Кіріспе
1346–1371 жылдар аралығында Балқан түбегіндегі империя. Серб империясы ( – ) – Сербия Корольдігінен пайда болған ортағасырлық серб мемлекеті. Ол 1346 жылы Душан Құдіреттімен құрылды, ол мемлекеттің аумағын едәуір кеңейтті. Душан билік еткен кезеңде Сербия Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең қуатты мемлекет және Еуропаның ең қуатты мемлекеттерінің бірі болды. Бұл шығыс православиелік, көп ұлтты және көп тілді империя болды, ол солтүстікте Дунайдан оңтүстікте Коринф шығанағына дейін созылып, астанасы Скопьеде орналасқан. Ол сондай-ақ Сербия архиепископтығын Сербия патриархаты деңгейіне көтерді. Оның ұлы және мұрагері, Урош Әлсіз, Душан бағындырған аумақтың көп бөлігін жоғалтты, сондықтан оған осылай ат қойылды. Серб империясы 1371 жылы V Урош қазасымен және серб мемлекетінің тарауымен құлап, жойылды. Стефан V-тің кейбір мұрагерлері 1402 жылға дейін Сербияның бір бөлігінде император титулын сақтады, бірақ Грекиядағы жерлер қайтарылмады.
The Serbian Empire (, ) was a medieval Serbian state that emerged from the Kingdom of Serbia. It was established in 1346 by Dušan the Mighty, who significantly expanded the state. During Dušan's rule, Serbia was the most powerful state in Southeast Europe and one of the most powerful European states. It was an Eastern Orthodox multi ethnic and multi lingual empire that stretched from the Danube in the north to the Gulf of Corinth in the south, with its capital in Skopje. He also promoted the Serbian Archbishopric to the Serbian Patriarchate. His son and successor, Uroš the Weak, lost most of the territory conquered by Dušan, hence his epithet. The Serbian Empire effectively ended with the death of Uroš V in 1371 and the break up of the Serbian state. Some successors of Stefan V claimed the title of Emperor in parts of Serbia until 1402, but the territory in Greece was never recovered.
Құру
Стефан Душан серб корольі Стефан Дечанскийдің ұлы болды (1322–1331 жылдары тақ отырған). Әкесі таққа отырғаннан кейін Душанға «жас король» атағы берілді. Ортағасырлық Сербияда бұл атақ маңызды билікке ие болғанымен, Стефан өзінің кіші ұлы Симеон Урошты Душанның орнына мұрагер еткісі келді. Алайда, Душан серб аристократиясының көп бөлігінен, соның ішінде серб архиепископы Данилодан және корольдің ең сенімді генералдарынан, мысалы, Йован Оливер Грчиничтен маңызды қолдау алды. Король мен оның ұлы арасындағы шиеленіс бірте-бірте күшейді, әсіресе Душан әскери қабілеттерін көрсеткен Велбужд шайқасынан кейін, және бұл шиеленіс король Стефанның Сербияда Душан тәуелсіз билік еткен Зета провинциясына шабуыл жасауымен күрт өршиді. Аристократияның кеңесімен Душан Зетадан Неродимльеге жорық жасап, әкесін қоршап, тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Стефан кейін Звечан бекінісінде қамалды, онда қайтыс болды. 1333 жылы Душан амбициялы император Андроник III Палеологтың басқаруымен Византия империясына ірі шабуыл жасады, бұл шабуылға Византияның дезертир генералы Сиргиан көмектесті. Душан тез арада Охрид, Прилеп және Кастория қалаларын бағындырды және 1334 жылы Салониканы қоршауға тырысты, бірақ Византия тыңшысы өлтірген Сиргианның қазасы оның қаланы жаулап алуына кедері келтірді. Сиргиан Душанның армиясындағы маңызды тұлға болды, өйткені ол Грекияда үлкен беделге ие болды және грек азаматтарын Душанның әскерлерімен шайқасудың орнына қалаларын беруге көндірді. 1345 жылға қарай Душан Ұлы өзінің мемлекетін Балқанның жартысына жуық кеңейтті, бұл Византия империясынан немесе сол кездегі Екінші Болгар империясынан асып түсті. Сондықтан 1345 жылы Серрес қаласында Душан өзін «Царь» («Цезарь») деп жариялады. 1346 жылдың 16 сәуірінде Скопьеде (бұрынғы болгар астанасы) ол өзін «Сербтер мен гректердің императоры» деп жариялады, бұл атақ Византия империясының мұрагерлігіне талап етуді білдірді. Салтанатты рәсімді жаңадан сайланған серб патриархы Иоанникий II, болгар патриархы Симеон және Охрид архиепископы Николай жүргізді. Сонымен қатар, Душан өзінің ұлы Урошты сербтер мен гректердің королі етіп тағайындады, оған серб жерлерін номиналды билікке берді, бірақ Душан мемлекеттің барлық істерін басқарды, жаңадан бағындырылған римдік (византиялық) жерлерге ерекше жауапкершілік жүктеді. Византиялықтар наразылық білдірген бұл әрекеттерге Болгария империясы мен патша Иван Александр қолдау көрсеткен сияқты, өйткені Болгария патриархы Симеон Печтің серб патриархатын құруға және Стефан Урош IV Душанның императорлық тәж кию рәсіміне қатысты. Душан болгар патшасы Иван Александрмен туыстық байланыс орнатып, оның қарындасы Еленаға үйленді.
Стефан Душанның билігі
Патша Душан Сербия мемлекетінің аумағын екі есеге ұлғайтып, барлық жаққа, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай жерлерді жаулап алды. Сербия қазіргі Босния және Герцеговинаның, Моравия Сербиясының, Косовоның, Зетаның, қазіргі Солтүстік Македонияның, қазіргі Албанияның және қазіргі Грецияның жартысын бағындырды. Ол бірде-бір далалық шайқасқа қатыспады, керісінше, қалаларды қоршау арқылы империясын құрды. Душан Төртінші крест жорығынан кейін нашарлап бара жатқан жағдайды болдырмауға тырысқан Византия империясына қарсы жорыққа шықты. Душан жылдамдықпен Фессалияны, Албанияны, Эпирді және Македонияның көп бөлігін басып алды. 1340 жылы Салоника қаласында императорды қоршағаннан кейін, ол Сербияның Дунайдан Коринф шығанағына дейін, Адриатика теңізінен Марица өзеніне дейін, сондай-ақ оңтүстік Болгарияның Адрианополь маңына дейінгі аймақтарға билігін орнатуын қамтамасыз ететін шартты қабылдады. Болгария Велбажд шайқасында сербтерден жеңілгеннен кейін толыққанды қалпына келе алмады. Бұл шайқастың нәтижесі келесі он жылдықтарда Балқандағы күштер тепе-теңдігін анықтады, және Болгария аумағын жоғалтпаса да, сербтер Македонияның көп бөлігін басып ала алды. Болгария патшасы Иван Александр, оның қарындасы Елена Душанға кейіннен үйленді, 1332 және 1365 жылдар аралығында оның одақтасы болды. Душан Балқан түбегінің орталық бөлігінің көп бөлігін биледі. Ол Византия империясының бұрынғы регенті Иоанн VI Кантакузенге пана берді, ол үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды және одаққа келісті. 1349 және 1354 жылдары Душан «Душан кодексі» деп аталатын заңдар жинағын қабылдады. Кодекс рим-византия құқығына және Сербияның алғашқы конституциясына, әйгілі Святой Савваның Номоканонына (1219) негізделген. Бұл мемлекеттік және православие шіркеуінің жұмыс істеуі үшін Экуменикалық кеңестерге сүйенген азаматтық және канондық құқық жүйесі болды. 1355 жылы Душан оңтүстік және шығысқа бағытталған жаңа жорықтарға әскери дайындық бастады, бірақ 1355 жылдың желтоқсан айында себебі белгісіз аурудан кенеттен қайтыс болды.
Босния мен Далмацияға кеңейту
Сербияның батысында Стефан II Котроманич билеген Босния баннаты орналасқан. Душанның әкесі Стефан Дечанский тұсында Стефан өзінің билігін серб провинциялары Хум мен Кражинаға дейін кеңейтті. Бұл провинциялар шығыста Дубровниктен басталып, батыста Цетина өзеніне дейін созылды. Душан оңтүстіктегі жаулап алуларымен айналысып тұрғандықтан, осы аумақтық дауды дипломатиялық жолмен шешуге тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Себебі Стефан үнемі Душанның өтініштерін қабылдамай немесе елемей, венгр корольі Людовик I-нің көмегіне сене отырды. Бірақ, Луи Душанмен келісімге келген соң жағдай өзгерді. Осылайша, ол Душанның оңтүстіктен шабуылдауынан қорқа алмай, Неаполь патшалығына шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Стефан Хум мен Кражинадағы өзінің жағдайын қорғаудың қиын екенін сезіп, Неретва өзенінің бойында бекіністер салуға кірісті. Осы арқылы өзінің беделін нығайтып, тіпті сербтердің Травуния провинциясына шабуыл жасап, Которға дейін жетті. Душан бұған шыдай алмады және әскерін батысқа қарай аттандырды. Душан 50 000 жаяу әскер мен 30 000 атты әскерді босниялық шекарадан өткізді. Стефан мұндай күшпен күресуге шамасы жоқ екенін білгендіктен, серб әскерін қиын жерге алып кету үшін олардың алдынан шегінуді жөн көрді. Бірақ бұл жоспары іске аспады, себебі босниялық ақсүйектер және тіпті Стефанның өзінің әскерлерінің бір бөлігі оның билігіне наразы болып, Душанға қосылды. Душан көп ұзамай Боснияның астанасы Бобовацқа жетіп, оны қоршауға алды. Босния баннаты Венгрияға қашып кетті, ал Босния Душанның басып алуына ашық есік ашты. Ол әскерінің бір бөлігін Бобовацты қоршауға қалдырды, екінші бөлігін Кражина аймағын жаулап алуға жіберді, ал үшінші бөлігімен өзі Хумды жаулап алуға басшылық етті. Содан кейін, Хумды жаулап алғаннан кейін, Душан өзінің әпкесінің иеліктерін қорғау үшін Далмацияға кірді. Оның әпкесі, Елена Неманджич Субич, 1348 жылы обадан қайтыс болған Хорватия бандиті Младен Субичке үйленген еді. Ол өзінің жерлерін әйеліне қалдырған. Оның қайтысынан кейін венгрлер мен венециялықтар осы жерлерді бақылауға алуға тырысты, сондықтан Душан әпкесінің заңды иеліктерін қорғау үшін Далмацияға кірді. Ол Сибеник пен Трогирда азат етуші ретінде құрметпен қарсы алынды. Бірақ Византия императоры Иоанн Кантакузен оңтүстіктен Душанға шабуыл жасап, Верия мен Эдесса қалаларын басып алғандықтан, Душан кері шегінуге және оны қайтаруға мәжбүр болды. Ол қайтып келе жатқанда Дубровникте оған зор той ұйымдастырылды, онда оның әйелі біраз уақыт болды. Душанның осы жерлерді бақылауында ұстап алғаны белгісіз. Кейбір тарихшылар Стефан Котроманич қайта оралып, Боснияда билікті қайтадан иеленді дейді, бірақ дереккөздерде ол туралы Душанның жаулап алуларынан кейін, 1353 жылдың соңында қайтыс болғанға дейін ештеңе айтылмаған. Душан, әдетте, Далмацияны бақылауында ұстаған болуы керек, өйткені ол жаулап алғаннан кейін, сол аймақта серб православиелік монастыры салынды. Сондай-ақ, ол 1355 жылы Дюраш Илижич пен Палман Брахттың басшылығымен 2 әскери бөлімді далматин қалалары Клис пен Скрадинді қорғауға жіберген. Дюра Ильич Душанның қайтысынан кейін біраз уақыт өткен соң, 1356 жылдың 10 қаңтарында Скрадинді венециялықтарға тапсырды, ал Клис 1356 жылдан кейін хорват генералы Никола Банич Венгрия патшасы үшін басып алды. Осылайша, Сербияның Далмациядағы үстемдігі аяқталды.
Стефан Урош V билігі
Душанның орнын оның ұлы Стефан Урош V басқарды, оны "Әлсіз" деп атады, бұл термин империяның баяу феодалдық анархияға түсуін сипаттайды. Кенеттен жаулап алғаннан кейін өзінің иеліктерін консолидациялай алмауы империяның фрагментациясына әкелді. Бұл кезең жаңа қауіптің пайда болуымен ерекшеленді: Осман түрік сұлтанаты Азиядан Еуропаға біртіндеп тарады және алдымен Византия Фракиясын, содан кейін басқа Балқан мемлекеттерін жаулап алды. Әкесі құрған империяны сақтап тұруға жеткіліксіз болған V Стефан, шетелдік жаулардың шабуылына тойтарыс бере де алмады, сондай-ақ өзінің ақсүйектерінің тәуелсіздігімен күресе де алмады. Стефан V-тің Сербия империясы княздықтардың жиынтығына айналды, олардың кейбіреулері тіпті оның билігін формалды түрде де мойындамады. Стефан Урош V 1371 жылдың 4 желтоқсанында мұрагерсіз қайтыс болды, ал Сербияның көптеген ақсүйектері Марица шайқасында Осман түріктерінен қаза тапты.
Кейінгі оқиғалар мен мұра
Сербияның әлсіз Урош басқарған империясы қуатты Осман империясына аз ғана қарсылық көрсетті. Ішкі қақтығыстар мен мемлекеттің орталықтандырылмауы салдарынан Османдықтар 1371 жылы Марица шайқасында Вукашин басқаратын серб әскерін жеңіп, оңтүстік билеушілерді вассалдарға айналдырды; жақын арада император қайтыс болды. Урош мұрагерсіз болғандықтан және ақсүйектер заңды талапкер туралы келісе алмағандықтан, империя жартылай тәуелсіз провинциялық билеушілердің билігінде қалды, олар көбінесе бір-бірімен соғысқан. Олардың ең қуаттысы – қазіргі Сербияның (әлі Осман билігіне өтпеген) герцогы Лазар Хребельянович 1389 жылы Косово шайқасында Осман империясына қарсы тұрды. Шайқас нәтижесі шешілмеді, бірақ ол Сербияның құлауына әкелді. Лазардың ұлы Стефан Лазаревич билікке ие болды, бірақ 1394 жылы ол Осман империясының вассалына айналды. 1402 жылы ол Осман билігінен бас тартып, Венгриямен одақтас болды; келесі жылдар Осман мен Венгрияның Сербия аумағы үшін күресімен сипатталады. 1453 жылы Осман империясы Константинопольді жаулап алды, ал 1458 жылы Афина басып алынды. 1459 жылы Сербия аннексияланды, ал бір жылдан кейін Морея да аннексияланды. Осман билігінің кезеңінде Сербия империясының бұрынғы мемлекеттік дәуірінің мұрасы серб ұлттық ерекшелігінің ажырамас бөлігіне айналды.
Заң
Жеңісінің басым бөлігін аяқтағаннан кейін Стефан Душан империяның басқаруын қадағалауға белсенді кірісті. Оның маңызды мақсаттарының бірі – жазба заң кодексін жасау болды, бұл жұмысты оның ізашарлары ғана бастаған еді. Заң кодексін құру үшін епископтар, ақсүйектер және провинциялық басшылардан тұратын кеңес шақырылды, олар славян елдерінің дәстүрлерін біріктіруге тиіс болды. Душан кодексі екі мемлекеттік жиында бекітілді: біріншісі 1349 жылғы 21 мамырда Скопьеде, екіншісі 1354 жылы Серресте өтті. Заң әлеуметтік өмірдің барлық саласын реттеді, сондықтан ол ортағасырлық конституция саналады. Кодекс 201 баптан тұрады және римдік-византиялық құқыққа негізделген. Құқықтық жүйеге енгізілген өзгерістер Душан кодексінің 172-ші және 174-ші баптарында ерекше көзге түседі, олар сот тәуелсіздігін реттейді. Бұл баптар Византия кодексі «Базиликадан» (VII кітап, 1, 16–17) алынған. Кодекстің бастауы – 1219 жылы Әулие Сава қабылдаған алғашқы серб конституциясы – Әулие Саваның Номоканоны. Әулие Саваның Номоканоны – рим құқығы мен канон құқығына негізделген азаматтық құқықтың жинағы. Оның негізгі мақсаты мемлекет пен серб православие шіркеуінің жұмысын ұйымдастыру болды. Заңнама сол кездегі Батыс Еуропада кең таралған феодалдық жүйеге ұқсас, аристократиялық негізде құрылған және дворяндар мен шаруалар арасында айқын шекара салды. Монарх кең өкілеттіктерге ие болды, бірақ оны тұрақты түрде кеңесшілер ретінде магнаттар мен дінбасылар қоршап тұрды. Сот, кеңсе және басқару жүйесі Константинопольдікінен үлгі алды. Кодекс басқару иерархиясын былай сипаттайды: «жерлер, қалалар, жупалар және крайщиктер»; жупалар мен крайщиктер бір-бірімен мағынасы жақын, шекарадағы жупалар крайщиктер (шекаралық аймақтар) деп аталды. Жупалар ауылдардан тұрды, олардың мәртебесі, құқықтары мен міндеттері конституцияда белгіленген. Билеуші дворяндық мұрагерлік аллодиялық жерлерге ие болды, оларды тәуелді себрилер өңдеді, олар грек paroikoi-ларымен теңестірілді: еңбек міндеттемелерін орындайтын, жарлық арқылы ресми байланысқан шаруалар. Бұрынғы жупан (жупан) лауазымы жойылды және оның орнына грек тілінен алынған кефалия (kephale, «бас, ие») атағы берілді.
Экономика
Душанның тағы бір назарында сауда мәселесі тұрды. Ол қарақшылыққа қарсы күресуге және саяхатшылар мен шетелдік саудагерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатаң бұйрық берді. Венециямен дәстүрлі қарым-қатынастар жаңадан басталды, ал Рагуза порты (Дубровник) маңызды сауда орталығына айналды. Кен байлықтарын игеру арқасында айтарлықтай ресурстар жинақталды. Империя арқылы өтетін ежелгі римдік шығыс-батыс жолдарымен түрлі тауарлар тасымалданды: жағалаудан шарап, өндірілген заттар мен сәндік бұйымдар, ал ішкі аймақтан – металдар, мал, ағаш, жүн, тері және былғары. Осы экономикалық даму империя құруға мүмкіндік берді. Маңызды сауда жолдарының қатарында ежелгі римдік Виа Милитарис, Виа Эгнатия, Виа де Зента және Копаоник жолы бар. Рагузалық саудагерлер патшалықтың барлық аймақтарында сауда жасау құқығына ие болды. Сауданың және саудагерлердің жолдағы қауіпсіздігі мемлекеттік биліктің басты мәселесі болды. Сребреница, Рудник, Трепча, Ново-Брдо, Копаоник, Майданпек, Брсково және Самоков темір, мыс және қорғасын кендерін, сондай-ақ күміс пен алтынды өндірудің ірі орталықтары еді. Күміс кендері патшалық кірісінің көп бөлігін құрады және олар сакстар басқаратын құл еңбегімен игерілді. Саксондықтар Ново-Брдо кенінде жұмыс істеп, көмір өртетін ошақтармен айналысты. Күміс кендерінен жыл сайын 0,5 миллион долларлық (1919 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда) өнім алынды. Айналымдағы валюта динар деп аталды, ал тағы бір атауы – византиялық гиперпироннан шыққан перпер болды. Алтын динар ең ірі номиналдағы бірлік еді, ал империялық салық әр үйден жылына бір динар монетасы түрінде жиналды.
Әскери
Сербтердің әскери тактикасы қапталдарында атты жебешілермен бірге үшбұрыш тәрізді ауыр атты әскердің шабуылдарынан тұрды. Сербия армиясында көптеген шетелдік жалдамалы әскерлер болды, олардың көп бөлігі немістер атты әскер ретінде, ал испандықтар жаяу әскер ретінде қызмет етті. Әскерде императордың жеке жалдамалы күзетшілері де болды, олардың көпшілігі неміс рыцарьлары еді. 1331 жылы Иерусалимге жол жүріп Сербиядан өткен неміс дворяны Палман, Сербияның "Алеман гвардиясының" қолбасшысы болды; ол Сербия армиясындағы барлық жалдамалы әскерлердің басшысы атанды. Серб армиясының басты күші – қатал шабуылдары мен жауынгерлік шеберліктерімен қорқыныш тудырған, ауыр қаруланған рыцарьлар, сондай-ақ, негізінен найза мен арбалетпен қаруланған, барлау, шабуыл және ұсақ шайқастар үшін өте қолайлы жеңіл атты әскер құрамалары – хусарлар болды.
Мемлекеттік белгілер
1339 жылғы Анжелино Дулкерттің картасында бірнеше тулар бейнеленген, ал Сербия Скопье (Скопи) қаласының үстінде орналасқан ту арқылы көрсетілген, тудың тігісіне жақын жерде «Сербия» деген жазу бар, бұл сол кезде астаналар үшін тән еді. Қызыл қос басты бүркіт суреті салынған ту Стефан Душанның мемлекетін бейнелейді. Димитрие Аврамович көрген Хиландар монастырындағы туды монахтар император Душанның туы деп айтқан; ол жоғарғы және төменгі бөлігі қызыл, ал ортасы ақ түсті үш жолақты ту болған. Император Душан сонымен қатар қызғылт түсті және ортасында алтын крест орналасқан империялық дивельонды да қабылдаған. Душанның тағы бір туы – Афон тауындағы Хиландар монастырында сақталған императорлық атты әскер туы; ол қызыл және сары түсті үшбұрышты екі түсті ту.
Дін
Діни қызметкерлердің ықпалымен Дюшан Рим католиктеріне ең қатал мінез танытты. Латын шіркеуіне кіргендер шахтада жұмыс істеуге үкім етілді, ал оны таратушыларға өлім жазасы төндірілді. Папалық мұның бәріне және Дюшанның күшінің артуына алаңдады, сондай-ақ католик венгрлердің православиелік сербтерге қарсы ежелгі қарсылығын қайта оятуға тырысты. Дюшан тағы да жеңіске жетіп, Босния мен Герцеговинаны жаулап алды, бұл Сербия империясының орта ғасырдағы гүлдену шегі болды. Дегенмен, ең қауіпті қауіп – шығыстан, түріктерден келді. Дарданелл шығанағының жағасында бекінген түріктер – христиан әлемінің ортақ жауы болды. Еуропаны жаулап алудан сақтап қалу үшін Балқандағы барлық күштерді біріктіру және бағыттау туралы мәселе оларға қарсы туындады. Сербия империясы аймақтың көп бөлігін қамтыды, ал түкпілді біртұтас мемлекетке айналдыру үшін, бір билеушінің қол астында, Константинопольді жаулап алып, Сербияға Византия империясының қалған бөлігін қосу қажет болды. Дюшан өзін император деп жариялап, исламдық шабуылға қарсы христиан дінін қорғауды көздеді.
Білім беру және өнер
Білім беру, алғашқы серпілісін Святой Савва берген, Дюшанның тұсында едәуір дамыды. Мектептер мен монастырлар патшалық қолдауға ие болды. Серб ұлттық дәстүрлерін сақтаудың нағыз орталықтарына айналған олар, мәдениеттің тұрақты мекемелеріне айналды. Итальяндықтардың ықпалымен көркем өнер де ескере алынбады. Сәулеттік ескерткіштер, фрескалар және мозаикалар осы кезеңде қол жеткізілген өнер деңгейін көрсетеді.