Кіріспе
Ескіру – көнеріп, қолданыстан шығу, өткен дәуірге тән болу, жалпы қолданыста болмау немесе пайдалы болмау жағдайы. Биологиялық мағынада қолданылғанда, басқа организмдердің сәйкес бөлігімен салыстырғанда жетілмеген немесе қалыптаспаған күйді білдіреді. Халықаралық стандарт IEC 62402:2019 «Ескіруді басқару» ескіруді «өндірушіден бастапқы талаптарға сәйкес қолжетімді болмай қалуға өту» деп анықтайды. Ескіру көбінесе жаңа, жетілдірілген нұсқа пайда болғанда орын алады, ол ескі нұсқаны сақтау немесе жөндеуге байланысты туындайтын кемшіліктерге қарағанда көп артықшылықтарға ие болады. Ескірген – дегеніміз, бұрын қолданылған, пайдаланудан тоқтатылған немесе көнеріп қалған нәрсе. Әдетте, ескіруге дейін танымалдылықтың біртіндеп төмендеуі байқалады.
Obsolescence is the process of becoming antiquated, out of date, old fashioned, no longer in general use, or no longer useful, or the condition of being in such a state. When used in a biological sense, it means imperfect or rudimentary when compared with the corresponding part of other organisms. The international standard IEC 62402:2019 Obsolescence Management defines obsolescence as the "transition from available to unavailable from the manufacturer in accordance with the original specification". Obsolescence frequently occurs because a replacement has become available that has, in sum, more advantages compared to the disadvantages incurred by maintaining or repairing the original. Obsolete also refers to something that is already disused or discarded, or antiquated. Typically, obsolescence is preceded by a gradual decline in popularity.
Салдарлар
Технологиялық өзгерістердің қарқыны жаңа компоненттерді әзірлеуге және нарыққа шығару жылдамдығын арттыруға себеп болады. Осының салдарынан барлық компоненттердің өндіріс әдістері мен олардың нарықта қолжетімділігі күрт өзгерді. Өнеркәсіптің дамитын саласы өнімдердің қызмет ету мерзімі қажетті компоненттердің қызмет ету мерзімімен үйлеспейтін мәселелерге тап болып отыр. Бұл мәселе ескіру деп аталады, яғни бөлшек бастапқы өндірушіден енді қолжетімді болмай қалған жағдайы. Ескіру мәселесі ең көп электроника саласында кездеседі, онда микроэлектрондық бөлшектерді сатып алу мерзімі көбінесе оларды пайдаланатын өнімдердің өндіріс және қолдау қызмет ету мерзімінен әлдеқайда қысқа болады. Дегенмен, ескіру электрондық компоненттерден бөлек материалдар, маталар және механикалық бөлшектерге де қатысты. Сонымен қатар, ескіру бағдарламалық жасақтама, техникалық талаптар, стандарттар, өндіріс процестері және адамдық біліктер сияқты материалдық емес ресурстар үшін де пайда болады. Ескіруді жедел басқаруды енгізу және іске қосу өте маңызды, бұл залал мен қыруар шығындарды азайту және болдырмау үшін қажет.
Техникалық ескіру
Техникалық ескіру әдетте жаңа өнім немесе технология ескісін ығыстырған кезде пайда болады және жаңа технологияны пайдалану артық көріледі. Ескі технологияларды жаңаларымен алмастырудың тарихи мысалдары: қоланың қол құралдарында шақ тастың орнын басуы, DVD-нің видеокассеталарды ығыстыруы және телеграфтың орнына телефонның пайда болуы. Шағын масштабта, белгілі бір өнім жаңа нұсқасымен ауыстырылғанда ескіруі мүмкін. Көптеген компьютерлік өнімдер осылай ескіреді. Мысалы, орталық процессорлар (CPU) жиі жаңа, жылдам үлгілерге ауысады. Дерек форматтарының жылдам ескіруі, олармен бірге қолдау аппараттық және бағдарламалық жасақтамасы маңызды ақпараттың жоғалуына әкелуі мүмкін, бұл процесс цифрлық ескіру деп аталады. Көп жағдайда жаңа технология ескіні толыққанды алмастырмайды, себебі ескі технология белгілі бір қолданыстарда әлі де пайдалы. Мысалы, транзисторлар 1960 жылдары теледидар және радио қабылдағыштардағы вакуумдық түтіктерді алмастырды, бірақ вакуумдық түтіктер жоғары қуатты хабар таратушыларда қолданыла берді, өйткені сол қуат деңгейіне арналған транзисторлар болған жоқ. Күні бүгінге дейін, бұрын бір түтік қажет болған жұмысты атқару үшін бірнеше транзистор қолдануға тура келеді. Өнімді өндіру немесе тіпті жөндеу үшін қажетті қосымша технологиялар қолжетімсіз болғанда өнімдер ескіруі мүмкін. Мысалы, көптеген интегралды схемалар, соның ішінде процессорлар, жад және тіпті қарапайым логикалық чиптер енді шығарылмайды, себебі технология ығыстырылды, бастапқы әзірлеушісі бизнестен шықты немесе бәсекелес оларды сатып алып, бәсекелестікті жою үшін өнімдерін тоқтатты. Мұндай мәселелерді шешу үшін өнімді қайта әзірлеу көбінесе тиімсіз, өйткені оның жалпы функционалдығы мен баға/өнімділік көрсеткіші әдетте сол кезде ығыстырылған болады. Кейбір өнімдер толықтыратын өнімдердегі өзгерістерге байланысты технологиялық тұрғыдан ескіреді, нәтижесінде алғашқы өнімнің қажеттілігі жоғалады. Мысалы, адамдар көлікпен жүре бастағанда, атқа жегілген арбаларға арналған қамшылардың қажеттілігі болмай қалды.
Функционалдық ескіру
Бұйымдар өздерінің жасалған мақсатын тиісті деңгейде орындай алмай қалғанда функционалдық тұрғыдан ескіреді. Мысалы, теориялық тұрғыдан Avro Lancaster ұшағын заманауи JDAM бомбаларын тасымалдауға бейімдеуге болады, бірақ заманауи әуе қорғанысына қарсы тиімді қолданылатын жағдайлар өте сирек болады, сондықтан ол іс жүзінде қолдануға жарамсыз. Өндірушілер мен жөндеу компаниялары әдетте өнімдер ескіргеннен кейін оларға қолдау көрсетуді тоқтатады, себебі өндіріс желілерін сақтап тұру және пайдаланушылар саны азайғанда қосалқы бөлшектерді жинақтау тиімсіз болады. Бұл қосалқы бөлшектердің және жөндеуге қажет білікті мамандардың жетіспеуіне алып келеді, соның салдарынан ескірген өнімдерді күтіп ұстау құны артады. Нәтижесінде, ескі технологияны қолдану өте қымбатқа түседі.
Архитектуралық ескіру
"Ескіру" термині алғаш рет 1910 жылы салынған ортаға қатысты қолданылды, американдық көкжайлардың құнының күрт төмендеуін түсіндіру мақсатында. Нью-Йорк инженері Реджинальд П. Болтон бұл құбылысты "жаңа және жақсырақ нәрсе ескісінен озып кетуімен" байланыстырды және әртүрлі типтегі ғимараттардың сәулеттік қызмет ету мерзімін есептеп, олардың ескіруіне жуықтап келе жатқан уақытын шамамен анықтауға тырысты.
Жоспарланған ескіру
Кейде маркетологтар өнімдер стратегиясына сәндік ескіруді (құрылғының пайдалылығын жоғалтуын) әдейі енгізеді, мақсаты – қайта сатып алу аралығын қысқарту арқылы ұзақ мерзімді сату көлемін ұлғайту. Мысалы, тұтынушыларды бес жыл ішінде ауыстыруға итермелеу үшін, сатып алынғаннан кейін бес жыл ішінде тозығына жетіп, істен шығатын құрылғыны жасау.
Қордың ескіруі
Тауардың ескіруі бөлшек саудагерлер мен басқа да сатушылар күткен болашақ сату үшін қор ұстағанда, бірақ олардың іске асуы күтілгеннен кешігіп қалғанда пайда болады. Артық қор сақтау немесе болашақ сұранысты дұрыс болжамау өнімнің ескіру қаупін арттырады және ұйымның ақша ағынына зиян келтіреді. Компаниялар осы мәселені мерзімді түрде тауарды санаумен бірге, қай тауарлар баяу сатылып жатыр немесе мүлдем сатылмағандарын анықтау арқылы шеше алады.
Стильдің ескіруі
Егер бір өнім сәннен шығып, қажеттілігін жойса, оның стилі ескіреді. Мысалы, кең етікті джинсы; бұл киім әлі де толыққанды қолданылуы мүмкін, бірақ стильдік бағыттар кең етікті кесімнен бас тартып кеткендіктен енді сұранысқа ие емес. "Сән айналымы" салдарынан стильдік жағынан ескірген өнімдер кейде қайтадан танымал болып, ескіруін тоқтатуы мүмкін. Мысалы, 1980-ші жылдары танымал болған "қышқыл бояу" джинсы 1990-шы жылдардың ортасы мен соңында стильдік жағынан ескірген, ал 2000-ші жылдары танымалдылығын қайта тапты.
Ескіруді басқару
Ескіруді басқару, сонымен қатар "Өндіріс көздерінің азаюы және материал жетіспеушілігі" (DMSMS) деп те аталады, ол ескірудің салдарынан туындайтын мәселелерді азайтуға бағытталған іс-қимылдар жиынтығы ретінде анықталады. Бұл іс-қимылдарға соңғы партияны сатып алу, өмір бойына сатып алу және ескіруді қадағалау кіруі мүмкін.