолынан, Траунға қарай және қала сыртындағы далаларға кіретін жолдарды бақылаған. Император Диоклетиан жүргізген реформалардың бөлігі ретінде Овилава Норикум Рипенсис провинциясының астанасы болды. Оны екі дуумвир басқарды, олар қалалық судьялардың қызметін атқарды, екі эдил заңдарға және базар құқықтарына сәйкестікті қамтамасыз етті, квестор қалалық қазынаны басқарды және 100 мүшеден тұратын қалалық кеңес болды. Овилава Инн және Дунай өзендерімен шектелген аймақты басқарды, шығысында Лауриакумнан (Эннс) бастап батысында Бад-Ишлге дейін созылды. Бұл аймаққа шекаралық бекіністері, Линц (Ленция) және Пассау (Бойодурум) қалалары, сондай-ақ қазіргі Жоғарғы Австрия және Зальцбург аймақтарындағы көптеген елді мекендер кірді. Көшпенділер кезеңінде (3-ші, 4-ші және 5-ші ғасырларда) Овилава маңындағы аймаққа алеманндар, вандалдар және басқа герман тайпалары, сондай-ақ Аттила әскері жиі шабуыл жасады. Император Галлиеннің тұсында Норикум провинциясы «ұйқысыз» деп сипатталды. Одоакрдың, Италияның алғашқы герман королінің кезінде Норикум «бос» деп сипатталды. 4-ші ғасырдан бастап Уэльс бірнеше ғасыр бойы шағын және маңызсыз ауылға айналды деген болжам бар.
Римдік Уэльстің экономикасы
Ауыл шаруашылығы мен аймақтық сауда Овилава экономикасының негізін құрады. Ауыл шаруашылығының көп бөлігі күнкөріс шаруашылығы болғанымен, сиырлар мен жылқылар экспортқа жеткілікті мөлшерде өндірілді. Шығыс Альп тауларындағы ең көне астық сақтау қоймасы Велс қаласында табылған, онда бидай, нан бидай, екі данды бидай, арпа және қарабидай сияқты түрлі дәндер сақталған. Бұдан өзге, кірпіш және керамика шеберханалары, сондай-ақ құрылыс тасын өндіруге арналған кен орындары да болған. Бірнеше римдік жолдардың маңызды торабында орналасқандықтан, археологиялық зерттеулер империяның басқа аймақтарында жасалған көптеген заттарды көрсетіп тұр, мысалы, Галлия мен Германияның төменгі бөлігінен әкелінген Terra Sigillata керамикасы мен мүсіндер ("Велс Венерасы" сияқты), сондай-ақ Италиядан келген устрица қабықтары мен монеталар.
Орта ғасырлар
Уэлс орта ғасырларда шағын сауда орталығы болып қызмет еткен. 943 жылы Велс шайқасында венгрлер бавариялықтар мен карантаниялықтардан жеңіліс тапты. 1222 жылы Бабенбергерлер әулетінің билігі тұсында Уэлс қайтадан қала құқығын алды. 1328 жылға жатқан құжат Уэлстің маңызды сауда орталығы ретіндегі рөлін көрсетеді. Оған берілген экономикалық жеңілдіктер және бірнеше өзеннің жанындағы қолайлы орны, оған аймақта маңызды беделге ие болуға мүмкіндік берді. Император Максимилиан I 1519 жылдың 12 қаңтарында Уэлсте, Инсбрук тұрғындары оған кіруге рұқсат бермегеннен кейін қайтыс болды.
20 ғасыр
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде Маутхаузен концлагерінің бөлімшесі орналасқан. 18 қаңтар 1964 жылы Велс Австрияның статутты қаласы мәртебесін алды.
Экономика
Уэльсте шамамен 36 000 адам жұмыс істейді. Олардың шамамен 63% қызмет көрсету секторында еңбек етеді. Уэлс – сауда жасауға маңызды қала ретінде белгілі, сонымен қатар бірнеше гимназия (академиялық орта мектептер), жоғары кәсіптік училищалар және кәсіптік колледж орналасқан. Бұған қоса, қала жыл сайын күз және көктем айларында өтетін Велс жәрмеңкесімен атақты.