Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1495 ж. Бірінші итальян соғысының шайқасы
1495 battle of the First Italian War
Форново шайқасы 1495 жылғы 6 шілдеде Парма қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км (19 миль) жерде өтті. Бұл шайқас Франция королі Карл VIII өзіне қарсы құрылған үлкен коалиция туралы хабар алғаннан кейін Неапольден шығып келе жатқанда болды. Қарсыластарының сандық артықшылығына қарамастан, француздар жеңіске жетті және Карл әскерін Италиядан шығара алды. Дегенмен, Италия түбегіндегі барлық бағындыруларынан бас тартқандықтан, бұл шайқастың стратегиялық маңызы болмады. Форново – итальян соғыстарының алғашқы ірі шешуші шайқасы.
The Battle of Fornovo took place 30 km (19 miles) southwest of the city of Parma on 6 July 1495. It was fought as King Charles VIII of France left Naples upon hearing the news of the grand coalition assembled against him. Despite the numerical advantage of their opponents, the French won the engagement and Charles was able to march his army out of Italy. It was nonetheless devoid of any strategic result as all of their conquests in the Italian Peninsula were abandoned. Fornovo was the first major pitched battle of the Italian Wars.
Бұрынғы оқиғалар
1495 жылы Карл VIII Франция патшасы болды, ол ортағасырлық Еуропаның ең қуатты мемлекеті еді. Өзін христиандық Еуропаны құтқарушы деп ойлаған арманшыл патша, Осман түріктерінің кеңейіп бара жатқан жаулауын тоқтатуға сенді. Крест жорығының базасы ретінде Оңтүстік Италияны басып алуға бекінді. Неаполь патшалығына әкесінің әжесі Мари Анжу (1404–1463) арқылы талап ету осыған мүмкіндік берді. Италияда еркін қимылдау үшін Карл көрші мемлекеттерімен келісімдер жасады, олардың араласуына жол бермеді. Англияның Генрих VII-ге ақша, Арагонның Фердинанд II-ге Руссильон, ал император Максимилианға Артуа және Франш-Конте аймақтары берілді. Бұл аумақтарды тарату Карлдың алысқа көре алмауының белгісі болуы мүмкін, бірақ ол крест жорығы үшін неаполитандық базасын құру үшін мұндай қадамдарға баруға дайын еді.
In the year 1495, Charles VIII was the youthful King of France, the most powerful state in medieval Europe. A dreamer who saw himself as the saviour of Christian Europe, he believed he could roll back the ever spreading tide of Ottoman Turkish conquest. As a base for his crusade, he was determined to seize Southern Italy. His claim on the Kingdom of Naples through his paternal grandmother, Marie of Anjou (1404–1463) presented such an opportunity. To have his hands free in Italy, Charles made various pacts with his neighbours, so they would not interfere. Henry VII of England was given cash, Ferdinand II of Aragon was given Roussillon and Emperor Maximillian was given Artois and Franche Comté. This handing out of territory could be regarded as a total lack of foresight on Charles' behalf but he was willing to take such steps to establish his Neapolitan base for his crusade.
Науқан
Карл VIII Солтүстік Италиядағы екі күшпен, Милан мен Венециямен жақсы қарым-қатынаста болды, және екеуі де Неаполь патшалығына талап етуіне қолдау көрсеткен. Сондықтан ол Неапольдің Альфонсо II-ге қарсы жорық жасағанда олардың қолдауына ие болады деп ойлады, әсіресе қарсылас талапкер Испания королі Арагонның Фердинанд II болғандықтан. 1494 жылдың тамыз айының соңында ол Францияның қуатты заманауи армиясын, швейцариялық жалдамалы әскердің үлкен тобымен күшейтілген күйінде пайдаланып, Италияны жылдам басып өтті, оның жылдам далалық артиллериясы Италияның ортағасырлық қамалдарының биік мұнараларын қиратты. Ол Милан арқылы еркін өтуге рұқсат алды, бірақ Флоренция, Папа Александр VI және Неаполь оған қарсы күшті қарсылық көрсетті. 1495 жылдың 22 ақпанында Карл VIII және оның бас қолбасшысы Людовик II де Ла Тремойль, көп кедергісіз Неапольге кірді. Жорықтың жылдамдығы мен қатыгездігі итальяндықтарды ойсырата білдірді. Олар, әсіресе венециялықтар мен Миланның жаңа герцогы Людовико Сфорца, Карл тоқтатылмаса, Италия жақын арада Францияның тағы бір провинциясына айналатынын түсінді. Италия мемлекеттері бірігіп, 31 наурызда Венецияда Киелі Ода жарияланды. Одаға қол қойғандар Венеция Республикасы, Милан герцогы, Папа, Кастилия мен Арагон монархтары, Англия королі және Киелі Рим императоры болды.
Charles VIII was on good terms with the two powers in northern Italy, Milan and Venice, and both had encouraged his claim over the Kingdom of Naples. Thus he assumed he would have their support when he moved against Alfonso II of Naples, especially as the rival claimant was Ferdinand II of Aragon, King of Spain. At the end of August 1494, in a lightning campaign, he used France's powerful modern army, reinforced by a large contingent of Swiss mercenaries, to sweep through Italy, his mobile field artillery train smashing into dust the tall towers of Italy's medieval castles. He was granted free passage through Milan, but was vigorously opposed by Florence, Pope Alexander VI, and Naples. On 22 February 1495 Charles VIII and his chief commander, Louis II de La Trémoille, entered Naples almost without opposition. The speed and violence of the campaign left the Italians stunned. Realization struck them, especially the Venetians and the new Duke of Milan, Ludovico Sforza, that unless Charles was stopped Italy would soon just be another province of France. The Italian states rallied and on March 31 in Venice, the Holy League was proclaimed. The signatories were the Republic of Venice, the Duke of Milan, the Pope, the monarchs of Castile and Aragon, the King of England and the Holy Roman Emperor.
Қайту
Лига Мантуя герцогы Гонзага Франческо II кондотьеросын жалдап, әскер жинап, француздарды Италиядан қуу үшін шақырып алды. Карл VIII өзіне қарсы құрылған коалиция туралы естіген соң, Неапольде гарнизондық күш қалдырып, солтүстік Италияның солтүстік-батысындағы Пьемонтта Орлеан герцогы Людовик II басқаратын кішігірім әскерге қосылу үшін әскерінің қалған бөлігімен, артиллериясымен және осы уақытқа дейін науқанда тартып алынған мол олжасымен солтүстікке бет бұрды. 27 маусымда венециялықтар мен олардың одақтастары француздарды күту үшін Пармадан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан Форново-ди-Таро маңында лагерь құрды. Олар ұзақ күте алмады, бірақ Венеция Сенаты француздармен шайқасу мәселесінде бірауыздан келіспеді. Кейбір мүшелер француз әскерінің тыл бөліміне шабуыл жасап, олжасын тартып алуды ұсынды, ал басқалары Италияның осы шайқаста тым көп тәуекелге бара жатқанын айтты, себебі бұл тек бір француз әскері еді және басқалары да шақырылуы мүмкін еді. 4 шілдеде Италиядағы Карлдың ең сенімді одақтасы, Феррара герцогы Эрколь д’Эсте оған хат жазып, Сенаттың әлі шешім қабылдамағанын хабарлады. Бірақ Карл уайымдады, өйткені жаудың саны артып келе жатқандығын көрді, ал өзінің күшін арттыруға үміті болмады. Парманың бейтарап күштерін өз жағына тартуға жасаған әрекеті венециялықтардың кедергісіне тап болғаннан кейін, Карл Францияға оралуға рұқсат беруді сұрап, хабаршы жіберді, бірақ венециялықтар ол барлық басып алған жерлерін қайтаруы керек деп жауап берді. Хабаршы әскерді барлап, Карлға хабарлады. Содан кейін Карл барлау үшін жіберген 40 сарбаз Балқаннан келген албандық салдамалылар – страдиотилердің шабуылына ұшырап, жеңіліске ұшырады. Екі күннен кейін, 6 шілдеде, Карл француз әскерінде азық-түлік азайғандықтан шайқасқа түсуге шешім қабылдады. Миланнан оңтүстікке қарай оның 10 мың француз және швейцар әскерінің жолын Гонзага басқаратын 20 мың венециялық және мантуандық әскер тосқауылдады. Мельхиор Тревисан Лига әскерлеріне жеңіске жеткен жағдайда шайқастан түскен олжаны уәде етіп, олардың шайқасқа деген құлшынысын ояртты. Франческо Гонзага өз күштерін тоғыз қатарға бөлді. Оның жоспары француз әскерінің алдыңғы және орталық бөлімдерін екі қатармен алаңдатып, содан кейін тыл бөлімін қоршау болды. Француз әскері шатысыра бастағаннан кейін, итальяндық әскерлердің қалған бөлігі шабуылға көшті. Лиганың басты мақсаты – француз әскерін толыққанды жою еді.
The League engaged a veteran condottiero, Francesco II of Gonzaga, Duke of Mantua to gather an army and expel the French from Italy. Upon hearing the news of the coalition assembled against him, Charles VIII left behind a garrisoning force in Naples and marched north with the remainder of his army, his artillery train and the considerable booty seized in the campaign thus far in order to join a smaller army under Louis II, Duke of Orléans in Piedmont in north western Italy. On 27 June the Venetians and their allies established camp near Fornovo di Taro , some 30 km southwest of Parma, to wait for the French. They would not have to wait long, but the Venetian Senate was not unanimous on fighting the French. Some members wanted to attack the rear guard of the French to try to seize their loot, while others cautioned that Italy was risking too much in this battle as this was just one French army and others could potentially be called upon. On July 4, Ercole d'Este, Duke of Ferrara, Charles' strongest ally in Italy, wrote to him and informed him that the Senate had not yet decided on an action. But Charles was anxious, seeing the enemy numbers growing, while he himself had no hope of reinforcements for the time being. When an effort to sway the undecided forces of Parma was thwarted by the Venetians, Charles instead sent a messenger to request free passage to return to France, but the Venetians replied that he would have to restore all his conquests before such could be considered. The messenger, having scouted the troops, reported back to Charles. The 40 soldiers Charles subsequently sent to reconnoiter were attacked and quickly routed by the Stradioti, mostly Albanian mercenaries from the Balkans. Two days later, on July 6, Charles decided to offer battle because the French were short of provisions. South of Milan, the path of his army of some 10,000 French and Swiss was blocked by 20,000 Venetians and Mantuans under Gonzaga. Melchiorre Trevisan promised the League soldiers the spoils of battle if they were victorious, igniting their combat ardor. Francesco Gonzaga divided his forces into nine lines. His battle plan was to distract the first and middle groups of the French with two lines while outflanking the rear. Once the French groups were disorganized, the rest of the Italian troops would attack. The League's overall goal was the complete destruction of the French army.
Шайқас
Лига әскері Таро өзенінің оң жағында бекінді, ал француздар сол жағалауда қалуға шешім қабылдады. Карл әскерін ұрыс топтарына ұйымдастырды. Бірінші бөлім шамамен 2500 сарбаздан тұрады және оны маршал Гие мен Джан Джакомо Тривульцио басқарды. Екінші және ең ірі бөлім, Энглеберт Клевский мен Антуан де Бессе басқарып, 3000 жаяу әскер, 300 аттан түскен садақшы және 200 арбалетшіден құралды. Соңғы бөлімге, шамамен 1750 сарбазбен, Жан де Фуа жетекшілік етті. Бұған қоса, көптеген найзагерлерден тұратын жаяу әскер де болды. Француз артиллериясы бірінші қатардың алдында және Таро өзенінің жанында, екінші қатарды қорғау үшін орналастырылды. Лиганың оң қанатын граф Каяццо 400 Миландық қарулы сарбаз және 2000 жаяу әскермен, сондай-ақ резервте 180 Болоньялық қарулы сарбазбен басқарды. Орталық бөлімде Франческо Гонзаганың басшылығымен 492 қарулы сарбаз және 600 атты арбалетші болды, ал үлкен кавалерия жасағы резервте сақталды. Фортебраччо ди Монтоне басқарған сол қанатта 352 венециялық қарулы сарбаз және кавалерия қолдауы болды. Орталықта сондай-ақ 4000 венециялық жаяу әскер және 1000 мантуандық жаяу әскер орналасты, француздардың сол қанатында 600 Stradioti жасағы болды. Француздар қарсыластарын мүмкіндігінше көп өлтіру мақсатымен артиллериялық оққа тұтып бастады. Содан кейін олар ауыр кавалериясымен шабуылға өтіп, бірнеше минут ішінде итальяндықтардың дүркілдеген қатарын қиратып, шашыратты. Бұл шайқас, әсіресе екі тараптың да артиллериясының тиімсіздігімен есте қалды, француз артиллериясының психологиялық әсерінен басқа. Француздар мен итальяндықтардың қаза тапқандары туралы куәгерлердің бірі, зеңбірек оғынан 10 адамнан да аз өлгенін бағалады. Шайқастан кейін Карл Ломбардияға жол тартты, содан кейін Францияға қайтып келді.
The League army took position on the right side of the Taro river and the French decided to keep to the left bank. Charles organized his army in battle groups. The first section consisted of about 2,500 men and was led by Marshal Gie and Gian Giacomo Trivulzio. The second and largest section, led by Englebert of Cleves and Antoine de Bessey, consisted of 3000 infantry, 300 dismounted archers and 200 crossbowman. The final section, about 1,750 men, was led by Jean de Foix. There was in addition a large infantry force of spearmen. The French artillery was arranged in front of the first line, as well as on the side of the Taro, protecting the second line. The League's right wing was commanded by Count Caiazzo with 400 Milanes men at arms and 2000 infantry, with 180 Bolognese men at arms in reserve. The central division consisted of 492 men at arms and 600 mounted crossbowmen under the command of Francesco Gonzaga, while keeping a large contingent of cavalry in reserve. The left wing, commanded by Fortebraccio di Montone, had 352 Venetian men at arms supported by cavalry. Also in the center were 4,000 Venetian foot and 1,000 Mantuan infantry, with a contingent of 600 Stradioti on the French left flank. The French opened with an artillery bombardment, intending to kill as many of their opponents as possible. Then they charged with their heavy cavalry, destroying and scattering the disordered Italian ranks in just minutes. The fight was perhaps more memorable for the ineffectiveness of artillery on either side, other than the psychological effect achieved by the French guns. Of the French and Italian casualties, one eyewitness estimated that fewer than 10 men were killed by cannon fire. After the battle, Charles then marched on into Lombardy and returned to France.
Нәтиже
Екі тарап та шайқаста жеңіске жеткендей көрінуге тырысты. Венецияда бұл шайқас жеңіс ретінде жарияланды, осыған байланысты жазылып, тойланды, соның ішінде Матье де Бурбонның тұтқындалуы да болды. Лига қолбасшылары жеңіске жеткенін мәлімдегенімен, Доменико Малипиеро Лиганың француздарды Астиге жетуден тоқтата алмағанын мойындады. Франческо Гонзага жеңіске жеткенін жариялады және Мадонна делла Витторияның суретін салуға бұйрық берді, ал итальяндық тарихшы Франческо Гикчардини жеңіс лауреатын француздарға берді. Жеке сөзінде Гонзага әйеліне шайқастың қиын болғанын және егер француздар қарсы шабуыл жасағанда, Лиганың әскерінің құрылысы мүмкін екенін айтты. Бір аптадан кейін Бернардино Фортебраччо Венециялық сенат алдында сөйлеп, егер олардың әскері шайқаста қалғанда және жүкті тастап кеткенде, Лига француздарды жеңе алатынын мәлімдеді. Француздар өз шайқасын жеңіп, көптеген қарсыластарды жеңіп, Астиге қарай жолына жалғастырды. Лига көп шығынға ұшырады және француз армиясының Италия жерінен Францияға қайтуына кедергі келтіре алмады.
Both parties strove to present themselves as the victors in the battle. The battle was reported in Venice as a victory, and was recorded and celebrated as such, which included the capture of Mathieu de Bourbon. Regardless of the self proclamations of victory by League commanders, Domenico Malipiero recognized that the League failed to stop the French from reaching Asti. Francesco Gonzaga claimed victory and the ordered the portrait of the Madonna della Vittoria, while the Italian historian Francesco Guicciardini's judgement was to award the palm of victory to the French. Privately, Gonzaga confessed to his wife that the battle was a near run thing and that if the French had turned on them, the League's forces would have been destroyed. A week later, Bernardino Fortebraccio spoke to the Venetian senate, stating the League's army could have defeated the French if their troops would have stayed in the battle and left the baggage train alone. The French had won their battle, fighting off superior numbers and proceeding on their march to Asti. The League took much higher casualties and could not prevent the French army from crossing Italian lands on its way back to France.
Салдарлар
Сол күні шайқас болғанмен бірге, Фердинанд II испан флотымен Неапольдің алдына келді; ол келесі күні Неапольге қайта кіріп, қаланың басып алды. Француздардың мінез-құлқынан халқы оларды жек көріп, азаматтар оны қуанышпен қарсы алды. Папа Александр VI француздықтарды готтардан да жаман қылмыстар жасады деп айыптады. Бұрыннан қатысудан айырылу қаупі төніп тұрған Карл VIII-ге, папа қаруын тастап, христиан әлемінің бейбітшілігін орнатуға бұйрық берді. Александр Венециялықтарға Италияны азат еткені үшін "өліместей даңқ" алғандарына құттықтау хаттарын да жазды. Карл Италияны тастап, барлық бағындырылған жерлерін қалдырды. Ол келесі бірнеше жыл бойы әскерін қайта құруға тырысты, бірақ бұрынғы әскердің үлкен қарыздары кедергі келтірді және ешқандай маңызды нәтижеге жете алмады. Ол шегінуден екі жарым жыл өткен соң, жол апатынан көз жұмды – есіктен өте бергенде басына соққы тиді, бірнеше сағаттан кейін күйзеліске ұшырады. Карл Францияға шамалы мұра қалдырды: ол Францияны қарызға және тәртіпсіздікке ұшыратты, себебі оның шындықтан алыс болған амбициялары салдарынан бірнеше маңызды провинцияларды жоғалтты, оларды қалпына келтіру үшін ғасырлар қажет болды. Оның экспедициясы француз және итальян гуманистері арасындағы байланыстарды кеңейтіп, кейінгі Ренессанс кезеңінде француз өнері мен әдебиетін жандандырды. Карл Валуа әулетінің ескі тармағының соңғы өкілі болды, және Амбоаста қайтыс болғаннан кейін тақ оның туысы, Орлеан герцогына, Францияның Людовик XII королі болып сайланды, ол Милан герцогтігіне құқығын толыққанды иеленуге тырысты. Алайда Италия үшін салдары апатты болды. Еуропа енді Карлдың экспедициясынан өте бай, оңай бағындырылатын княздықтарға бөлінген және ең аз кемшілік болғанда да күресуден бас тартатын жалдамалы әскерлермен ғана қорғалған жерді білді. Италия континенттік державалар арасындағы талас-тартыс аренасына айналды, нәтижесінде итальяндықтар өз тағдырында тек екінші рөлде болды. Италия соғыстары аяқталғаннан кейін тек Венеция, Генуя, Папалық мемлекет, Савойя және Тоскана тәуелсіз мемлекеттер ретінде сақталды, бірақ олардың бастапқы күші мен тұрақтылығын жоғалтты.
On the same day as the battle was fought, Ferdinand II appeared before Naples with a Spanish fleet; he re entered and occupied Naples the following day. He was welcomed with rejoicing by the citizens, as the French had made themselves hated through their behaviour. Pope Alexander VI denounced the French as having committed worse crimes in Italy than had the Goths. Already under threat of excommunication, Charles VIII was ordered to lay down his arms and promote the peace of Christendom by the pope. Alexander also wrote to the Venetians to congratulate them on winning "immortal fame" by their liberation of Italy. Charles left Italy abandoning all his conquests. He attempted in the next few years to rebuild his army, but was hampered by the serious debts incurred by the previous one, and he never succeeded in recouping anything substantive. He died two and a half years after his retreat, of an accident, striking his head while passing through a doorway, he succumbed to a sudden coma several hours later. Charles bequeathed a meagre legacy: he left France in debt and in disarray as a result of an ambition most charitably characterized as unrealistic, and having lost several important provinces that it would take centuries to recover. On a more positive side, his expedition did broaden contacts between French and Italian humanists, energizing French art and letters in the latter Renaissance. Charles proved to be the last of the elder branch of the House of Valois, and upon his death at Amboise the throne passed to a cousin, the Duc d'Orléans, who reigned as King Louis XII of France, who would try to make good his clearer claim to the Duchy of Milan. However, for Italy the consequences were catastrophic. Europe knew now, from Charles' expedition, of an enormously rich land, divided into easily conquerable principalities, and defended only by mercenary armies that refused to fight with the slightest disadvantage. Italy was to be the scene of a dispute between the main continental powers, with the result that the Italians were left with only a secondary role in their own destiny. Only Venice, Genoa, the Papal States, Savoy, and Tuscany would survive as independent nations after the end of the Italian Wars, losing however their original power and stability.