Кіріспе

Көне рим діни ордені – көне рим діни ордені. Салий, салиан немесе салий дін қызметкерлері – көне рим дінінде Марстың “секіріп билейтін дін қызметкерлері” болды, оларды патша Нума Помпилий енгізген деп есептеледі. Олар – ежелгі жауынгерлерге ұқсас киінген он екі патриций жас жігіт. Олардың киімдеріне кестеленген туника, төсқалқан, қысқа қызыл плащ (палудамент), қылыш және тікпелі бас киім кірді. Олар микендіктерге ұқсас сегіздік пішіндес он екі қола қалқанмен жүктелген. Қалқандардың бірі Нұма патша тұсында аспаннан түскен деп айтылады. Нұманың жұбайы Егерияның кеңесімен қасиетті қалқанның өзін жасыру үшін он бір көшірмесі жасалды. Ол қалқан сақталған жерде, сол ел жер бетіндегі ең күшті ел болады деп болжам жасады. Жыл сайын наурыз айында салийлер қала бойынша шеру жасап, би билеп, “Кармен Салиаре” әнін орындады. Овидий өзінің [[Фасти (шығарма) інде]] Нұма мен аспаннан түскен қалқандар туралы айтқан, ол гимнді және салий рәсімдерін ескі және түсінуге қиын деп тапты. Принципат кезінде Сенат жарлығымен Августтың есімі әнге қосылды. Олар күнін тоймен аяқтады. “Салийлер дастарқаны” (Saliaris cena) латын тілінде зәулім дастарқанды білдіретін мақалға айналды. Бұл рәсімнің негізгі мақсаты Рим әскерін қорғау ма, әлде басқа мақсаты бар ма, әлі анық емес, бірақ дәстүрлі көзқарас осылай дейді. Патша Тулл Хостилий Фидена және Вейимен болған екінші соғыстағы уәдесін орындау үшін Салийлердің тағы бір коллегиясын құрды. Бұл Салий Коллини де он екі адамнан тұрды, олар патрицийлерден таңдалды және Квиринге қызмет етуге арналған болды. Салийлер кейде наурыздан қазанға дейін созылатын соғыс циклінің басталуымен және аяқталуымен байланыстырылады.

Атауы

Сали́лер – Салиус сөзінің көпше түрі, бұл сөз сали́ре ("секіру, домалау") сөзінен туындаған сияқты және сальта́ре ("билеу, секіру") сөзімен туыс. Оларды кейде Киринийдің жұбыншыларынан ажырату үшін Палатин сали́лері (Salii Palatini) деп атаған. Олар ағылшын тілінде салиандар немесе салиан жұбыншылары деп те белгілі. Салий Коллиниді Агоналдар немесе Агоненс деп те атаған.

Шығу тегі

Аңыз бойынша, Нума Помпилий Марс құдайына құрмет көрсеткен Салий Палатиниді құрды, ал Тулл Хостилий Квирин құдайына құрмет көрсеткен Салий Коллиниді құрды. Олардың Этрусктер арасында пайда болғаны, Веи патшасы Морриус құрғандығы айтылады. Салийлер Дардан мен Самотракиялық Ди Пенатестерге және Эвандермен Италияға келген, Энеидада Анхиздің қорымдық ойындарында бәсекелескен Салийге де байланысты екендігі де көрсетілген. Шындығында, Энеиданың VIII кітабында Эней Эвандер патшаның жерінде Салийлердің тойында болды, олар Гераклдың даңқы мен мерекелерін еске алады. Мавр Сервий Оноратус пен Макроб цитаталаған ежелгі авторлар Салийлердің Римде құрылғанға дейін Тибур, Тускулум және Вейиде болғанын жазған.

Рөл

Он екі салидің әндері мен билері діни ғұрыптардың бір бөлігі болды. Олар мемлекеттік қолдаумен қамтамасыз етілді және Римнің әлеуметтік тәртібін сақтауда маңызды рөл атқарды. Олардың билері діни немесе тарихи оқиғаларды баяндау үшін де пайдаланылды. Салилер Юпитер, Янус және Марс құдайларын құрметтеді. Бұл би трипудиум деп аталды. Гораций салилердің осы биді үш рет аяқтарын тоқылдатып орындағанын айтады. Олардың биі секіру мен домалап жүрумен де байланысты болды. Кіші Сенеканың сөзіне қарағанда, бұл танымал би болғандықтан, оны орындау үшін кәсіби дайындық қажет болды. Трипудиум термині әртүрлі билерді білдіруі мүмкін. Билеумен қатар, салилер Кармен Салиар деп аталатын әндерді де орындады. Варро салиандық діни қызметкерлер өзі орындайтын әндердің мәнін түсінбегенін мәлімдеді. Мүмкін, оларда көне жазулар мен архаикалық сөздер болған. Плутарх олардың ән шырқап, жылдам ырғақпен билегенін сипаттады. Ол сондай-ақ, олар музыка жасау үшін қалқандарға қылыштарды соғып, дыбыс шығарғанын жазды. Бұл қалқандар анцил деп аталды. Басқа сипаттамаларда әндерді орындау үшін флейталар қолданылғаны айтылады. Салилер мерекелер кезінде қоладан жасалған шлем мен белбеумен, қызғылт түсті трабеяның астында кестеленген туника киетін. Олар сондай-ақ ақ ленталардан жасалған гүл шоқтарын, апикс деп аталатын конус тәрізді бас киімді және бидай басқан шашақтарды тағушы еді. Кейбіреулері белдеріне toga praetexta киіп жүрді. Олардың ғұрыптары наурыз айында, көктемгі күн мен түннің теңелуі кезінде өткізілетін. Егер сали консул, фламен, понтифекс немесе аугур болып сайланса, олар салилердегі лауазымынан бас тартатын.

Сальдік қыздар

Секст Помпей Фест "Салиялық қыздар" (Saliae virgines) туралы түсініксіз сілтеме жасайды. Салилердің пальдументін және сүйір апексін киген бұл бойжеткендер Региядағы құрбандықтарды өткізуде Понтификтер коллегиясына көмектесу үшін пайдаланылған. Фесттегі бұл үзінді трансвеститтік қабылдану рәсімін сипаттайды деген болжам бар. Алдыңғы түсіндірмеде бойжеткендер кейбір құдайыларға жарасу үшін болмаған жауынгерлердің рөлін ойнаған делінген. Олардың "жалдануының" мәні белгісіз.

Салт-дәстүрлерді түсіндіру

Салидің наурыз айындағы рәсімдері туралы ескі авторлардың бірі де толық сипаттама бермеген, ал фактілерді әртүрлі еңбектердегі көптеген сілтемелерден қайта құру қажет; алайда, шерудің 1 наурызда фестивальді ашқан күннен бастап 24 наурызға дейін, фестивальді жапқан күнге дейін толық 24 күнге созылуы мүмкін екенін көрсететін күшті дәлелдер бар, шеру әр күні бір станциядан екіншісіне жылжып, әр кешке мерекелік шаралар өткізілген; толық бағалауды Smith, Wayte, & Marindin (1890) еңбегінен табуға болады. Классикалық филолог Георг Виссова Салидің рәсімі соғыс биі немесе қылыш биі екенін, ал олардың киімдері әскери тегін анық көрсететінін айтты. Жорж Дюмезил Салидің рәсімдерін жылдық соғыс маусымын ашу және жабу ретінде түсіндірді. Ашылу 17 наурыздағы Agonium Martiale күнімен, ал жабылу 19 қазандағы Armilustrium күнімен сәйкес келді. Бірінші күнді «анцилияны жылжыту», ал екінші күнді «анцилияны сақтау (немесе жасыру)» деп те атады. Дюмезил Салидің екі тобын – бірін Марс, екіншісін Квирин – диалектикалық қарым-қатынас ретінде қарастырады, бұл римдік қоғамдағы әскери және экономикалық функциялардың өзара байланыстылығын көрсетеді. Виссова Салиді Лусус Троя биін билейтін ақсүйек жастармен салыстырады: осылайша, Салидің рәсімдік биі ересекке қадам басу мен соғысқа дайындыққа бастаудың бірігуі, сондай-ақ күнә тазалау рәсімі (қараңыз, сонымен қатар фармакос) болар еді. 19 ғасырдың басқа ғалымдары Салидің рәсімдерін Индра мен Маруттар туралы ведалық мифтермен салыстырды. Римнің ең ерте күнтізбесі наурыз айынан басталғандықтан, Герман Узенер «анцилия мовере» рәсімдерін 1 наурызда туған жаңа құдай Марсқа орын беру үшін ескі жылды, құпия Мамурий Ветурий бейнесіндегі құтқару рәсімі деп ойлады. Наурыз айының Идесінде Мамурий Ветурий деп аталатын адамды ұзын ақ таяқтармен Мамурийдің қасиетті орнында ұрып-сапалады; Узенердің пікірінше, бұл күнә тазалаудың бір түрі болды. Мамурий – аспаннан түскен құдайлық қалқанның он бір көшірмесін жасаған мифтік ұста. Узенер мен Людвиг Преллердің айтуынша, Марс – соғыс және құнарлылық құдайы, ал Мамурий Ветурий «Ескі Марс» дегенді білдіреді. Марс өзі биші және Сали бишілерінің басшысы, екеуі де тірі (патрими және матрими) ақсүйек жас жігіттер.

Номенклатура

Нұманың Сали Палатини Марсқа, Градивус есімді (яғни "шайқасқа қадам басқан") құдайға арналды және Палатин төбесінде орналасқан. Тулдың Сали Коллини Қиринусқа арналды және Квиринал төбесінде орналасқан. Росинус оларды Agonenses Salii деп атады. Салидің екінші тобы, әдетте, діни қызметкерлердің Август кезіндегі реформасы кезінде құрылған болуы мүмкін. Паулюс экс Фест 10 б. М-де былай дейді: Agones dicebant montes, Agonia sacrificia quae fiebant in monte; hinc Romae mons Quirinalis Agonus et Collina Porta Agonensis: "Агонес таулар деп аталды, Агония тауларда өткізілетін құрбандықтар; сондықтан Римде Квиринал тауы Агонус деп, ал Коллина есігі Агонесис деп аталды".