Кіріспе

Голландия тарихының 1588 – 1672 жылдар аралығындағы кезеңі Голландияның алтын ғасыры (Gouden Eeuw) – Голландия Республикасының құрылған 1588 жылдан бастап, 1672 жылғы Рампжарға дейінгі кезеңі. Осы кезеңде Голландияның саудасы, ғылыми жетістіктері, өнері және теңіз арқылы отарлау Еуропадағы ең маңыздыларының бірі болды. Кезеңнің бірінші жартысы Сегіз жылдық соғыстың басталуынан 1648 жылы оның аяқталуына дейін, ал екінші жартысы франко-голландия соғысының басталуына дейін созылды. Осы кезеңде Голландия отаршылары, олардың көпшілігі Шығыс және Батыс Үндістан компанияларымен байланысты болды, Америка, Оңтүстік Африка және Азияда сауда посттары мен отарларды құрды, оларды қуатты Голландия теңіз флоты қорғады. Голландия осы кезеңде үшбұрышты сауда мен Атлант мұхитындағы құл саудасын да бақылады. Голландия мәдениеті осы кезеңде қайта жанданды. Алайда, 17 ғасырдың соңында көршілес елдермен туындаған қақтығыстар және экономикалық беделдің төмендеуі осы кезеңнің аяқталуына әкелді. Тарихшы К.В. Шварт Голландия Республикасының осы дәуірде әлемдегі маңызды теңіз және экономикалық державаға айналуын «Голландияның кереметі» деп атады. «Голландияның алтын ғасыры» термині 21 ғасырда Голландияның құлдық пен отаршылдықта кеңінен қатысқандығына байланысты пікір тудырып, Амстердам мұражайы сияқты бірнеше Голландия мұражайларында сынға ұшырады.

Өмірбаян

1568 жылы Утрехт одағына (Уни ван Утрехт) қол қойған жеті провинция Испанияның Филипп II-ге қарсы көтеріліс бастады, осыдан сексен жылдық соғыс басталды. Төмен елдер толықтай қайта басып алынбастан бұрын, Англия мен Испания арасындағы 1585-1604 жылдардағы ағылшын-испан соғысы шықты, бұл испан әскерлерін шабуылдауын тоқтатуға мәжбүр етті. Олар маңызды сауда қалалары Брюгге мен Гентті бақылауда ұстады, бірақ сол кездегі әлемдегі ең маңызды порты болған Антверпенді бақылаудан шығарды. Антверпен 1585 жылғы 17 тамызда қоршаудан кейін түсті, соның нәтижесінде Солтүстік және Оңтүстік Нидерланды (соңғысы қазіргі Бельгияның көп бөлігі) арасындағы шекара белгіленді. Бірлескен провинциялар (шамамен бүгінгі Нидерланды) он екі жылдық бітімге дейін күресті, бірақ ол жаушылықты тоқтатпады. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шарты Голландия Республикасы мен Испания арасындағы сексен жылдық соғысқа, сондай-ақ басқа еуропалық державалар арасындағы отыз жылдық соғысқа нүкте қойды. Бұл Голландия Республикасына Испаниядан ресми мойындау мен тәуелсіздік әкелді.

Нидерланд Республикасына білікті жұмысшылардың көші-қоны

Протестанттар Брюгге, Гент және Антверпен портындағы шебер қолөнершілер мен бай саудагерлердің арасында ерекше көп кездесетін. 1585 жылы Антверпеннің капитуляциялау шарты бойынша, протестант халқына (қайта дінге қайтуға ниетті болмаған жағдайда) қала мен Габсбург аймағынан кетуге дейін өз істерін реттеу үшін төрт жыл берілді. Басқа да жерлерде осындай келісімдер жасалды. 1585-1630 жылдар аралығында католиктерге қарағанда протестанттар солтүстікке көбірек қоныс аударды, бірақ олардың да саны көп болды. Солтүстікке көшіп келгендердің көп бөлігі Амстердамға қоныстанды, бұл 1630 жылға қарай шағын портыны әлемдегі ең маңызды порттар мен сауда орталықтарының біріне айналдырды. Оңтүстік Нидерландыдан Солтүстік Нидерландыға протестанттардың жаппай көшіп кетуімен қатар, бұрын діни қуғын-сүргіннен қашқан, туған жерінен айырылған босқындар да келді, әсіресе Португалия мен Испаниядан шыққан сефард яһудилері, сондай-ақ кейін Франциядан келген протестанттар. Жаңа дүниеге саяхаттамас бұрын пилигрим әкелері де осы жерде болды.

Протестанттық еңбек этикасы

Экономистер Рональд Финдлей мен Кевин О'Рурк Голландияның өркендеуінің бір бөлігін кальвинизм негізіндегі протестанттық еңбек этикасына байланыстырады, ол үнемшілдік пен білім беруді қолдады. Бұл "Еуропадағы ең төмен пайыздық ставкалар мен ең жоғары сауаттылық деңгейіне" әкелді. Капиталдың көп болуы, байлықтың қорын сақтауға мүмкіндік берді, ол үлкен флотта ғана емес, сонымен қатар бағаны тұрақтандыру және пайда мүмкіндіктерін пайдалану үшін қолданылған түрлі тауарлардың көп қорында көрінді.

Арзан энергия көздері

Бұл кезеңде Нидерландыда сауданың, өнеркәсіптің, өнердің және ғылымның гүлденуіне бірнеше басқа да факторлар көмектесті. Міндетті шарт – жел турбиналары мен торфтан алынған, арналар арқылы қалаларға оңай тасымалданған арзан энергияның болуы. Желмен жұмыс істейтін ара зауытының ойдағыдай жұмыс істеуі, дүниежүзілік сауда үшін және республиканың экономикалық мүдделерін әскери тұрғысынан қорғау үшін үлкен кемелер паркін құруға мүмкіндік берді.

Корпоративтік қаржы

XVII ғасырда голландиялықтар – дәстүрлі түрде шебер теңізшілер және жақсы карта жасаушылар – Қиыр Шығыспен сауда жасауды бастады. Ғасыр өте келе, олар әлемдік саудада португалдар мен испандықтар бұрын иеленген үстемдік позицияны күшейтті. Фернандо Альварес де Толедо, Альбаның 3-ші герцогы голланд қалаларына шабуыл жасағанда қолданған карталар голланд карта жасаушыларымен жасалған. 1602 жылы Голландияның Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) құрылды. Бұл Амстердам қор биржасын құрған акциялар арқылы қаржыландырылған алғашқы көпұлттық корпорациялардың бірі болды. Компания екі ғасыр бойы Азия саудасына голландиялық монополияны алды және ол XVII ғасырдағы әлемдегі ең ірі коммерциялық кәсіпорынға айналды. Дәмдеуіштер көп көлемде импортталып, оларға жұмсалған күш-жігер мен тәуекелдің, сондай-ақ сұраныстың арқасында үлкен пайда әкелді. Бұл осы күнгі голланд тіліндегі peperduur (бұрыштай қымбат) сөзінде сақталған, ол қандай да бір нәрсе өте қымбат екенін білдіреді және сол кездегі дәмдеуіштердің бағасын көрсетеді. Аймақтың ішіндегі өсіп келе жатқан сауданы қаржыландыру үшін 1609 жылы Амстердам банкі құрылды, ол орталық банктың алғашқы прототипі болды. VOC-ның ең танымал жетістігі Қиыр Шығыспен сауда болғанымен, Республика үшін байлықтың негізгі көзі Балтық елдері және Польшамен (сол кездегі Польша-Литва одақтастығы) сауда еді. "Ана саудасы" (Moedernegotie) деп аталған голландтар астық және ағаш сияқты көп көлемді ресурстарды импорттап, оларды Амстердамда жинақтады, Голландияның негізгі тауарларға тапшылығы болмауы үшін, сонымен қатар оларды пайдаға сата алды. Бұл олардың негізгі бәсекелестерінен айырмашылығы, Республиканың жаман егін мен онымен байланысты ашаршылықтың ауыр салдарына ұшырамауына мүмкіндік берді, керісінше, басқа мемлекеттерде осындай жағдай туғанда пайда көруге болатын. (17 ғасырда Франция мен Англияда жаман егін жиі кездесетін, бұл да Республиканың сәттілігіне үлкен үлес қосты).

География

Рональд Финдлей мен Кевин О'Рурктің пікірінше, география Голландия Республикасына тиімді болды, оның байлығына үлкен үлес қосты. Олар былай деп жазады: "Негіздер Бискай шығанағы мен Балтық теңізінің арасындағы орталықта орналасқан жерді пайдалану арқылы қаланды. Севилья мен Лиссабон және Балтық порты екі ұшты нүкте арасында тікелей сауда үшін тым алыс болды, бұл голландиялықтарға тиімді делдалдық қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Олар тұз, шарап, мата, ал кейін күміс, дәмдеуіштер және колониялық өнімдерді шығысқа тасып, Балтық астығын, балықты және кеме жасауға қажетті материалдарды батысқа әкелді. Голландияның Еуропалық кемелердің жалпы тоннажындағы үлесі өте зор болды, олардың өркендеген кезеңінің көп бөлігінде жартысынан асты."

Жапониямен саудадағы монополия

Амстердамның сауда орталығы ретіндегі басымдық орны 1640 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) Нагасаки шығанағындағы Деджима аралындағы сауда бекеті арқылы Жапониямен сауда жасау монополиясымен күшейді. Осы жерден голландтар Қытай мен Жапония арасында сауда жасап, сёгунға салық төледі. 1854 жылға дейін Голландия Жапонияның Батыс әлеміне жалғыз терезесі болды. Еуропадан әкелінген ғылыми білімдер жиынтығы Жапонияда Рангаку, яғни Голландиялық білім деп белгілі болды. Голландтар сол кезде Еуропада болып жатқан өнеркәсіптік және ғылыми революция туралы білімді Жапонияға жеткізуде маңызды рөл атқарды. Жапондықтар голландтардан көптеген ғылыми кітаптарды сатып алып, аударды, олардан Батыс ескертулерін және өнімдерін (мысалы, сағаттарды) алды, сондай-ақ түрлі Батыс жаңалықтарының демонстрацияларын көрді (мысалы, электр құбылыстары және 19 ғасырдың басында ыстық ауа шарларының ұшуы). 17-18 ғасырларда голландтар экономикалық тұрғыдан ең бай және ғылыми жағынан ең дамыған еуропалық елдердің бірі болды, бұл оларға Батыс білімін Жапонияға беруге мүмкіндік берді.

Еуропалық ірі держава

Голландиялықтар Еуропа елдері арасындағы саудада да басымдық танытты. Төмендік елдер шығыс-батыс және солтүстік-оңтүстік сауда жолдарының тоғысында тиімді орналасқан еді және Рейн өзені арқылы кең неміс аймақтарымен байланысты болды. Голландиялық саудагерлер Франция мен Португалиядан Балтық жағалауына шарап тасып, Жерорта теңізі маңындағы елдерге астық әкелді. 1680 жылдары Балтық теңізіне әр жылы шамамен 1000 голланд кемесі кіріп, құлдырап бара жатқан Ганза Одағының нарықтарымен сауда жасады. Голландиялықтар Солтүстік Америкадағы жаңадан құрылған ағылшын колонияларымен сауданың көп бөлігін бақылауға алды; ал 1648 жылы Испаниямен соғыс аяқталғаннан кейін, Голландияның осы елмен саудасы да гүлденді.

Басқа салалар

Ұлттық өнеркәсіптер де кеңейді. Кеме жасаушылық және қант фабрикалары осыған жарқын мысалдар. Көбірек жер пайдалану арқасында, ішінара көлдерді Бимстер, Шермер және Пурмер сияқты мелиорациялық жерлерге айналдыру нәтижесінде, жергілікті астық өндірісі мен мал шаруашылығы (сүт өндірісі) қарқынды өсті.

Әлеуметтік құрылым

XVII ғасырдағы Нидерландыда әлеуметтік мәртебе көбінесе табыспен анықталатын. Жер иелері, аристократияға қарағанда, аз маңызға ие болды, себебі олар көбінесе дамылмаған ішкі провинцияларда тұрды, ал голландиялық қоғамды қалалық саудагерлер класы басқарды. Діни қызметкерлердің де әсері шектеулі болды: Испаниямен сексен жылдық соғыс басталғаннан бері Католик шіркеуі көбінесе басылып келді. Жаңа протестанттық қозғалыс біртұтас болмаса да, католик шіркеуінен гөрі көптеген салаларда әлеуметтік бақылауды күшейтті. Бұл аристократтардың әлеуметтік мәртебесі болмады дегенді білдірмейді. Керісінше, бай саудагерлер жер сатып алып, аристократия қатарына өтіп, елтаңба мен мөрге ие болды. Аристократтар да қаржылық себептермен басқа таптармен байланыс жасады: қыздарын бай саудагерлерге үйлендірді, өздері саудамен айналысты немесе мемлекеттік немесе әскери лауазымдарға тағайындалды. Саудагерлер де мемлекеттік лауазымды экономикалық билік пен беделдің құралы ретінде бағалай бастады. Университеттер мемлекеттік қызметке жол ашты. Бай саудагерлер мен аристократтар ұлдарын Еуропа бойынша «Үлкен саяхат» деп аталатын сапарға жіберді. Көбінесе жеке репетитор, тіпті ғалыммен бірге, олар Еуропаның әртүрлі елдеріндегі университеттерді аралады. Патрициандар мен аристократтардың араласуы ғасырдың екінші жартысында ең айқын болды. Аристократтар мен патрициандардан кейін, бай орта тап келді, оған протестант пасторлары, заңгерлер, дәрігерлер, шағын саудагерлер, өнеркәсіпшілер және ірі мемлекеттік мекемелердің кеңсе қызметкерлері кірді. Шаруаларға, қолөнершілерге, саудагерлерге, дүкен иелеріне және мемлекеттік бюрократтарға төмен мәртебе берілді. Олардан кейін білікті жұмысшылар, үй қызметкерлері, қызметшілер, теңізшілер және қызмет көрсету саласында жұмыс істейтін басқа да адамдар тұрды. Пирамиданың ең төменгі сатысында «жандар» – кедей шаруалар тұрды, олардың көпшілігі қалада тірлік табу үшін қайыр сұрап немесе күндізгі жұмысшы болып жұмыс істеді. Жұмысшылар мен жұмыс істейтіндердің жалақысы Еуропаның көп бөлігіне қарағанда жақсы болды және олар салыстырмалы түрде жоғары тұрмыс деңгейіне ие болды, бірақ олар қалыптыдан жоғары салық төледі. Шаруалар негізінен қала тұрғындары мен теңізшілерді қамтамасыз етуге қажетті ақшалай дақылдарды өндірді.

Әйелдердің рөлі

17 ғасырдағы голланд үй шаруасындағы әйелдердің орталық рөлі үй және шаруашылық жұмыстарымен тығыз байланысты болды. Голландия мәдениетінде үй, христиандық ізгілік пен сыртқы әлемдегі әдепсіздіктің жоқтығынан сақтайтын қауіпсіз мекен ретінде қарастырылды. Үй, сонымен қатар, Голландия Республикасының кіші үлгісін білдірді, себебі идеалды үй шаруашылығының дұрыс жүргізілуі үкіметтің салыстырмалы тұрақтылығы мен гүлденуін көрсететін. Әйел мен күйеу арасындағы билік салалары анық бөлінгенмен (күйеудің қоғамдық істерде билігі болса, әйелдің үй шаруасында және жеке өмірде билігі бар еді), 17 ғасырдағы голланд қоғамындағы әйелдер өздерінің бақылауындағы кең ауқымды еркіндіктерге ие болды.

Үйленбеген әйелдер

Сол кездегі өнер мен әдебиеттен көрініп тұрғандай, үйленбеген жас қыздар адалдығы мен еңбекқорлығы үшін бағаланды, себебі осы өмір кезеңі әйел үшін ең осал деп есептелді. Голландиялық заңгерлер халықаралық теңіз және коммерциялық құқықтарын білуімен әйгілі болды. Хьюго Гроций (1583–1645) халықаралық құқықтың негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Ол «Ашық теңіздер» немесе Mare liberum тұжырымын ойлап тапты, оған Нидерландының әлемдік саудадағы басты бәсекелесі Англия қарсылық білдірді. Ол «Соғыс және бейбітшілік туралы» (De iure Belli ac pacis) атты еңбегінде ұлттар арасындағы қақтығыстарға қатысты заңдарды дамытты. Кристиан Гюйгенс (1629–1695) – белгілі астроном, физик және математик. Ол маятниктік сағатты ойлап тапты, бұл дәл уақытты өлшеуде маңызды қадам болды. Астрономияға қосқан үлесінің бірі – Сатурн планетасының сақиналарын түсіндіруі. Ол оптика саласына да үлес қосты. Оптика саласындағы ең танымал голланд ғалымы – Антони ван Левенгук, ол микроскопиялық өмірді жүйелі түрде зерттеуге алғаш кірісті – ол бактерияларды сипаттаған бірінші адам болды, осылайша микробиология ғылымының негізін қалады. Оның қолданған «микроскоптары» күрделі емес, қарапайым үлкейтілгіштер еді. Линзаларды өңдеудегі шеберлігі (кейбіреулерінің диаметрі 1 мм-ге дейін) 245 есеге дейін үлкейтуге мүмкіндік берді. Белгілі голланд су құрылысшысы Ян Лигвотер (1575–1650) Нидерландының теңізге қарсы күресінде маңызды жеңістерге жетті. Лигвотер бірнеше ірі көлдерді жел диірмендерінің көмегімен құрғатып, полидерге айналдырып, республиканың аумағын кеңейтті. Голландияның төзімділік атмосферасының арқасында кітап басып шығару ісі гүлденді. Дін, философия және ғылым саласындағы көптеген кітаптар, шетелде дау тудыруы мүмкін болғандықтан, Нидерландыда басылып, жасырын түрде басқа елдерге экспортталды. Осылайша, 17 ғасырда Голландия Республикасы Еуропаның кітап басып шығару ортасына айналды.

Мәдениет

Нидерландтың мәдени дамуы көрші елдерден ерекшеленді. Бірнеше ерекшеліктерді (әсіресе голланд драматургы Жост ван ден Вондельді) есептемегенде, барокко қозғалысы көп әсер етпеді. Оның тойымдылығы негізінен кальвинистік халықтың қатаң мінезіне сай келмеді. Жаңа дамулардың басты күші азаматтар болды, әсіресе батыс провинцияларда: ең алдымен Голландияда, содан кейін Зеландия мен Утрехтада. Басқа елдерде бай аристократтар көбінесе өнердің демеушісі болса, Нидерландта олардың салыстырмалы түрде аз болуына байланысты бұл рөлді бай саудагерлер мен басқа патрицилер атқарды. Мәдени өмірдің орталықтары қалалық милиция (голланд тілінде: schutterij) және риторикалық палаталар (rederijkerskamer) болды. Біріншісі қаланың қорғанысы мен тәртібін сақтау үшін құрылды, бірақ сонымен қатар әдемі өмірге бейім жандардың жиналатын орны болды, олар мақтанышпен көзге түсіп, осыны ұрпақтарға жеткізу үшін топтық портреттерге жақсы ақы төледі. Екіншісі – қала деңгейіндегі әдебиетті, поэзияны, драманы және пікірсайыстарды дамытатын бірлестіктер болды. Қалалар өз бірлестіктерімен мақтанды және оларды қолдады. Голландияның алтын ғасырында орта таптың тамағы алуан түрлі тағамдардан тұрды. XV ғасырда жоғары тағам дамыды, ол көбінесе аристократиямен шектелді, бірақ XVII ғасырдан бастап мұндай тағамдар бай азаматтарға да қол жетімді болды. Голландия империясы елге дәмдеуіштер, қант және экзотикалық жемістер әкелуге мүмкіндік берді. XVII ғасырдың соңына қарай шай және кофе ішу көбейіп, күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Шайға тәттілер, қант немесе марципан және печенье қосылды.

Сурет

Голландияның Алтын ғасырындағы кескіндеме Еуропаның басқа бөліктерінде Барокко өнерінде басымдық құрған көптеген бағыттарды, мысалы, Каравагизм мен натурализмді ұстанды, бірақ натюрморт, пейзаж және жанрлық кескіндеме тақырыптарын дамытуда көшбасшы болды. Портреттер де танымал болды, бірақ тарихи картиналар – дәстүрлі түрде ең жоғары жанр саналатын – сатып алушы табу үшін күресті. Шіркеу өнері дерлік жоқ еді, және кез келген түпкілікті мүсіндер де аз шығарылды. Өнер жинау және ашық нарыққа сурет салу басқа жерлерде де кең таралған болса да, өнер тарихшылары Голландияның өркендеген орта таптары мен табысты саудагерлердің меценаттығының кейбір бейнелеу тақырыптарының танымалдығын арттырған күштер екенін көрсетеді. Бұл үрдіс, сондай-ақ Католик Еуропасындағы өнерге үстемдік еткен Контрреформация шіркеуінің демеушілігінің болмауы нәтижесінде көптеген «күнделікті өмір көріністері» немесе жанрлық картиналар және басқа да діни емес тақырыптар пайда болды. Мысалы, пейзаждар мен теңіз көріністері теңізден қайтарылған жерді және Республиканың Алтын ғасырын көрсететін сауда мен теңіз күшінің бастауларын бейнелейді. Голландиялық Барокко кескіндемесіне тән бір тақырып – азаматтық және милиция гильдияларының үлкен топтық портреттері, мысалы Рембрандт ван Рейнның «Түнгі күзеті». Натюрморттың ерекше түрі – «pronkstilleven» (голландық тілде «әсем натюрморт» деген мағынаны білдіреді). Бұл сәнді натюрморттық сурет салу стилі 1640 жылдары Антверпенде Франс Снайдерс, Осиас Берт, Адриан ван Утрехт және Голландияның Алтын ғасырындағы суретшілердің толық бір буыны сияқты фламанд суретшілерімен дамытылды. Олар әртүрлі заттарды, жемістерді, гүлдерді және аңдарды, көбінесе тірі адамдар мен жануарлармен бірге бейнелеп, молшылықты баса көрсеткен натюрморттарды жасайтын. Бұл стиль тез арада Нидерланд Республикасының суретшілері тарапынан қабылданып алынды. Бүгінде Голландияның Алтын ғасырындағы ең танымал суретшілері – осы кезеңнің ең беделді тұлғасы Рембрандт, жанрдың Делфт шебері Йоханнес Вермеер, инновациялық пейзаж суретшісі Якоб ван Руисдаль және портретке жаңа өмір сыйлаған Франс Халс. Кейбір көрнекті көркемдік стильдер мен бағыттарға Харлем манерлігі, Утрехт каравагизмі, Делфт мектебі, Лейден фийншильдерлері және голланд классицизмі жатады.

Сәулет

Голландия сәулеті Алтын ғасырда жаңа деңгейге көтерілді. Экономиканың гүлденуіне байланысты қалалар кеңінен кеңейді. Жаңа қалалық үйлер, салмақтау орындары мен қоймалар салынды. Көбінесе, қорғаныс және көлік мақсатымен қалалардың ішінде және айналасында қазылған көптеген жаңа каналдардың бойында, байлық жинаған саудагерлер өздеріне жаңа үйлер салдырды, олардың әсем әшекейленген фасады жаңа мәртебесіне сай келді. Ауылдық жерлерде көптеген жаңа қамалдар мен салтанатты үйлер салынды, бірақ олардың көпшілігі бүгінгі күнге жетпеді. 17 ғасырдың басында, Ренессанс мотивтерімен үйлесімде, соңғы готикалық элементтер әлі де басым болды. Бірнеше онжылдықтан кейін француз классицизмі үстемдік құрды: вертикальды элементтерге басымдық берілді, әшекейлеу азайтылды және кірпіштен гөрі табиғи тас қолданылды. Осы ғасырдың соңына қарай бұл қарапайымдылыққа ұмтылыс күшейді. 1670 жылдан бастап үйдің ең маңызды бөлігі – кіреберісі болды, екі жағында бағаналармен және жоғарысында балконмен, бірақ одан артық әшекейлеусіз. 1595 жылдан бастап реформат шіркеулері салынды, олардың көптегені бүгінде маңызды ескерткіштер болып табылады. 17 ғасырдағы ең белгілі голланд сәулетшілері – Якоб ван Кампен, Питер Пост, Филипс Вингбунс, Ливен де Кей және Хендрик де Кейзер.

Мүсіндік

XVII ғасырдағы голланд мүсін өнерінің жетістіктері кескіндеме және сәулет өнерінен кемдеу, сондай-ақ көрші елдермен салыстырғанда аз ғимараттар салынды. Бұл, ішінара, протестант шіркеулерінде мүсіндердің болмауымен байланысты, себебі Рим католиктерінің мүсіндерге табынуына қарсылық Реформацияның күрделі мәселелерінің бірі болған еді. Тағы бір себеп – ақсүйектердің салыстырмалы түрде аз болуы. Мүсіндер үкіметтік ғимараттарға, жеке үйлерге (көбінесе үй қасбеттерін әсемдеу үшін) және шіркеулердің сыртқы жағына тапсырыс беріліп жасалған. Сонымен қатар, қабір тастары мен портреттік бюстерге сұраныс болды. Алтын ғасырдың басында жұмыс істеген Хендрик де Кейзер – туған жеріндегі белгілі мүсіншілердің бірі. 1650 және 1660 жылдары фламанд мүсіншісі Артус I Квеллин, отбасымен және Ромбоут Верхулст сияқты шәкірттерімен бірге Амстердам қалалық үйінің (қазіргі Амстердам Корольдік сарайы) классикалық безендірулерін жасауға жауапты болды. Бұл голланд Алтын ғасыры мүсін өнерінің ең маңызды ескерткіші болып табылады.

Дау

"Голландияның алтын ғасыры" термині 21-шы ғасырда Голландияның осы кезеңде құлдыққа кеңінен араласуына байланысты пікір қақтығысына себеп болды; 17-шы мен 19-шы ғасырлар аралығында шамамен 1,7 миллион адам голланд құл саудагерлерімен Атлант мұхиты мен Үнді мұхитының құл саудасы аясында құлдыққа түсті. 2019 жылы Амстердам мұражайында өткен көрмеде мұражай бұл фразаны қолдануды тоқтататынын жариялады, оның көркемдік директоры Маргриет Шавемейкер: "Алтын ғасыр – бұл бір жағынан жеңімпаздардың тарихы, және ол [Нидерландының] отаршылдық өткенін жасырады. Ол құлдықты ғана емес, жалпы кедейлікті де жасырады. Алтын ғасырға ешкім де толыққанды қатыспады" деді. Мұражайдың бұл хабарламасы Голландияның премьер-министрі Марк Рютте және саясаткер Мишель Рог тарапынан сынға ұшырады. Керісінше, Кюрасаолық белсенді және суретші Квинси Гарио: "Нидерландыдағы көптеген адамдар Алтын ғасырдың бұрыс термин екенін түсінеді", - деп жазды.

Анықтамалар және қосымша оқу

Хелмерс, Хелмер Дж. және Герт Х. Янсен, редакторлар. Голландияның алтын ғасырына арналған Кембридж серігі (Кембридж университетінің баспасы, 2018) 428 б. онлайн шолу. Хофтайзер, Пол Г., Голландия Республикасы, 17 ғасырдағы Еуропа кітап саудасының орталығы, EGO – European History Online, Майнц: Еуропа тарихы институты, 2015, алынған күні: 2020 жылдың 8 наурызы (pdf). Маргоси, Даниель. Коммерциялық көзқарас: Голландияның алтын ғасырындағы ғылым, сауда және көрнекі мәдениет (Чикаго университетінің баспасы, 2014).