Кіріспе

Итальян тілдеріндегі жазулары бар қола кестелер – Игувин тақташалары, сондай-ақ Эгубин тақташалары немесе Эгубин кестелері деп аталады. Бұл ежелгі Игувиумнан (қазіргі Губбио), Италиядан табылған жеті қола кесте, олар ежелгі итальян тілі – умбрия тілінде жазылған. Ең ерте тақташалар, умбрияның жергілікті әліпбиінде жазылған, шамамен б.з.д. III ғасырда жасалған, ал соңғылары, латын әліпбиінде жазылған, б.з.д. I ғасырына жатады. Тақташаларда Игувиумда маңызды муниципалдық функцияларды атқарған 12 жұбы бар Атидиан бауырластарының іс-әрекеттері мен рәсімдерін еске түсіретін діни жазулар бар. Тақташалардағы діни құрылым рим дінінің ерте кезеңіне ұқсас, римнің архаикалық үштігін және Юпитермен тығыз байланысты құдайлар тобын көрсетеді. 1444 жылы Шеггия маңындағы шаруаның егістігінде табылған олар қазір Губбиодағы Палаццо деи Консоли азаматтық мұражайында сақталуда. Бұл кестелер латын тіліне жақын оск-умбрия тілдері тобындағы ең ұзын құжат болып табылады. Кестелер тілдің грамматикасымен қатар, Италияның ежелгі халықтарының, соның ішінде римдіктердің архаикалық дінінің діни тәжірибелері туралы мәлімет береді. VI және VII тақташалардың бөліктері латын поэзиясында кездесетін сатурн метріне ұқсас акценттік метрмен жазылған сияқты. Толық мәтін, латын тіліне аудармасымен бірге, 1849 жылы Ауфрехт пен Кирххофф, 1863 жылы Лондонда Фрэнсис Ньюман, ал 1931 жылы Альбрехт фон Блументаль басылымдарында жарық көрді. Г. Девотоның басылымы 1948 жылдан бастап жарық көрді. Джеймс В. Поултни 1959 жылы «Игувиумның қола кестелері» деген еңбегін жариялады (1961 жылы Гудвин сыйлығын алды), онда ағылшын тіліндегі аудармалармен бірге жазбалар, сөздік және т.б. кірді. Тақташалардың жалпы мағынасы түсінікті болғанымен, әлі де талқыланатын мәселелер бар. Мәтінді түсінудегі басты қиындық – умбрия тіліндегі сөздерді жеткіліксіз білу. Бұл – Еуропаның ежелгі діндерінің қасиетті рәсімдерінің егжей-тегжейлері бар, толық сақталған жалғыз құжаттар. Сонымен қатар, олардың мазмұны жергілікті қоғамдастықтың ең жоғары құдайларына арналған рәсімдермен (құрбан шалу және дұғалар) байланысты және белгілі бір дәрежеде итальяндық халықтардың жалпы діни нанымдары мен әдет-ғұрыптарын көрсетеді. Қазіргі заманғы Цери фестивалі жыл сайын 15 мамырда Губбиода епископ Убальд немесе Губбиолық Убальдоның (1084–1160) құрметіне аталып өтеді. Бұл күн сондай-ақ Джессуп, Пенсильвания қаласында, Губбио аймағынан келген көптеген иммигранттар бар жерде, Сент-Убальдо күні ретінде тойланады.

Ашылу

Тақташалардың табылғаны туралы екі нұсқа бар. Біріншісінде, олар 1444 жылы Шеггия маңындағы егістікте шаруаның қолынан табылған. Ол қайтыс болғаннан кейін, күйеу баласы, әйелі және қарындасы бірге оларды 25 тамыз 1456 жылы Губбио қаласына нотариалды актімен екі жылдық шаруашылық құқығына сатқан. Шеггияда Юпитер Апеннин ғибадатханасы орналасқан, ол маңызды Умбрия ғибадатханасы болғандықтан, тақташалар осы ғибадатхананың өзінде сақталған болуы мүмкін. Екінші нұсқа, алғаш рет 17 ғасырда расталған, тақташалар Губбиодағы римдік театрдың жертөлесінен табылғанын айтады. Дегенмен, тақташаларды сатуға қатысқандардың барлығы Шеггия тумасы болғандықтан, Шеггияда оларды табу туралы дәстүр кем дегенде 1600 жылдардың басынан бері Шеггияның өзінде расталған, ал Губбио деректері бір уақытта тақташалардың бастапқыда тоғыз болғанын және олардың екеуі Венецияға берілгенін, бірақ ешқашан қайтарылмағанын (бұл анық жалғандық) көрсеткендіктен, Губбио нұсқасының соңғы түрі шовинистік себептермен туған болуы мүмкін. Олар этруск тілінен алынған итальян әліпбиінде (T. I–Vb 8) және латын әліпбиінде (T. Vb 9 бастап, VI, VII) жазылған.

Күні

Тақташалардағы жазу стилін (ductus) Орталық Италия аймағынан табылған басқа жазулармен салыстырып зерттеу, ғалымдарға мына тұжырымға келуге мүмкіндік берді: III және IV тақташалар 3-ші ғасырдың соңынан бұрынғы, ал соңғы VI және VII тақташалар 1-ші ғасырдың бірінші жартысына дейінгі кезге жатады.

Мазмұны

I-V тақташалар тақырыпты қысқа да, фактілерге негізделген түрде ұсынады. VI және VII тақташалар I тақташадағы тақырыпты әлдеқайда толық және сусыған түрде қайталайды, бұл әдеби және мақтау мақсатында жасалғанын көрсетеді. Тақташалардың мазмұны төменде олардың ескілігінің салыстырмалы ретімен берілген, бұл рет Ньюманның Ауфрехт пен Кирхгофтың зерттеулеріне сүйене отырып анықтаған, және А. Маггианинің соңғы көрсеткенімен сәйкес келеді.

III және IV таблеткалар

Пуэмонос Поприкос пен Весунаға арналған құрбандық. Құрбандық шалудың жалпы талаптары, қасиетті тоғайдың жанында Пуэмонос пен Весунаға қозы (овис) құрбандығы. Рәсімнің отурын (аутор, бас, болмаса агур) таңдау, рәсімдік құралдардың орналасуы, қаланың қауіпсіздігі үшін Іове Патре мен Пуэмоносқа арналған дұғалар, құрбандық етін және құйымдарды бөлу туралы егжей-тегжейлі мәліметтер қамтылған.

Кіші үштік

Бұл үштіктің құдайлары үлкен құдайларға ұқсас құрбандықтар қабылдаған, бірақ олар қала қақпалары ішінде құрметтелген. Требос Иовиос – Иове Грабовийосқа, Фисус Санций – Марте Грабовийосқа, ал Тефер Иовиос – Вофионос Грабовийосқа сәйкес келеді. Оларға үш жүкті сиыр, үш емізуші шошқа және үш қозы құрбандық шалынған. Оның кім екені Римде және Италияның басқа жерлерінде оның болуы туралы мәліметтерден тек екіншісі ғана белгілі. Римде ол Семо Санкус Диус Фидиус деп аталған. Оның мұнда Марспен байланыстырылуы таңғаларлық, ал Юпитермен байланысы теологиялық тұрғыдан негіздірек көрінеді. Бұл мәселе Доминик Брикельдің зерттеу нысаны болды: ол себебінің заңның құдайлық санкциясының репрессивті және соған байланысты әскери мағынасында болуы керек деп санайды. Бұл аспект қала қабырғасының құдайлық санкциясына қатысты ерекше маңызға ие, және бұл факт Тақталардың мазмұнындағы басты мәселе болып табылады. Trebos Iovios-тағы Trebos әдетте латынша trabs, шатырдың қыры мағынасына сәйкес келеді. Тефер Iovios-тағы Тефер көбінесе ежелгі түркі тіліндегі *tep – жылу түбірінен шыққан «тозағыш» деп түсіндіріледі. Алайда, бұл түсінік көп дау тудырып отыр. Бенвенист пен Думезил екеуі де Игувин үштіктерінің олардың ежелгі түркі дінінің үш функционалдық гипотезасының тағы бір дәлелі екенін айтқан. Әсіресе, құрбандықтардың мағынасы Римдегі құрбандықтардың үш функционалдық мағынасына сәйкес келеді, ал VIa 30 және 39, VIb 13 және 32 (nerf, arsmo; veiro, peiquo; castruo, fri: князьдер, дін қызметкерлері; адамдар, мал; егістік, жер өнімдері) аттарының алты рет қайталануы егемендік, әскери және өндірістік қызметтермен тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Хондос Иовиос

Көптеген ғалымдар, Бюхелерден Просдоцимиге дейін, осы құдайдың өзінің мерекесінде алатын күшіктердің құрбандығына сүйене отырып, оны жер асты әлемінің ауыл шаруашылығының құнарлылығы мен молшылығының құдайы деп санайды. Просдокими оны "intermestruae cereales" деп атайды: иттің жариялануы фестивальдің биік нүктесінде болады. Жорг Рюпке Хондос пен Юпитердің байланысы тақташалардағы көптеген байланыстардың бірі екенін айтады, онда теонимдер арасындағы күрделі, көп деңгейлі және иерархиялық қарым-қатынастар жүйесі көрінеді. Бұл құбылыс құдайды атрибутивте берілген құдаймен "хост-қонақ" қатынасына енгізеді. Хондос жағдайында бұл ерекшелік оның Хондия фестиваліндегі құлшылықтары Жовиан тоғайында, ал цитадельді тазарту рәсімінде (құдай Серфиос есімімен аталатын кезде) Кордиан тоғайында өткізілуімен айқын көрінеді. Хунте Чефи (Хонде Серфи) теонимінің жер асты құдайына қатысты екені айтылады, ол прото-үнді-еуропалық *ǵʰōm түбірінен – "жер" деген мағынада, бірнеше тармақтарда куәландырылған сөзден шыққан.

Черфос Мартиос, Преста Ота Черфия, Турса Черфия, Турса Йовия

Бұл құдайларға архтың өзін, қауымды және егістіктерді қорғау үшін олардың ықыласына ие болу мақсатында, Игувий цитаделінің тазарту рәсімдерімен байланысты түрлі маңызды жерлерде құрбандықтар шалынады. Праэстота мен екі Турсаға қатысты ырымдар екі жақты әрекетке бағытталған құйымдар жиынтығын қамтиды: Игувин қауымының қауіпсіздігі және оның дәстүрлі жауларын жою мен қуу. Праэстота мен Турсаға қатысты пікірталас тудырған мәселелердің саны аз. Екі теоним латын тіліндегі Iuppiter Praestes, Iuppiter Praestitus, Iuppiter Praestabilis және Lares Praestites сөздерімен сәйкес келеді. Турса – қаланың шекарасын түрлі маңызды жерлерде бейнелейтін Термин құдайына сәйкес келеді: олар Турса Черфия және Турса Иовия (TI I b; VII a) түрлерінде қаланың сыртында және ішінде орналасқан. Мұндай мағына умбрия тіліндегі «шекара» деген мағынаны білдіретін tuder сөзімен байланысты: Турса этруск жазбаларында Tuda деп жазылған, ал әріптер арасындағы d әлсіз rs (яғни ḍ) болып айтылған. Ал Дюмезил, Турсаның функциясына, яғни жауларды қорқытуға және үрей тудыруға қатысты, теонимнің латын тіліндегі terreo, «қорқыту» сөзімен этимологиялық байланысы бар деп санайды (осыған сәйкес tursitu, tremitu VIb 60 сөздерін түсіндіреді). Ғалымдар Черфиос эпитетінің мағынасы және оның теоним екендігі (яғни Черфос Мартиос Марстан бөлек құдай ма) туралы бір пікірге келмейді. Корфинийден табылған жазуда: «Черфи және Семон діни қызметкері» деп жазылған, бұл екі категорияны – черфи және семонды қатар қояды. Черфос көбінесе *ker(s) индоеуропалық түбірімен және латындық теонимдер Ceres және Cerus сөздерімен байланыстырылады. Дегенмен, бұл көзқарас Марстың теологиясы және Римде заң мен қорғаныс саласымен байланысты екі құдай – Юпитер және Семо Санкус Диус Фидиусқа қатысты түсіндіруде қиындықтар тудыруы мүмкін. Георг Виссова мен Дюмезил екеуі де *ker(s) түбірінен шыққандығының нақты емес екенін атап көрсетеді: умбриялық rf тобының rs-ден басқа шығу тегі болуы мүмкін.

Марте Ходи; Хондос Серфиос

Марте мен Хондос осы есімдермен де кездеседі. Мұнда да нақты бір белгі – римдік Heres (немесе Here) Martea есімінен табылады, ол мұрагерлікпен және үй иесі лауазымымен байланысты. Бірақ кейбір ғалымдар бұл есімді латын тіліндегі fodius, «жойғыш» деген сөзбен байланыстырады. Екі құдай да Иовия және Коредиан тоғайларында цитадельді тазалау рәсімінде еркек бұзаулардың құрбандығын қабылдайды; олардың құрбандықтары екі үштік құдайдан кейін, жауларды қарғысқа салудан бұрын соңғы болып ұсынылады. Хондос құдайы II жылғы жазбаларда Иовиос, ал VI жылғы жазбаларда Черфиос есімімен аталады. Бұл факт осы есімдер жергілікті немесе уақытша жағдайларға байланысты алмастырылып қолданылған болуы мүмкін деген сұрақ тудырады. Тағы бір ұқсас мысал – Tursa Çerfia және Tursa Iovia, олар тиісінше помериум сыртында және ішінде кездеседі.

Пуэмонос Пуприкос пен Пуэмонос Пуприкостың весунасы

Бұл құдайлық жұп тек III және IV тақташаларда, ең ежелгі тақташаларда ғана кездеседі. Пуэмонос есімі римдік құдай Помонамен байланысты сияқты; одан ары, оның өзінің аты және Поприкос (Publicus) эпитеті латын құдайы Либерге ұқсас, жалпы ұрықтандыру құдайына меңзеп тұр. Весуна сондай-ақ Марс аймағынан табылған монетада да кездеседі.

Игувиния теонимдеріне қатысты жалпы түсініктер

О. де Казанове Игувиндық теонимдер екі, үш және төрт мүшелі күрделі құралымдар болып көрінеді: олар зат есім мен эпитеттен (мысалы, Хондос Иовиос, Турса Иовиа, Пуэмонос Подприкос), зат есім, иелік сөз тіркесі және эпитеттен (мысалы, Пуэмонос Подприкостың Весунасы) және зат есім, эпитет, иелік сөз тіркесі және эпитеттен (мысалы, Черфиос Мартиостың Престота Черфиясы, Черфиос Мартиостың Турса Черфиясы) тұруы мүмкін. Оның пікірінше, бұл жағдай Римдегі жағдайға ұқсас, онда понтификалдық кітаптарда таза функционалдық құдайлар тіркелген. Бұл құдайлар римдік ғұрып бойынша дұғаларда Геллиус айтқандай шақырылған: "Луа Сатурни, Салация Нептуни, Хора Кирини, Виритес Кирини, Майя Вулкани, Гериес Иунонис, Молес Мартис, Нерио Мартис". Бұл бірліктер – олардың тиісті құдайларының күштерінің нақты бейнесі. Бірақ Игувийдегі жағдай көбірек күрделі және тұрақсыз болып көрінеді, себебі Турса мен Хондос кезекпен Черфиан және Марс, ал Черфиан және Иов болып табылады.

Басқа теонимдер

Кейбір басқа да құдайлар тек агурлық болжамдаудың шектерін (қаланың шектерін қоса алғанда) анықтауда сирек айтылуы себепті белгілі. Бұл теонимдердің көпшілігі рим дінінде танымал. Олар IV 17 және 19-да тиісінше Турса және (болжамды) Хулос, Вестисий (Либазий) – құйым құдайы (латынша Вестамен және Паделламен байланысты болуы мүмкін, (қ. Рим құдайы Пателла), VIa 14-те дән жинаудың құдайы. Асаның deueia сипаттағышы Deueia (VIa 9, 10) Диус, Диа деген атпен аспанға табыну культін білдіруі мүмкін, бұл Римнен тыс Деа Диаға ұқсас (Анчелотти және Серри).

Діни қызметкерлер

Аттидиялық бауырластардың arsfertur (лат. adfertor латын тіліндегі латын сөзінің умбриандық баламасы, яғни "бір нәрсені бір жерге жеткізуші", бұл рәсімдердегі рөлді көрсетеді, pirca arsmatia, салтанатты таяқтың иесі). Басқа аталған лауазымдарға куратор аркаи деп түсіндірілген фратректер, квестор және принвоват, бәлкім агрименсорлар, жақсылықты білдіруші адамның көмекшілері кіреді. III және IV томдарда аутор (auctor) есімді адам еске алынады: бұл термин рәсімді ұйымдастыруға жауапты адамды білдіреді.

Құрбандықтарды қарау

Латын тіліндегі дереккөздер ішкі органдарды пісіруге қатысты этрусктік және римдік әдет-ғұрыптар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Құдайға құрбандық шалу алдында олла экстаристе қайнатылған экста ауликокта, тоскандық экстадан, олардың веруда қуырылып, құрбандық кезінде ішіліс бөлігі желінгенін ерекшелейді. Игувиумдағы кейбір құрбандық рәсімдерінің сипаттамасы ішкі органдарды ожауға тігуді, сондай-ақ құрбандық үстелінде оттың жанында көрсетілген және құдайларға арналып, өртелген просициялардың бар екенін куәландырады.

Айтқан сөзі

Тақташаларда, әсіресе соңғы екеуінде, абыздану тәжірибелері көрсетілген. Оларға praeire verba, яғни арфертур қайталайтын сөздерді айту, legum dictio, үндемеу (silentium) және басқа да жағдайлардан сақтану сияқты абыздануды алу ережелері, augural templum шекараларын белгілеу, nuntiatio, құстардан күтілетін белгілердің пайда болуын хабарлау, отпен әскерді айналып өту кіреді. VIa тақташа абыздану әнімен басталады. VIa 15-18-де құс белгілерін бақылау ережелері келтірілген: бұрын анықталған белгілі бір шекара сызығынан (hondra esto tudero VIa 15) төмен абызданушы parfa (parrha) мен қарғаның даусы мен көрінісін естуі және көруі керек; ал сол сызықтан (supu) жоғары тоқылдақ peiqu және magpie peica көрінуі және естілуі керек.

Топография

Жақында зерттеулер таблеттерде сипатталған рәсімдердің орналасқан жерін анықтауға бағытталды, әсіресе Физиан Арксының орналасқан жерін – Губбионың оңтүстік-батысындағы Монте Ингино тауында нақты анықталды.