Жоқ болмаған адам

Кіріспе

2001 жылғы Джоэл мен Итан Коэннің фильмі

«Онда болмаған адам» – Джоэл мен Итан Коэннің 2001 жылғы нео-нуар қылмыстық фильмі. Басты рөлдерде Билли Боб Торнтон, Франсис МакДорманд, Майкл Бадалуко, Ричард Дженкинс, Скарлетт Йоханссон, Джон Полито, Тони Шалхуб және Джеймс Гандольфини сомдаған. Фильм 1949 жылы өтеді және Эд Крейннің тарихын айтады. Ол Калифорнияның шағын қаласында әйелімен қарапайым өмір сүретін шаштараз, ол әйелінің бастығымен қарым-қатынаста болуы мүмкін деп күдіктенеді. Крейннің жағдайы өзгеріп, бір бейтаныс адам шаштараздыққа келіп, оған он мың доллар инвестиция салса, жаңағы перспективалы бизнесте серіктес болу мүмкіндігін ұсынады. Бұл идеяға қызыққан Крейн, әйелінің жақын адамын шантаж жасап, ақша табуды жоспарлайды. Фильм қара-ақ түсті, классикалық кинонуар дәстүрін сақтап, дауыстау арқылы баяндалады. Ол классикалық музыканы қолдануымен, оқиғаның кішкентай қалада өрбуімен және қылмыстық әлемнен тыс тұрған басты кейіпкерімен ерекшеленеді. Коэн ағалар бұл идеяны «Хадсакер прокси» фильмін түсірген кезде көрген 1940 жылдарға тән шаш шабу постерінен бастап дамыта бастады. Сюжетке Джеймс М. Кейннің қылмыстық романдары, әсіресе «Қос өтемақы», «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» және «Милдред Пирс» әсер еткен. Эстетикалық тұрғыдан алғанда, «Онда болмаған адам» 1940-1950 жылдардағы фильмдерден, соның ішінде «Күдіктің көлеңкесінен» шабыт алды, сондай-ақ сол кезеңнің ғылыми-фантастикалық фильмдері мен деректі фильмдерінен де ықпал алды. Фильмнің түсірілімі Калифорнияда өтті. Алғашқыда түсті түсірілген, кейін қара-ақ түске ауыстырылды. Фильмнің тұсаукесері 2001 жылғы Канн кинофестивалінде өтті, онда Джоэл Коэн «Үздік режиссер» сыйлығын жеңіп алды. Театрларда көрсетілгенде жылы қабылдамады. Дегенмен, киносыншылардың пікірі жағымды болды, олар Роджер Дикинстің операторлық жұмысын және актерлік шеберлікті, әсіресе Торнтонның рөлін жоғары бағалады. The Guardian, BBC және The Austin Chronicle басылымдарындағы медиа сыншылар оны жылдың үздік фильмдерінің бірі деп атады. Ұлттық киносыншылар кеңесі оны жылдың он үздік фильміне қосты және Торнтонды «Үздік актер» сыйлығымен марапаттады. Дикинс «Үздік операторлық жұмысы» номинациясына ие болды, ал фильм басқа да ұйымдардан бірнеше номинация мен сыйлықтарды жеңіп алды.

The Man Who Wasn't There is a 2001 neo noir crime film written, directed, and produced by Joel and Ethan Coen. It stars Billy Bob Thornton, Frances McDormand, Michael Badalucco, Richard Jenkins, Scarlett Johansson, Jon Polito, Tony Shalhoub, and James Gandolfini. The film is set in 1949 and tells the story of Ed Crane, a withdrawn barber who leads an ordinary life in a small California town with his wife, who he suspects is having an affair with her boss. Crane's situation changes when a stranger comes to the barbershop and offers him the opportunity to join him as a partner in a promising new business, in exchange for an investment of ten thousand dollars. Drawn to the idea, Crane plans to blackmail his wife's lover for the money. The film is in black and white and employs voiceover narration, honoring classic film noir. It differs by including classical music, setting the plot in a small town, and featuring a protagonist from outside the criminal underworld. The Coens began developing the idea from a 1940s haircut poster they saw while filming The Hudsucker Proxy. The plot was influenced by James M. Cain's crime novels, primarily Double Indemnity, The Postman Always Rings Twice, and Mildred Pierce. Aesthetically, The Man Who Wasn't There was inspired by films from the 1940s and 1950s—including Shadow of a Doubt—along with science fiction films and documentaries of the period. Filming took place on location in California. It was shot in color, later converted to black and white. The film premiered and participated in the official selection at the 2001 Cannes Film Festival, where Joel Coen won the award for best director. Its theatrical response was lukewarm. However, it was well received by film critics, who praised Roger Deakins' cinematography and the performances, especially Thornton's character. Media critics in The Guardian, the BBC, and The Austin Chronicle referred to it as one of the best films of the year. The National Board of Review included it among its top ten films of the year and awarded Thornton best actor. Deakins received a nomination for the Academy Award for Best Cinematography and the film achieved multiple nominations and awards from other organizations.

Сюжет

1949 жылы Санта-Розада, Калифорнияда, Эд Крейн ішімдікке бейім бухгалтер Дориске үйленді және күйеуінің інісі Фрэнктің шаштаразында жұмыс істейді. Крейтон Толливер есімді клиент Эдке ол құрғақ тазалау деп аталатын жаңа технологияға 10 000 доллар салу үшін инвесторлар іздейтін бизнесмен екенін айтады. Эд Дористің боссы "Үлкен Дейв" Брюстерге жасырын түрде шантаж жасап, ақша жинауды шешеді, ол онымен қарым-қатынаста болады деп күдіктенді. Брюстер шантаж үшін дүкенінен ақшаны ұрлайды. Алайда, Брюстер көп ұзамай бұл схеманы біріктіреді және Эдті кінәлағаннан кейін Толливерді өлтіреді. Брюстер дүкенде Эдке қарсы шығып, оны өлтірмекші болады, бірақ Эд өзін-өзі қорғау үшін Брюстерді сигара пышағымен өлтіреді. Дүкеннің кітапшасында ақаулар табылғаннан кейін полиция Дорсиді ақшаны ұрлап, Брюстерді өлтірді деген болжаммен тұтқындайды. Эд Фредди Риденшнайдерді, Сакраментодан келген қорғаушы адвокатты, қаладағы ең қымбат қонақ үйге келіп, тұруға көндіреді. Ол Дорис қорғаныс қорына байлықпен өмір сүреді, оны Фрэнк шаштаразды ипотекаға беру арқылы алды. Соттың бірінші күні таңертең Дорис өз камерасында асынып өлді. Кейіннен ол өзін-өзі асып өлтірген кезде жүкті екені, бірақ Эдпен жыныстық қатынасқа түспегеніне бірнеше жыл болғаны белгілі болады. Ал енді ол қарызға батқандықтан, ішімдікке құмарлана бастайды. Ол досының қызын, Рейчел "Бирди" Абундасты, пианинода ойнап жүргенін тыңдау үшін, үнемі үйіне барып тұрады. Жалғыздықпен қиналған ол қызына музыкалық мансап құруға көмектесуді және оның менеджері болуды елестетеді. Музыка мұғалімі Бёрдидің таланты жоқ екенін айтса, оның қиялы қирайды. Мұғалімге барып қайтып келе жатқанда, Бёрди Эдке жақындап, оған оральдық жыныстық қатынас жасауға тырысады, бұл Эдтің машинаны басқаруды жоғалтып, апатқа ұшырауына себеп болады. Эд ауруханада оянып, полиция оны кісі өлтіргені үшін ұстайды. Толливердің ұрып-соғылған денесі Эдтің инвестициялық келісім-шартымен бірге табылды. Полиция Эд Дористі инвестиция қаражатын ұрлауға мәжбүрлеген және ол мұны білгенде Толливерді өлтірген деп болжайды. Эд үйін ипотекаға салып, Риденшнайдерді өзінің қорғаушысы етіп жалдайды. Риденшнайдердің алғашқы сөзі кезінде Франк Эдке шабуыл жасайды және сот үкімі бұзылған деп жарияланады. Өзін қорғаудың ешқандай мүмкіндігі болмағандықтан, Эд өзін сотқа тапсырады. Ал бұл әрекет сәтсіз болып, судья оны өлім жазасына кесіп отыр. Өлім жазасын күтіп тұрған кезде, Эд өзінің әңгімесін журналға сату үшін жазады. Өлім жазасына кесілер алдында Эд түрме сыртында НЛО көреді. Эд электр тогымен соққыға ұшыраған кезде, ол өз тағдырын ойланады, өзінің шешімдеріне өкінбейді және екеуін де өлімнен кейінгі өмірде Дориспен көргісі келеді, екеуі де өлімнің кемелсіздігіне ұшырамайды.

In 1949 Santa Rosa, California, Ed Crane is married to Doris, a bookkeeper with a drinking problem, and works in a barbershop that is owned by his brother in law, Frank. A customer named Creighton Tolliver tells Ed that he is a businessman looking for investors to invest $10,000 in a new technology called dry cleaning. Ed decides to collect money by anonymously blackmailing Doris's boss, "Big Dave" Brewster, whom he suspects is having an affair with her. Brewster embezzles money from his department store to pay the blackmail. However, Brewster soon pieces together the scheme and beats Tolliver to death after he implicates Ed. Brewster confronts Ed at the store and attempts to kill him, but Ed fatally stabs Brewster with a cigar knife in self defense. After irregularities in the store's books are found, the police arrest Doris on the assumption that she embezzled the money and murdered Brewster. Ed is persuaded to hire Freddy Riedenschneider, a defense attorney from Sacramento, who arrives and takes up residence in the most expensive hotel in town. He proceeds to live lavishly on Doris's defense fund, which Frank obtained by mortgaging the barbershop. On the morning of first trial day, Doris hangs herself in her cell. It is later revealed that she was pregnant when she hanged herself but had not had sex with Ed for years. Frank, now deeply in debt, begins drinking heavily. Ed regularly visits Rachel "Birdy" Abundas, a friend's teenage daughter, to hear her play the piano. Tormented by loneliness, he imagines helping her start a musical career and becoming her manager. The fantasy is crushed when a music teacher tells him that Birdy has no talent. On the way back from visiting the teacher, Birdy makes a pass at Ed and attempts to perform oral sex on him, causing Ed to lose control of the car and crash. Ed wakes up in a hospital bed where the police arrest him for murder. Tolliver's beaten body has been found with Ed's investment contract. The police speculate that Ed coerced Doris into embezzling the investment money, and killed Tolliver when he found out. Ed mortgages his house and hires Riedenschneider for his defense. During Riedenschneider's opening statement, Frank attacks Ed and a mistrial is declared. With no means left for his defense, Ed throws himself at the mercy of the court. The tactic fails, and the judge sentences him to death. While waiting on death row, Ed writes his story to sell to a pulp magazine. Shortly before his execution, Ed sees a UFO outside the jailhouse. As Ed is electrocuted, he reflects on his fate, regretting none of his decisions and hoping to see Doris in the afterlife, both of them free of the mortal world's imperfections.

Өмірбаян

Коэн ағайындыларының "Хадсукер прокси" (1994) фильмін түсіру кезінде көрген плакатынан шаштаразды бейнелейтін фильм жазу идеясы туды. "Біз шаштаразда бір көрініс түсірдік, қабырғада 1940 жылдардағы әртүрлі шаштараздарды көрсеткен плакат ілінген еді", - деп еске алды Джоэл Коэн. "Біз әрқашан оған назар аударып, шаш кесетін адам туралы ойлана бастадық, содан кейін оқиға қалыптаса бастады. Бұл идея, шынымен, сол шаштараздық плакаттан өркендеді". Режиссерлер фильмнің атауын Уильям Хьюз Мирнстің 1899 жылы жазған "Антигониш" атты өлеңінен алды, оны шаштараз кейіпкеріне сілтеме жасай отырып, оның эмоционалдық бос екенін көрсету үшін таңдады. 1949 жылы орын алатын сюжет, Джоэл Коэннің сөзіне сүйенсек, "жазушы Джеймс М. Кейннің шығармаларына күшті әсер етеді", атап айтқанда, "Қос өтемақы", "Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" және "Милдред Пирс" романдары. Нео-нуарлық оқиға болғанымен, Коэн ағайындылары қылмыстық әлемді әдеттегі американдық қаламен, қарапайым адамдармен ауыстырды. "Бұл жердегі қылмыстық элемент, іс жүзінде, кездейсоқ. Басты кейіпкер соған тап болады", - деп түсіндірді Итан Коэн. Бұл әңгімелеу тәсілі Каинге жасалған құрмет, оның әңгімелерінде көбінесе қажеттілік немесе ашкөздік салдарынан қылмысқа қатысқан қарапайым жұмыс істейтін адамдар бейнеленеді. "Онда болмаған адам" фильмінде де ақша табудың жылдам жоспары, жақын қарым-қатынастар мен тағдырдың кездейсоқтығы сияқты басқа да мотивтер кездеседі. "Қателеспеудің жоқ" жоспардың сәтсіздігі "Қос өтемақы" және "Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" романдарының сюжетінде көрінеді, екеуі де Ұлы депрессия кезінде қиын жағдайдағы жұмысшы табының өкілдері тарапынан баяндалады. [[Файл:Шектілік көлеңкесіндегі Джозеф Коттен трейлері.jpg|thumb|Фильмнің шабыт көздерінің бірі - "Шектің көлеңкесі" (1943), ол да Санта-Роза, Калифорнияда түсірілген. Фильмнің эстетикасына ғылыми-фантастикалық кино және "50-ші жылдардың төмен бюджетті деректі фильмдері" әсер еткен. Оператор Роджер Дикинс өзінің жұмысы үшін 1940-1950 жылдардағы "This Gun for Hire", "The Blue Dahlia", "Kiss Me Deadly" және "Touch of Evil" сияқты фильмдерден шабыт алды. The Atlantic журналынан Кристофер Орр дауыстық әңгімені және Крейннің сақталған мінезін "Out of the Past" (1947) фильміндегі Роберт Митчем кейіпкерімен салыстырды. Каиннің романдары мен кинонуардан басқа, әңгіме Альбер Камюдің "Жұртшы" сияқты экзистенциалистік әдебиеттен де идеялар алды. Авторлар мен сыншылар екі шығармадағы ұқсастықтарды атап көрсеткеннен кейін, Эдтің шындықтан алшақтауы мен көзқарасын Камю романының басты кейіпкерімен салыстырды. Басты кейіпкері арқылы "Онда болмаған адам" үмітсіздіктің экзистенциалистік көзқарасын зерттейді, бұл тақырып философ Сёрен Кьеркегорды еске түсіреді. Жазушылар Жан-Пьер Буле мен Энда Маккаффри Крейннің күнделікті өмірден қашу әрекетін Жан-Поль Сартрдың "асылысты іздеу" идеясымен салыстырды. Фильмде басты кейіпкердің тазалау қызметімен, "Abundas" компаниясымен және НЛО-мен қарым-қатынасы көрсетілген. "Онда болмаған адам" постмодернизмге жатса да, кинонуардың тақырыптық және сюжеттік элементтерін мұра еткенімен, сонымен бірге Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңнің тұжырымдамаларын зерттейді, Американың соғыстан кейінгі алғашқы жылдарын бейнелейді. Оқиға НЛО, Хиросима мен Нагасаки бомбалаулары, Вернер Гейзенбергтің адамзат туралы ойлары және мүмкіндіктер дәуірінде табысқа жету идеясы сияқты оқиғалармен байланыстырылған. Сюжет қорғаушы адвокат Риденшнайдер кейіпкері арқылы Гейзенбергтің белгісіздік принципіне сілтеме жасайды, ол осы принципті бірнеше рет еске алады.

The idea of writing a film starring a barber was inspired by a poster that the Coen brothers saw while filming The Hudsucker Proxy (1994). "We filmed a scene in a barbershop, and there was a poster on the wall showing all the different 1940s style haircuts," recalled Joel Coen. "It was a fixture on the set, and we were always looking at it. So we started thinking about the guy who actually did the haircuts, and the story began to take shape. It really evolved from that haircut poster." The directors took the title of the film from the 1899 poem written by William Hughes Mearns entitled "Antigonish" and they chose it in reference to the character of the barber, to reflect his emotional emptiness. Set in 1949, the plot—according to Joel Coen—"is heavily influenced" by the work of writer James M. Cain, in particular, the novels Double Indemnity, The Postman Always Rings Twice, and Mildred Pierce. Despite being a neo noir story, The Coens replaced the underworld setting with a typical American town with ordinary people. "The criminal element here is sort of inadvertent. The hero sort of stumbles into it," Ethan Coen explained. This storytelling device was an homage to Cain, whose stories usually featured characters with conventional jobs who, motivated by need or greed, ended up involved in a crime. Other conventions were present in The Man Who Wasn't There, such as the plan to get money quickly, sexual misadventures, and coincidences of fate. The failure of a "perfect plan" to raise money appears in Double Indemnity and The Postman Always Rings Twice, both novels narrated by down and out working class men during the Great Depression. [[File:Joseph Cotten in Shadow of a Doubt trailer. jpg|thumb|One of the film's influences was Shadow of a Doubt (1943), also set in Santa Rosa, California. The film's aesthetics were influenced by science fiction cinema and "cheap documentaries of the '50s". Cinematographer Roger Deakins drew inspiration for his work from the 1940s and 1950s films such as This Gun for Hire, The Blue Dahlia, Kiss Me Deadly, and Touch of Evil. Likewise, The Atlantic Christopher Orr compared the voiceover and Crane's reserved character with the character of Robert Mitchum in the film Out of the Past (1947). In addition to Cain's novels and film noir, the story borrowed ideas from existentialist literature, such as Albert Camus's The Stranger. In addition to noting the similarities in both works, authors and critics compared the disconnection with reality and Ed's attitude with that of the protagonist of Camus's novel. Through his main character, The Man Who Wasn't There explores the existentialist view of despair, a theme reminiscent of philosopher Søren Kierkegaard. Authors Jean Pierre Boulé and Enda McCaffrey compared Crane's attempt to escape from his routine life with Jean Paul Sartre's idea of a "search for transcendence". The film represented the protagonist's relationship with the dry cleaning business, Abundas, and UFOs. Although The Man Who Wasn't There, cataloged as postmodern, inherited film noir thematic and narrative elements, at the same time it explored concepts of the post World War II period, portraying America's early postwar years. The story was contextualized by events such as UFOs, references to the bombings of Hiroshima and Nagasaki, Werner Heisenberg's reflections on humanity, and the idea of succeeding in an age of opportunity. The plot alludes to Heisenberg's uncertainty principle through the character of defense attorney Riedenschneider, who refers to that principle more than once.

Даму

Коэн ағайындылары "Үлкен Лебовскиді" түсіргеннен кейін 1990-шы жылдардың ортасында сценарий жазуға кірісті. Жазуды жалғастыру үшін ағалар Франсис МакДорманд жұмыс істейтін Ирландияға көшіп барды. Коэндер сценарийді продюсерлер Эрик Феллнер мен Тим Беванға, "Working Title" компаниясына жіберді. Олар 1999 жылы өндіріс бастауды жоспарлаған, бірақ Джордж Клунидің қолжетімділігін пайдаланып, "О, бауырым, сен қайдасың?" фильміне ден қойды. Содан кейін "Онда болмаған адам" жобасын жүзеге асырды. Жобаны "Working Title" тәуелсіз қаржыландырып, шамамен 20 миллион долларлық бюджет жинады. Коэндер Доррис және Франк рөлдерін МакДорманд пен Майкл Бадалуко үшін арнайы жазды. Режиссерлер бұрын жұмыс істемеген Торнтонды басты рөлге шақырды. Ол сценарийді оқымай-ақ рөлге келісті: "Бұл жақсы болатынын білдім. Кейбір адамдармен жұмыс істегенде қате жасамайсың." Коэндер Джеймс Гандольфиниді басты рөлге көндірді. Коэндерге таныс екі актер – Джон Полито мен Тони Шалхуб, содан кейін Адам Алекси Малл, Кэтрин Боровиц, Ричард Дженкинс және Йоханссон актерлік құрамға қосылды. Дженкинс бастапқыда рөлге қатысудан бас тартты, өйткені ол Коэндердің бұрынғы үш жобасынан іріктеуден өтпеген. Бірақ режиссерлер оны бұл рөлге таңдады. Торнтонның рөліне Билл Мюррей де қарастырылған болатын.

Түсірілім

Фильм түсірілімі 2000 жылдың 26 маусымында Калифорнияда басталды және он аптадан кейін 1 қыркүйекте аяқталды. Дикинстің операторлық жұмысы қарапайым және дәстүрлі болды. Көптеген кадрлар камера көз деңгейінде, стандартты линзалармен және тереңдік тереңдігімен түсірілді. Ескі американдық нуар фильмімен салыстырғанда, Дикинс сұр түстердің кең спектрін пайдаланды және көп күшті көлеңкелерсіз, аздаған және үлкен жарықтарды қолдана отырып, төмен контраст жасауға тырысты. Ол заманауи технологияларды қолданды және фильмнің жасалған дәуірін көрсететіндей болуын қалады: "Біз ескі фильм жасауға тырыспаймыз", - деді Дикинс. Фильм 35 мм форматта түсті түсірілді және пост-продакшнде қара-ақ түске ауыстырылды. Бұл процедураның бір себебі техникалық себептер болды, өйткені соңғы онжылдықтарда қара-ақ пленканың қолжетімділігі азайды. Дегенмен, келісімшарттық және маркетингтік талаптарға байланысты, кейбір елдерде фильм түсті түрінде шығарылды. "Фильм түсті көру үшін жасалмаған", - деді Джоэл Коэн, оның пікірінше, түсті нұсқасы сюжет уақытынан тыс түстерді бейтараптандыратындықтан "қорқынышты орынсыз" болар еді. Көптеген түсіндіруге қиын себептерге байланысты, қара-ақ түс сюжетке сәйкес болды. Бұл тарихи кезеңдегі фильм және қара-ақ түс сол заманның сезімін күшейтеді. Бұл түсті фотосуретте болмайтын осы оқиға үшін өте қолайлы. Денис Гасснер мен Мэри Зофрес жасаған декорациялар мен костюмдер түстің болмауына бейімделуі керек болды, бұл көзге жалықтыратын жоғары контрастты болдырмау үшін қажет болды. Қара-ақ түс актерлерге де әсер етті, кейбір элементтерді күшейтті: "Жақын план көлеңкелер мен тереңдік сезіміне байланысты өте әсерлі", - деді МакДорманд. Дегенмен, команда түсті нұсқаны естен шығармады және жарқын түстерден аулақ болып, қоңыр және сұр түстерді басымдықпен пайдаланды. Эд Крейннің киімдері спорттық пиджактардан, габардин мен вискозадан тұрды. Сол жылдарға тән, МакДормандтың шұлықтарының жоғарғы жағында эластик болмады, сондықтан ол, тіпті қосымша актерлер сияқты, оларды ұстап тұру үшін гартерлерді пайдаланды. Әйелдер киімдері тігілген шұлықтар, корсеттер және үшкір бюстгальтерлерді қамтыды. Костюм дизайнері Мэри Зофрестің айтуынша, қорғаушы адвокат Фредди Риденшнайдердің қос түймелі пиджагы Сальвадор Далиден шабыттанды: "Бұл сол кезге сәл ерекше және сәнділікті білдіреді". Торнтон кейіпкерінің келбетін жасау үшін сол онжылдықтағы тұлғалардың суреттерін қарады және Реймонд Берр мен Фрэнк Синатрадан кейбір элементтерді алды. Актер: "Дұрыс келбетке қол жеткізгеннен кейін, сіздің мінез-құлқыңыздың бәрі өзгереді", - деді. Эд экранда пайда болған кезде, ол көбінесе Chesterfield темекісін шегуде. Кәсіби шаштараздар Торнтон мен Бадалукконы оқытты.

Filming began on June 26, 2000, in California and ended on September 1, after ten weeks. Deakins' cinematography was simple and traditional. Most of the shots were taken with the camera at eye level, with normal lenses and a long depth of field. Compared to older American film noir, Deakins used a wide range of grays and attempted to create low contrast without many strong shadows, using fewer and larger lights. He used contemporary technologies and wanted the film to reflect the era in which it was made: "we're not trying to make an old movie", said Deakins. It was filmed in 35 mm format in color and converted to black and white during post production. This procedure was due, in part, to technical reasons since in recent decades the availability of black and white film rolls had become scarce. However, due to contractual and marketing requirements, it was released in color in some countries. "The film wasn't made to be seen in color", stated Joel Coen, mentioning that in color it would look "horribly out of place" due to grayscale neutralizing colors outside the time frame of the plot. For a lot of intangible reasons that are not easy to explain, black and white seemed to be appropriate for the plot. It's a movie from a historical period and the black and white helps the feel of that time. It's evocative for a story like this in ways color photography isn't.|Joel Coen

The set and costume design by Dennis Gassner and Mary Zophres, respectively, had to adapt to the absence of color, avoiding distracting high contrasts. Black and white also affected the actors, intensifying some elements: "Just a close up is very striking because of the shadows and the sense of depth," said McDormand. However, the team did not lose sight of the color version and designed the locations avoiding bright colors and preferring browns and grays. Ed Crane's clothing consisted of sports jackets, gabardine and rayon shirts. Typical of those years, McDormand's stockings had no elastic at the top, and — like the extras — she used garters to hold them up. Women's clothing included seamed stockings, girdles, and pointy bras. Defense attorney Freddy Riedenschneider's peaked lapel double breasted suit was inspired by Salvador Dalí, according to costume designer Mary Zophres: "It's a bit unusual for the time and suggests opulence." To compose his character's look, Thornton looked at images of figures from that decade and borrowed some elements from Raymond Burr and Frank Sinatra. The actor commented, "once you get the right look, everything in your attitude changes". When Ed appears on screen, he is almost always seen smoking a Chesterfield. Professional barbers trained Thornton and Badalucco.

Орналасқан жерлер

Пасадена қаласында (Калифорния штаты) орналасқан «Бангалоу Хэйвен» ауданы Эд Крейннің үйінің сыртқы түсірілімдеріне пайдаланылды. Түсірілім Лос-Анджелестегі тасталып қалған Линкольн Хайтс түрмесінде басталды, онда Санта-Роза қалалық түрмесінің камерасы бейнеленді. Кейін команда Шығыс Лос-Анджелес қаласына, содан кейін Голливуд бульварындағы Musso & Frank Grill мейрамханасына көшті, онда Эд Крейн алғаш рет өз адвокатымен кездеседі. Таунзанд Оукс қаласында екі күн бойы ауылдық той сахналары түсірілді. Майкл Бадалуко шошқаға мініп жүру сахнасына дайындалу үшін түсірілімге дейін жаттығулар жасады. Содан кейін түсірілім тобы Лос-Анджелеске оралып, Уилшир бульварындағы пресвитериан шіркеуінде және Лос-Анджелес қаласының орталығында түсірілімдер жүргізді, онда қонақүй лоббиінің көріністерін жасау үшін пәтерлер кешені пайдаланылды. Эд банкке баратын сахналар үшін де орталықта орналасқан тасталып қалған Bank of America ғимараты қолданылды. Доррис бухгалтер болып жұмыс істейтін Nirdlingers ғимараты Глендейлде орналасқан тасталып қалған жиһаз дүкенінен жасалды, деп еске алады өндіріс дизайнері Деннис Гасснер:

«Біз оны белгілі бір деңгейде жаңғыртуымыз керек болды, архитектурадағы барлық элементтерді сақтап, оны 1949 жылғы қазіргі стильге сәйкес етуіміз қажет еді. Бұл орын мен үшін қажеттінің бәрін алатын карьер сияқты болды. Шындығында, мен қабырғаларда сақталған түрлі қабырғалық әрлеулер мен хромдалған арт-деко стильіндегі қоршау конструкцияларын пайдаландым». Фильмнің маңызды бөлігі Оранж қаласында бір күн ішінде түсірілді, ол фильмнің көп бөлігі өтетін Санта-Роза қаласының сыртқы көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Оранжда бір күн ғана түсірілсе де, команда көшелерді 1949 жылға сәйкес келтіру үшін екі аптадан астам уақыт жұмсады: жол белгілері ауыстырылды, ғимараттардың қасбеттері өзгертілді және көшелерде ұсақ жөндеулер жасалды. Эд Крейннің үйінің сыртқы түсірілімдері ХХ ғасырдың ортасында танымал және қолжетімді болған Пасаденаның «Бангалоу Хевен» ауданында түсірілді. Коэн ағайындар шаштараздың экономикалық жағдайын көрсету үшін төбесі төмен үйді таңдады, бұл кішкентай кеңістік сезімін тудырды. Пианино сабақтарын беретін мұғалімнің бөлмесіндегі сахналар да Пасаденада, атап айтқанда Грин-Отель ғимаратында түсірілді. Барлық түсірілім орындары, мысалы, шаштараздың салонындағы сахналар – түсірілімнің соңғы күндерінде түсірілген – Гасснердің Paramount Studios студиясында салған декорацияларында түсірілді.

Музыка

Фильмнің саундтрегі классикалық музыкадан тұрады, негізінен Людвиг ван Бетховеннің фортепиано сонаталары, Картер Бервеллдің жеті жаңа композициясымен кезегімен алмастырылған. Бетховеннен өзге, саундтрекке Моцарттың "Sull'aria che soave zeffiretto" атты туындысы да енді. Классикалық музыканы пайдалану – бұл фильмді нуар жанрындағы өзге фильмдерден ерекшелейтін артықшылық. Музыкалық редактор Тодд Касоуға саундтрек үшін қолайлы сонаталарды іріктеу міндеті жүктелді, ал Бервелл «фортепианоға бағытталған» композиция бойынша жұмысын бастады. Кейбір композициялар кейіпкердің тапқан жағдайын және одан шығудың қиындығын көрсететін «циклдік» құрылымға ие, бірақ сонымен бірге Коендер музыка кейіпкерге «бір сәттегі сағыныш» сезімін ұқтыруының маңызды екенін айтты. Журналист Дэн Голдвассер Бервеллдің туындыларын «қараңғы және салтанатты» деп сипаттап, «Эд Крейннің ісі» деген басты композициясында «біршама романтизм және аз ғана үміт» бар екенін жазды. «Ол онда болмаған» фильмі – Бервеллдің Коен ағайындыларымен бірлесіп жұмыс істеген тоғызыншы туындысы. Decca Records лейблі саундтрек альбомын 2001 жылдың 30 қазанында жарыққа шығарды.

Премьера

Коэн ағайындыларының фильмнің 2001 жылғы Канн кинофестиваліндегі премьерасында. Жоел Коэн Дэвид Линчпен бірге фестивальдің ең үздік режиссер сыйлығын бөлісті. Фильм 2001 жылдың 13 мамырында Канн кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Канннан кейін, сол жылы Эдинбург, Фландрия, Варшава және Вена сияқты басқа да еуропалық кинофестивальдерде де көрсетілді. АҚШ-тағы көрсетіліміне USA Films дистрибьюторы жауапты болды, бірақ көрсетілімдер таңдалған кинотеатрлармен ғана шектелді. 2001 жылдың 31 қазанында Лос-Анджелес және Нью-Йорк қалаларында премьерасы өтті. Бұл Коэннің қара-ақ түспен түсірілген тұңғыш фильмі болды, режиссерлер түстің таратудағы артықшылықтарына қарамастан, Blood Simple (1984) және The Hudsucker Proxy (1994) фильмдерін осылай түсіруге бұрын әрекеттенген, бірақ сәттілікке жете алмаған.

Үй медиасы

Бірінші үй нұсқасы 2002 жылы USA Home Entertainment компаниясы шығарған DVD-де қолжетімді болды. DVD-дегі қосымша материалдарға Коен ағайындылары мен Торнтонның түсіндірмелері, он алты минуттық түсірілім процесі, Дикинспен сұхбат, бес өшірілген көрініс, фотосуреттер галереясы және жарнамалық бейнероликтер кірді. Коендер мен Торнтон түсірілім алаңындағы қызық оқиғаларды бөліседі, соның ішінде фильм идеясына түрткі болған шаштараздың плакаты туралы әңгіме айтады. Дикинспен тереңдетілген сұхбатта оператор ақ-қара түсірудің артықшылықтары мен кемшіліктері, оның эстетикалық ықпалдары және Коендермен жұмыс істеу тәжірибесі туралы әңгімелейді. DVD Talk сайты DVD-ге шолу жасай келе, ақ-қара түсірілім "тамаша түсірілген, кинонуар тарихын еске түсіріп, бірқатар таза сақталған. Қара түстер терең және берік, бұл бейнеге сиқырлы көрініс береді" деп жазды. 2002 жылдың қыркүйегінде Францияда үш дискілі DVD нұсқасы шықты: бірінші дискіде ақ-қара фильм, екінші дискіде түсті нұсқасы, ал үшінші дискіде қосымша материалдар, оның ішінде жаңалық ретінде "Кинонуар әлемі" деген шамамен елу минуттық деректі фильм болды. 2015 жылы Universal Pictures Home Entertainment Blu-ray форматында стандартты нұсқасын шығарды.

Кассалық жинақ

"Ол жерде болмаған адам" АҚШ және Канадада 7,5 миллион доллар, ал басқа елдерде 11,4 миллион доллар жинап, жалпы әлемдік табысын 18,9 миллион долларға жеткізді. Бюджеті 20 миллион доллар болған. Көптеген сыншылар фильмнің техникалық жағы мен актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Time журналынан Ричард Шикел былай деп жазды: "Басты рөлде эмоциясыздық көрсету – аса құнды қасиет емес, бірақ Торнтон, керемет актер, 1949 жылғы Эд Крейн рөлін, үндемейтін шаштараз рөлін өте жақсы орындады". Басқа сыншылар да Торнтонның рөлін мақтады, мысалы Эммануэль Леви, ол Торнтонның "әрекеттен гөрі реакцияны көп талап ететін қиын рөлде өзін тамаша көрсеткенін" айтты және "ол азапты Монтгомери Клифт сияқты көрінеді" деп қосты. Variety басылымы фильмнің басты кейіпкері "жайсыздық пен бейтараптықтың жаңа стандартын белгілейді" деп жазды. Chicago Reader журналынан Джонатан Розенбаум: "Джоэл және Итан Коэн өзінің баяу, нео-нуар кейіпкерлеріне адал және өмірдің көбінесе қорқынышты аяқталатынына сенімді" деді. Roger Ebert Chicago Sun-Times газетінде: "Фильм стилімен сенімді және әсерлі, сондықтан оны көру тойға ұқсайды" деп түсіндірді. Rolling Stone журналынан Питер Траверс оны жылдың үздік фильмдерінің бірі деп атап, "шайтанша қызық" екенін айтты және түсірілім жұмысын мен актерлік шеберлігін ерекше атады. Траверс "Ол жерде болмаған адам" фильмін 2001 жылғы ең жақсы инди фильмдердің тізіміне сегізінші орынға қосты. The Guardian газетінен Питер Брэдшоу: "Бұл жылдың ең жақсы американдық фильмі" деді, ал The Guardian газетінің тағы бір шолуында Филип Френч оны сол уақытқа дейін жылдың ең жақсы фильмі деп атады. Austin Chronicle газетінен Марк Савлов оны "жылдың ең әдемі фильмі" деп жариялап, "Билли Боб Торнтонның рөлі – жарқыраған алмаз" деді. BBC сыншысы Нев Пирс оны "жылдың ең жақсы фильмдерінің бірі" деп сипаттап, оны көруді "ерекше, қызықты тәжірибе" деп атады. Дикинстің қара-ақ түсірілімдері көптеген сыншылардың назарына ілікті. The Chicago Reader оны Федерико Феллинидің 8½ фильмімен салыстырды, ал View London журналынан Мэтью Тернер "қара-ақ түс 1940 жылдардан бері осыншалықты керемет болған емес" деді. Тиімсіз шолу жазғанына қарамастан, Variety журналынан Тодд Маккарти Дикинстің жұмысын, Дэннис Гасснердің декорацияларын және Мэри Зофрес костюмдерін "шағын қаладағы соғыстан кейінгі кезеңді керемет бейнелеу үшін" мақтады. Ауылдық орта туралы сөз қозғалғанда, тарихшы Хосе Мария Капаррос: "Америка киносында Американың тереңіндегі босқындық пен қарапайымдылықты осылай сырттай және күшті көрсеткен жағдай сирек кездеседі" деді. Фильм The Baltimore Sun газетінен Майкл Срагоуды сендіре алмады, ол: "Бұл фильм – интеллектуалдық, стильді, бірақ толығымен мағынасыз кезеңдік туынды. Оның сәнді, клаустрофобиялық қара-ақ түсіріліміне қарамастан, ол ойыншық тапаншаның соққысын ғана береді" деді. Сол сияқты, Дэвид Денби The New Yorker журналында оны "сәтсіз академиялық тәжірибе" деп атады.

The Man Who Wasn't There grossed $7.5 million in the United States and Canada, and $11.4 million in other territories, for a worldwide total of $18.9 million against its $20 million budget. Many critics praised the film for its technique and performances. Richard Schickel of Time wrote: "The ability to show no emotion isn't a highly prized quality in movie leads, but Thornton, that splendid actor, does it perfectly as Ed Crane, a taciturn small town barber, circa 1949". Other critics also praised Thornton's leading role, such as Emanuel Levy, who opined that Thornton "beautifully absolves himself in a challenging role that demands more reaction than action" and added, "he comes across as a tormented Montgomery Clift". Variety wrote that the film's protagonist "sets new standards of opacity and passivity". Jonathan Rosenbaum of the Chicago Reader noted: "Joel and Ethan Coen stay true to their penchant for bumbling, neo noir heroes, and their firm belief that life normally turns out lavishly horrific." Roger Ebert of the Chicago Sun Times commented, "The film is effective and confident in its style, so loving and so intense that if you see it often, it will be like a party." In the same way, Peter Travers of Rolling Stone named it one of the best films of the year and expressed that it is "devilishly funny" and highlighted the photography and performances. Travers included The Man Who Wasn't There at number eight on his list of the ten best indie films of 2001. Peter Bradshaw of The Guardian stated: "It's the best American film of the year" and Philip French, in another review for The Guardian, also claimed that it was the best film of the year up to that point. Likewise, Marc Savlov of Austin Chronicle announced that it was "the most beautiful film of the year" and added that "Billy Bob Thornton's performance represents a dazzling rough diamond". The BBC Critic Nev Pierce also described it as "one of the best films of the year" and added about its viewing that it was "a unique, peculiar, captivating experience." Deakins's black and white photography was singled out by several critics. The Chicago Reader compared the photography to Federico Fellini's 8½ and reviewer Matthew Turner of View London commented that black and white "hasn't looked this splendid since the 1940s". Despite writing a lukewarm review, Todd McCarthy in Variety praised Deakins' work, Dennis Gassner's sets and Mary Zophres' costumes to create a "superior representation of the post war period in a small town". Concerning the rural setting, the historian José María Caparrós pointed out: "Few times has American cinema appeared in such a subtle and forceful way to testify the deep existential emptiness and the mediocrity of deep America". The film did not convince Michael Sragow of The Baltimore Sun, who said: "The Man Who Wasn't There is an intellectualized, stylized, completely empty period production. Despite its lavish, claustrophobically controlled black and white look, it packs the punch of a toy gun." Similarly, David Denby of The New Yorker called it a “dud academic exercise”.

Марапаттар мен ұсыныстар

Канн кинофестиваліндегі премьерасынан кейін Джоэл Коэн үшінші рет "Ең үздік режиссер" сыйлығын жеңіп алды және осы сыйлықты Дэвид Линчпен бірге "Мулхолланд драйвы" үшін бөлісті. Фильм сондай-ақ фестивальдің ең жоғары наградасы – "Алтын пальма" сыйлығына ұсынылды, бірақ Нанни Мореттидің "Ұлдың бөлмесі" фильмі жеңіске жетті. Фильм Ұлттық сын кеңесінің жылдың ең жақсы он фильмінің тізіміне енді. Фильм 74-ші "Оскар" сыйлығында "Ең үздік операторлық жұмыс" (Дикинс) номинациясына ие болды, бірақ бұл сыйлық ақырында Эндрю Лесниге "Сақиналардың иесі: Сақиналар серігі" үшін берілді. Фильм "Алтын глобус" сыйлығына "Ең үздік драмалық фильм", "Ең үздік сценарий" және "Ең үздік драмалық актер" (Торнтон) номинациялары бойынша үш номинация алды, бірақ ешқайсысын жеңе алмады. Дикинс BAFTA сыйлығында "Ең үздік операторлық жұмыс" жүлдесін жеңіп алды. Сонымен қатар, Дикинс Америка кинематографистер қоғамы, Бостон киносыншылары қоғамы, Лос-Анджелес киносыншылары қауымдастығы, Нью-Йорк киносыншылары онлайн, Киносыншылар онлайн қоғамы және Спутниктік сыйлықтар сияқты басқа да көптеген ұйымдардан марапаттар алды.