Кіріспе

Өсімдіктерден алынған ұшқыш хош иісті қоспаларды құрайтын гидрофобтық сұйықтық. Эфир майы – өсімдіктерден алынған ұшқыш (қалыпты температурада оңай буланатын) химиялық қоспаларды құрайтын концентрацияланған гидрофобтық сұйықтық. Эфир майлары ұшқыш майлар, эфирлік майлар, эфиролеум немесе олар алынған өсімдіктің майы, мысалы, шиповник майы деп те аталады. Эфир майының маңызы – оның құрамында өсімдіктің хош иісінің өзі бар, яғни ол алынған өсімдіктің ерекше хош иісін сақтайды. Мұндағы "қажетті" деген сөз тірі организмге қажетті аминқышқылы немесе май қышқылы сияқты, адам организміне қажет немесе пайдалы дегенді білдірмейді. Эфир майлары көбінесе дистилляция арқылы, жиі буды пайдалана отырып алынады. Басқа процестерге экспрессия, еріткішпен экстракциялау, сфуматура, абсолютті майды алу, шайырды сығу, балауызға ендіру және суық престеу жатады. Олар парфюмерияда, косметикада, сабындарда, ауа тазартқыштарда және басқа да өнімдерде, сондай-ақ тағамдар мен сусындарды дәмдеу үшін, түтінқұбырларға және үй тазалау құралдарына хош иіс қосу үшін қолданылады. Эфир майлары көбінесе ароматерапияда қолданылады, ол – хош иісті қосылыстарға емдік әсерлер тағайындалатын балама медицинаның бір түрі. Ароматерапия релаксацияға көмектесуі мүмкін, бірақ эфир майларының кез келген ауруды тиімді емдей алатынына жеткілікті дәлелдер жоқ. Эфир майларын дұрыс қолданбау аллергиялық реакциялар, қабыну және тері тітіркенуі сияқты зиянды әсерлерге алып келуі мүмкін. Балалар дұрыс емес қолданудың уытты әсеріне әсіресе осал болуы мүмкін. Эфир майлары ішке жұтылғанда немесе тері арқылы сіңгенде улы болуы мүмкін. Цитрус жемістерінің қабығында майдың салыстырмалы түрде көп мөлшерде болуы және шикізатты өсіру мен жинаудің төмен құнына байланысты, цитрус жемістерінің майы басқа эфир майларына қарағанда арзан. Лимон немесе тәтті апельсин майы цитрус өнеркәсібінің қосалқы өнімдері ретінде алынады. Дистилляция әдісі ашылғанға дейін барлық эфир майлары престеу арқылы алынатын болған.

Еріткішпен экстракциялау

Гүлдердің көпшілігінде тұнбаға түсірілетін майдың мөлшері жеткіліксіз, бірақ олардың химиялық құрауы өте нәзік және бумен айдауда қолданылатын жоғары температурада оңай денатурацияланады. Оның орнына, майды алу үшін гексан немесе суперкритикалық көмірқышқыл газ сияқты еріткіштер қолданылады. Гексан және басқа да гидрофобты еріткіштерден алынған экстракттар бетон деп аталады, олар эфир майы, балауыздар, шайырлар және басқа липофильді (майға ерітілетін) өсімдік материалдарының қоспасы болып табылады. Бетонның иісі өте күшті болғанымен, оның құрамында иіссіз балауыздар мен шайырлар көп мөлшерде болады. Көбінесе, бетоннан хош иісті майды алу үшін этил спирті сияқты басқа еріткіш қолданылады. Алкогольдік ерітінді 48 сағаттан астам уақыт бойы 18 °C (0 °F) температураға дейін салқындатылады, бұл балауыздар мен липидтердің шөгінуіне себеп болады. Содан кейін шөгінділер сүзіліп алынып, этанол буландыру, вакуумда тазарту немесе екеуінің біріктірілген әдісімен қалдық ерітіндіден алынады, нәтижесінде абсолют қалдырылады. Суперкритикалық көмірқышқыл газ сұйықтарды экстракциялауда еріткіш ретінде қолданылады. Бұл әдіс өнімде мұнай-химиялық қалдықтардың пайда болуын және бумен айдау кезінде кейбір "жоғарғы ноталардың" жоғалуын болдырмауға мүмкіндік береді. Ол тікелей абсолютты бермейді. Суперкритикалық көмірқышқыл газ бетонды құрайтын балауыздар мен эфир майларын бірге шығарады. Келесі кезде сұйық көмірқышқыл газбен өңдеу, ол экстракторда температураны төмендету арқылы жүзеге асырылады, балауыздарды эфир майларынан бөліп алады. Бұл төмен температурадағы процесс қосылыстардың ыдырауын және денатурациялануын болдырмайды. Экстракция аяқталғаннан кейін қысым төмендетіліп, көмірқышқыл газ газ күйіне өтеді, қалдық қалдырмайды.

Пайдалануы және сақтық шаралары

Ауызға алынғанда, көптеген эфир майлары жоғары концентрацияда қауіпті болуы мүмкін. Әдетте, бұл күйдіру сезімімен басталып, одан кейін сілекей шығумен жалғасады. Әр түрлі эфир майларының фармакологиясы мүлдем әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері жергілікті анестетик ретінде әсер етеді және соның арқасында жөтелді басады (антитуссивтік әсер). Көптеген эфир майлары, әсіресе шай ағашы майы, контактты дерматит тудыруы мүмкін. Ментол және басқалары салқындату сезімін тудырып, одан кейін күйдіру сезімі пайда болады. Австралияда эфир майлары (көбінесе эвкалипт) балалардың улану жағдайларын көбейтіп отыр. 2014–2018 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльсте 4412 улану оқиғасы тіркелді.

Уыттылық

Эфир майының болуы мүмкін уыттылығы оның тазалық деңгейіне немесе сапасына, сондай-ақ майдың нақты химиялық құрауыштардың уыттылығына байланысты. Эфир майларын өнеркәсіптік қолданушылар нақты майлардың қауіптілігі мен қолдану талаптарын анықтау үшін қауіпсіздік деректер кестелеріне жүгінуі керек. Еуропалық Комиссияның Тұтынушылар қауіпсіздігі жөніндегі ғылыми комитеті шай ағашы майына қатысты айтылған талаптарды негізсіз деп тапты, бірақ лаванд майы туралы пікір білдірмеді. 2018 жылы BBC телеарнасының бір зерттеу туралы хабарында шай ағашы және лаванд майларының құрамында тіндердегі культуралық тәжірибелерде сынақтан өткенде эстроген деңгейін көтеріп, тестостерон деңгейін төмендететін сегіз зат бар екені мәлімделді. Кейбір заттар "кем дегенде 65 басқа эфир майында" кездеседі. Аталған зерттеуге жануарлар мен адамдарға қатысты сынақтар кірген жоқ.

Қолдану

Эфир майларына ұшырау контактты дерматитке себеп болуы мүмкін. Дәрілік майларға қатысты фармакопеялық стандарттарды сақтау қажет. Кейбір майлар үй жануарларына, әсіресе мысықтарға зиянды болуы мүмкін. Эфир майларын ішке қабылдау жүкті әйелдер үшін қауіпті, себебі олардың кейбіреулері 0,5–10 мл дозада түсік тудыруы мүмкін, сондықтан жүктілік кезінде қолдануға болмайды.

Пестицид қалдықтары

Эфир майларында, әсіресе терапиялық қолданысқа арналғандарда пестицидтердің қалдықтарына қатысты алаңдаушылық көптеген ароматерапевттерді органикалық түрде өндірілген майларды сатып алуға итермелейді. Пестицидтердің мөлшері өте аз болғанымен, майлардың өзі де көбінесе өте аз мөлшерде және жоғары концентрацияда едәуір сұйылтылып қолданылады. Тағамдық эфир майларында, мысалы, жалбыз немесе апельсин майларында пестицидтердің қалдықтарына қатысты алаңдау туғанда, материалдың органикалық өндірілгендігі ғана емес, оның пестицидтік құрамының нақты талдауына негізделген мемлекеттік стандарттарға сәйкес келуі де маңызды критерий болып табылады.

Жүктілік

Кейбір эфир майларында жүкті әйелдерге зиян келтіруі мүмкін қоспалар мен заттар болуы мүмкін. Кейбір эфир майларын жүктілік кезінде қолдануға болады, бірақ сапасы мен брендіне қатысты сақтық таныту қажет. Кейбір иістерге сезімталдық жүкті әйелдерде эфир майларын қолданғанда бас ауруы, бас айналу және құсу сияқты жағымсыз әсерлерге алып келуі мүмкін. Жүкті әйелдер көбінесе иіс және дәмге қалыпты емес сезімталдық танытады, ал эфир майлары жұтылғанда тітіркену мен құсуды тудыруы мүмкін.
Жалпы атауы Ауызша LD50 Тері LD50 Ескертпелер
Нейм 14 г/кг >2 г/кг
Лимон мүрт 2.43 г/кг 2.25 г/кг
Ладан >5 г/кг >5 г/кг Boswellia carterii
Ладан >2 г/кг >2 г/кг Boswellia sacra
Үнді ладаны >2 г/кг >2 г/кг Boswellia serrata
Иланг-иланг >5 г/кг >5 г/кг
Кедр >5 г/кг >5 г/кг
Рим ромашкасы >5 г/кг >5 г/кг
Ақ камфор >5 г/кг >5 г/кг
Жапырақтан алынған Cinnamomum camphora (сары камфор) 3.73 г/кг >5 г/кг
Қабықтан алынған Cinnamomum camphora (сары камфор) >5 г/кг
Қызыл ысталған май 3.80 г/кг >5 г/кг Cinnamomum camphora, жапырақтан алынған май
Кассия 2.80 г/кг 0.32 г/кг

Өндірілген өнімдерді стандарттау

2002 жылы ISO тиісті өсімдіктердің ботаникалық атауларын стандартизациялаған ISO 4720 стандартын жариялады. Осы тақырып бойынша қалған стандарттарды ICS 71.100.60 бөлімінен табуға болады.

Тарих

Ароматты өсімдіктер мен өсімдіктердің сығындыларының шайыры дәстүрлі медициналық препараттар мен хош иісті дайындамалар, мысалы, парфюмерия және құрылыс иісі үшін, оның ішінде ладан, мирра, балқарағай, арша жемісі және корицаны ежегіттерде сақталған. 1923 жылы археологтар фараон Тутанхамонның қабірін ашқанда, олар 50 алабастр ыдысында эфир майларын тапты. Эфир майларын өндіруге қолданылатын техникалар мен әдістер туралы ең алғашқы жазба араб Аль-Андалусиясының (Мусульмандық Испания) дәрігері, фармацевті және химигі Ибн әл-Байтарға (1188–1248) қатысты болуы мүмкін. Эфир майларының өзіне сілтеме жасаудың орнына, қазіргі зерттеулер әдетте эфир майларының құрамындағы нақты химиялық қосылыстарды талқылайды, мысалы, «қысқы жапрағының майы» емес, метил салицилатын айтады. Эфир майлары ароматерапияда қолданылады, ол эфир майларын және басқа да хош иісті қосылыстарды пайдаланатын балама медицинаның бір саласы. Майлар буланып, тасымалдаушы майда ерітіліп, массажға қолданылады, небулайзер немесе диффузор арқылы ауаға таратылады, шамның жалынында қыздырылады немесе құрылыс иісі ретінде жағылады.