Кіріспе

Құс түрлері

Еуразиялық шаффин, қарапайым шаффин немесе жай ғана шаффин (Fringilla coelebs) – шаффиндер тұқымдасына жататын, кең таралған ұсақ сайрақ құс. Аталықтың басы көк сұр, ал кеудесі қызыл қоңыр түсті. Аналығының түсі көбірек сарығу, бірақ екі жыныстың да екі қарама-қарсы ақ қанат жолағы және құйрығының ақ шеттері бар. Аталық құстың дауысы күшті, ол жұптасу үшін ашық жерде ән салады. Шаффин Еуропаның көп бөлігінде, Палеарктика арқылы Сібірге дейін көбейеді. Аналық құс ағашқа терең шоқшасы бар жерге ұя салады. Ұяда әдетте төрт-бес жұмыртқа болады, олар шамамен 13 күнде жарылады. Балапандар 14 күннің ішінде ұшып кетеді, бірақ ұядан шыққаннан кейін бірнеше апта бойы екі ата-анасы оларды тамақтандырады. Көбею маусымынан тыс уақытта шаффиндер ашық далаларда үйір-үйір болып, жердегі тұқымдарды іздейді. Көбею кезінде олар ағаштарда жәндіктерді, әсіресе көбелек құрттарын іздеп, балапандарына жем береді. Олар жартылай көшпелі құстар; жылы аймақтарда көбейетіндері тұрақтап қалады, ал олардың таралу аймағының суық солтүстік бөлігінде көбейетіндері оңтүстікке қарай қыстайды. Шаффиннің жұмыртқалары мен балапандары түрлі сүтқоректілер мен құс хищниктерінің қорегіне ілігеді. Оның көп саны мен кең таралған ареалы Халықаралық табиғатты қорғау одағының оны "қауіпсіз түр" деп санауына себеп болды.

Таксономия

Еуразиялық шағалақ 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі екілік атауымен сипаттаған. *Fringilla* – латын тілінде "қарға", ал *caelebs* – үйленбеген немесе жалғыз дегенді білдіреді. Линней Швеция қысында тек аналық құстардың ғана Бельгия арқылы Италияға көшіп баратынын айтқан. Ағылшынша атауы көне ағылшын тіліндегі *ceaffinc* сөзінен шыққан, онда *ceaf* – "қабық", ал *finc* – "қарға". Шағалақтарға осы атты берген себебі, егін орылғаннан кейін олар бірнеше апта бойы астық іздеп, тасталған қабықтарды шолып жейтін. Шағалақ 15 ғасырдағы ағылшын жарық қолжазбасы Шерборн миссалының шетіндегі әшекейлеуінде бейнеленген көптеген құстардың бірі. Ағылшын ғалымы Уильям Тернер 1544 жылы жарық көрген "Avium praecipuarum" атты құстар туралы кітабында Еуразиялық шағалақты сипаттаған. Мәтін латын тілінде болғанымен, Тернер оның ағылшынша атауын *chaffinche* деп беріп, екі халықтық атауды атап көрсетеді: *sheld appel* және *spink*. *Sheld* сөзі – "алақайы" немесе көп түсті деген мағына беретін диалектілік сөз. *Appel* сөзі ескірген "бұқақарға" сөзімен байланысты болуы мүмкін. *Spink* атауы құстың дауысынан шыққан болуы керек. *Spink* және *shell apple* атаулары – Ч. Свенсонның "Британ құстарының провинциалдық атаулары мен халықтық әңгімелері" (1885) еңбегінде қарапайым шағалаққа берілген көптеген халықтық атаулардың ішіндегі екеуі.

Сипаттама

Еуразиялық шалақос шамамен ұзындығы, қанатының ұзындығы және салмағы шамамен 24-25 см, 32-34 см және 30-35 грамм. Ересектегі аталықтың номинативті подвидінің қара маңдайы және көк сұр тәж, мойын және жоғарғы қанат жапырақтары бар. Құйрық аймағы ашық зәйтүн жасыл; төменгі қанат жапырақтары мен үстіңгі қанаттық қауырсындары қоңыр жалатулы түс құрайды. Басының қабырғасы, тамағы және кеудесі бозғылт қызыл, ал қарны ақшыл кремі түсті. Құйрықтың ортаңғы қауырсындары қара сұр, қара жолақты. Қалған құйрығы, әр жағындағы екі қауырсыны қоспағанда, қара, оларда ақ үшбұрыштар бар. Әр қанаттың үстіңгі қауырсындарында контрастты ақ жолақ және екінші реттік және ішкі бастапқы қауырсындарында сары ақ жолақ бар. Ұшу қауырсындары қара, ал қауырсындарының негізгі бөліктері ақ. Екінші реттік және ішкі бастапқы қауырсындарының сыртқы жағында ақшыл сары жиектері бар, ал сыртқы бастапқы қауырсындарының сыртқы жиегі ақ. Күзгі қауырсын ауысымынан кейін жаңа қауырсындардың ұштары сары жиекке ие, бұл боялған қауырсындарға қоңыр түс береді. Қыс бойы қауырсындардың ұштары тозығып, көктемгі көбейту маусымында астыңғы жарқын түстері көрінеді. Көздерінің қабыршығы қара қоңыр, ал аяқтары сұр қоңыр. Қыста мүсілі ақшыл сұр, үстіңгі жиегі немесе мүсіл бойымен сәл қараңғырақ, бірақ көктемде мүсілі кішкентай қара ұшы бар көкшіл сұрға айналады. Британ аралдарында қоныстанған (F. c. gengleri) подвидінің аталықтары номинативті подвидке өте ұқсас, бірақ мантиясы мен астыңғы бөліктері сәл қараңғырақ. Ересектегі аналықтың сыртқы түрі аталықтан әлдеқайда сұрқай. Басы мен жоғарғы бөлігінің көп бөлігі сұр қоңыр түстердің түрлері. Астыңғы бөліктері ақшыл. Төменгі арқасы мен құйрық аймағы боз зәйтүн жасыл. Қанаттары мен құйрығы аталыққа ұқсас. Жасы аналыққа ұқсайды.

Дауыс

Ер адамдар әдетте екі-үш түрлі ән орындайды, сонымен қатар аймақтық диалекттер де кездеседі. Жас еуразиялық шаңкештің әнін қабылдауы британдық этолог Уильям Торптың әсерлі зерттеуінің нысаны болды. Торп анықтағандай, егер жас шаңкеш балапаны ұядан шыққаннан кейін белгілі бір маңызды кезеңде ересек еркектің әнімен таныспаса, ол әнді тиісті түрде үйренбейді. Ол сондай-ақ еуроазиялық шаңкештерде кастрация әнді жоятынын, ал тестостерон инъекциясы құстарды қараша айында да, әдетте үнсіз болатын кезде ән салуға итермелейтінін анықтады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Еуразиялық шағала шілде айының изотермасы белгілі бір шекте болатын орманды аймақтарда көбейеді. Көбейту ареалы Еуропаның көп бөлігін қамтиды және одан шығысқа қарай, қоңыржай Азия арқылы Ангара өзеніне және Сибірдегі Байкал көлінің оңтүстік жағасына дейін созылады. Еуразиялық шағала 19 ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританиядан бірнеше теңіз арқылы жатқан өкіметтік аумақтарына әкелінді. Жаңа Зеландияда 1900 жылға қарай еуразиялық шағала Солтүстік және Оңтүстік аралдарды мекендеп, қазіргі таңда ең көп тараған және кең таралған сайрақтардың біріне айналды. Оңтүстік Африкада Кейптаундағы Констанция, Хоут-Бей, Пинелендс және Кампс-Бей елді мекендерінің шетіндегі өте шағын көбейту ошағы осындай тағы бір енгізілімнің жалғыз қалдығы болып табылады. Бұл құс өзінің ареалындағы жылы аймақтарда көшпейді, бірақ қысқы маусымда суық аймақтарды тастап кетеді. Көбейту маусымынан тыс уақытта ол шала құрамындағы үйірлерге бірігеді, кейде қақылған сайрақтармен араласады. Ол кейде Солтүстік Американың шығысына қарай қателікпен ұшып кетеді, бірақ кейбір жағдайларда бұл құстар қашқан болуы мүмкін.

Өсіру

Еуразиялық шоқпарлар бір жаста тұқымдайды. Олар негізінен моногамды және gengleri сияқты қоныс салатын түрлерінің жұптық байланысы кейде бір жылдан келесі жылға дейін сақталады. Тұқымдау мерзімі көктемгі температураға байланысты, солтүстік-шығыста кеш, ал Оңтүстік-Батыс Еуропада ертерек болады. Ұлыбританияда көптеген жұмыртқалар сәуірдің соңы мен маусымның ортасы арасында салынады. Аталық ән арқылы аналықты өз аумағына тартады. Ұяны толығымен аналық құс салады, ол әдетте бұтаның немесе ағаштың түйісінде, жерден бірнеше метр биіктікте орналасқан. Ұяның іші терең, жұқа тамырлар мен қауырсындармен қапталған. Сыртқы жағы лишай мен өрмек торымен жабылады, ал ішкі жағы мүк пен шөппен қапталған. Жұмыртқалар таңертең ерте салынды, күн сайын толық жиналғанға дейін салынады. Әдетте 4-5 жұмыртқа болады, олар тегіс және сәл жылтыр, бірақ түсі әртүрлі. Олар ақшыл көгілдірден ақшыл қызылға дейін, күлгіш қоңыр дақтармен, нүктелермен немесе жолақтармен кездеседі. Жұмыртқаның орташа мөлшері ... , салмағы ... . Жұмыртқалар аналық құс тарапынан 10-16 күнге дейін шайқалады. Балапандар көзі жабық, жалаңаш күйде туады және екі ата-анасымен, көбінесе аналық құспен тамақтандырылады, ол оларды шамамен алты күн бойы күтіп бағады. Олардың негізгі тағамы - гусеницалар. Балапандар 11-18 күннен кейін ұядан ұшып кетеді және таралады. Жастарға ата-аналары тағы үш апта бойы тамақтандыруға көмектеседі. Ата-аналар сирек екінші рет жұмыртқалайды, бірақ егер жұмыртқаласа, әрқашан жаңа ұяда болады. Жас құстар шамамен 5 апталық шақта жартылай қауырсын ауыстырады, осы кезде бас, дене және көптеген жасырын қауырсындарын жаңалайды, бірақ негізгі және екінші қанат қауырсындарын ауыстырмайды. Тұқымдағаннан кейін ересек құстар толық жылдық қауырсын ауыстырудан өтеді, ол шамамен он аптаға созылады. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде сақиналар бойынша алынған мәліметтерге сәйкес, бірінші жылы жас құстардың тірі қалу деңгейі 53 пайызды, ал ересектердің жылдық тірі қалу деңгейі 59 пайызды құрады. Осы мәліметтер бойынша, өмір сүру ұзақтығы шамамен 3 жылды құрайды, бірақ Швейцариядағы құстың ең ұзақ өмір сүрген жасы 15 жыл 6 айды құрады.

Тамақтандыру

Ұрықтану маусымынан тыс уақытта еуразиялық шаңкештер негізінен тұқымдар мен жерде табылған басқа да өсімдік материалдарымен қоректенеді. Олар көбінесе ашық далада үлкен топтарда азық іздейді. Қарапайым шаңкештер сирек кездеседі, өсімдіктерден тікелей тамақтанбайды және тамақты қолдарымен ұстауға өте сирек қолданады. Ұрықтану маусымында олардың рационы омыртқасыз жануарларға, әсіресе жапырақ жейтін гусеницаларға өзгереді. Олар ағаштарда азық іздейді, сондай-ақ кейде құстың ауадағы жәндіктерді ұстау үшін қысқа ұшып шабуылдайды. Жастар толығымен омыртқасыз жануарлармен қоректенеді, олардың ішінде гусеницалар, шырыштар, құлаққаптар, өрмекшілер және личинкалар (қоңыздардың дернәсілдері) бар.

Жыртқыш және паразиттер

Еуразиялық шаңшықтың жұмыртқалары мен қозылары қарғалар, Еуразиялық қызыл және шығыс сұр жаңғақтар, үй мысықтары және, мүмкін, сонымен қатар, құс және тышқандардың шабуылына ұшырайды. Көктемде кейінірек басталған қозылар аз жыртқыштарға шалынады, бұл эффект өсімдік жамылғысының артуынан ұяларды табудың қиындауымен байланысты деп есептеледі. Құрттарға жақын туыс болғанына қарамастан, қарапайым шаңшық қарапайым көкекпен паразиттенбейді. Trichomonas gallinae протозоялық паразиті көгершіндер мен жыртқыштарды жұқтыратыны белгілі болған, бірақ 2005 жылдан бастап Ұлыбританияда өлген еуропалық көкқұйрықтар мен қарапайым шаңшықтардың денелерінде бұл паразит табылды. Ауру таралып, 2008 жылы Норвегия, Швеция және Финляндияда, ал бір жылдан кейін Германияда жұқтырған денелер табылған. Аурудың таралуына Еуразиялық шаңшықтар себепкер болды деп саналады, себебі осы құстардың көп саны Солтүстік Еуропада көбейіп, Ұлыбританияда қыстайды. Ұлыбританияда 2006 жылы ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін, жыл сайын табылған жұқтырған денелердің саны азайды. Еуропалық жасылқұстың саны азайды, бірақ қарапайым шаңшықтың жалпы санында айтарлықтай төмендеу байқалмады. Финляндияда да осыған ұқсас үрдіс орын алды, онда 2008 жылы ауру келгеннен кейін еуропалық жасылқұстың саны азайды, бірақ Еуразиялық шаңшықтың санында аз өзгерістер болды. Еуразиялық шаңшықтардың аяқтарында және тізелерінде Fringilla coelebs папиллома вирусынан туындаған ісіктер пайда болуы мүмкін. Папилломалардың мөлшері саусақтағы кішкентай түйінден бастап, аяқ пен тізекті қамтитын үлкен өсуге дейін жетеді. Бұл ауру сирек кездеседі: 1973 жылы Нидерландыда жүргізілген зерттеуде шамамен 25 000 қарапайым шаңшық тексерілген, олардың тек 330-ында ғана папиллома болған.

Адамдармен қарым-қатынасы

Еуразиялық шаңшыл бір кезде ән салайтын құс ретінде танымал болған, сондықтан көптеген жабайы құстар ауланып сатылған. 19-шы ғасырдың соңында лондондық саябақтардағы құстардың саны аулаудан азайып кетті. 1882 жылы ағылшын баспагері Сэмюэл Орхарт Битон қапастағы құстарды күтіп-бағу жөніндегі нұсқаулық шығарды және: "Көңілсіз және ренжігіш ұлдары бар ата-аналарға менің кеңесім – оған шаңшыл сатып алыңыздар" деген ұсынысты қосты. Бұл практика ағылшын жазушысы Томас Хардидің "Соқыр құс" атты өлеңінің тақырыбы болып табылады, онда құстарды соқыр етудегі қатыгездік олардың қуатты әнімен салыстырылады. Ұлыбританияда 1880-1896 жылдардағы жабайы құстарды қорғау актілерімен жабайы құстарды аулауға тыйым салынғаннан кейін еуразиялық шаңшылды үй жануары ретінде ұстау әдеті азайды. Еуразиялық шаңшыл кейбір еуропалық елдерде әлі де танымал үй құсы. Бельгияда дәстүрлі винкенцеттинг спортында бір сағат ішінде ең көп дауыс шығаратын еуропалық шаңшылдың еркектері бір-бірімен жарысады.