Кіріспе
Бразилиялық жарыс жүргізушісі (туған 1946)
Эмерсон Фиттипальди (туған 12 желтоқсан 1946) – бразилиялық бұрынғы автомобиль жарысы жүргізушісі, Формула-1 әлем чемпионатында және Индианаполис 500-де екі реттен, ал CART чемпионатында бір рет жеңімпаз атанған. Формула-2-ден көтерілген Фиттипальди 1970 жылғы Ұлыбритания Гран-приінде Team Lotus командасы үшін үшінші жүргізуші ретінде жарысқа қатысты. 1970 жылғы Италия Гран-приінде Жохен Риндт қаза болғаннан кейін бразилиялық Lotus командасының бас жүргізушісіне айналды, ол кезде ол бес Гран-приге қана қатысқан болатын. Lotus командасымен үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, 1972 жылы 25 жасында Әлем чемпионы атанды. Ол кезде ол Формула-1 тарихындағы ең жас әлем чемпионы болды және бұл рекордті 33 жыл бойы сақтап қалды. Кейін 1974 жылы McLaren командасына өтіп, тағы да чемпион атанды және McLaren командасының тұңғыш Конструкторлар чемпионатында жеңіске жетуіне көмектесті. 1976 жылғы маусымға дейін ағасының Fittipaldi Automotive командасына ауысып, оның орнына Джеймс Хант келді. Формула-1-дегі соңғы жылдары Фиттипальдидің машиналары жеңіске жеткілікті деңгейде бәсекеге қабілетті болмағандықтан, үлкен жетістіктерге жете алмады. 1980 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін тағы екі мәрте жүлделі орынға ие болды. Формула-1 мансабынан кейін Фиттипальди американдық CART сериясына өтті, онда көптеген жетістіктерге қол жеткізіп, 1989 жылы CART титулын жеңіп алды, сондай-ақ 1989 және 1993 жылдары Индианаполис 500 жарысында екі рет жеңіске жетті. 1996 жылы Indy Car жарысынан зейнеткерлікке шыққаннан бері Фиттипальди тек қана кейде жарысқа қатысады. 2008 жылы ол тарихта өзінің құрметіне аталған Corvette өндірістік машинасына ие болған үш адамның бірі болды. 67 жасында ол 2014 жылы Сан-Паулуде өткен 6 сағаттық жарысқа қатысты.
Ерте өмір
Эмерсон Фиттипальди Бразилияның Сан-Паулу қаласында дүниеге келген. Ол белгілі итальяндық бразилиялық автоспорт журналисі және радио комментаторы Уилсон Фиттипальди Ср мен оның әйелі Йозефа "Юзи" Войцеховсканың кіші ұлы, Йозефа Санкт-Петербургтен келген поляк және орыс текті иммигрант. Ол американдық жазушы және философ Ральф Уолдо Эмерсонның құрметіне аталған. Оның ата-анасы екеуі де Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай серийдік автомобильдерде жарысқан, ал Уилсон Ср 1949 жылғы итальяндық Миле Мильядан шабыт алып, 1956 жылы Сан-Паулуда өткен алғашқы Миль Мильхас жарысын ұйымдастырған. Эмерсон және оның ағасы Уилсон бала кезінен автоспортқа әуес болған.
Карьералық тарихы
14 жасында Фиттипальди мотоциклдермен жарысты, ал 16 жасында гидропландармен. Бір күні жарыс кезінде оның ағасы Уилсон желдің соққысынан аударылып, төңкерілді. Уилсон апаттан жарақаттанбады, бірақ бұл оқиға Фиттипальди бауырластардың қайық жарыстарында қатысуын тоқтатып, құрлықтағы көліктер жарысына толыққанды назар аударуға түрткі болды. 1967 жылы Фиттипальди 20 жасында Volkswagen Karmann Ghia көлігімен Интерлагостың 6 сағаттық жарысын жеңіп алды, ал бір жылдан кейін Порту-Алегридегі 12 сағаттық жарыста да жеңіске жетті. Олар Formula Vee жарыстарына көшті және ата-аналарымен бірге компания құрды. Формула көліктеріндегі екінші маусымында Фиттипальди 21 жасында Бразилияның Formula Vee чемпионатында жеңімпаз атанды. 1969 жылы ол үш айдың ішінде команда иелеріне өз талантын көрсету мақсатымен Еуропаға кетті. Формула Фордтағы бірнеше мәрте құрметті орындарға ие болғаннан кейін, Фиттипальди Джим Расселл Драйвинг Мектебінің Формула 3 командасымен оқытылды, сосын жұмысқа қабылданды. Jim Russell Lotus 59 көлігімен MCD Lombard Чемпионатында ол тоғыз F3 жарысын жеңіп, 1969 жылғы чемпион атанды.
Екінші формула
1966 жылы Фиттипальди Lotus 59B машинасымен жарысқа қатысқан, Lotus командасының жартылай зауыттық Team Bardahl құрамына қосылып, F2 класына көтерілді. Ол сегіз жарыстық маусымда алты рет ұпай жинап, төрт рет құрметті үштіктің ішіне кірді, нәтижесінде Клей Регаццони мен Дерек Беллден кейін үшінші орынды иеленді. Бұл нәтиже серияға жаңа келген пилот үшін өте әсерлі болғанымен, сол жылы назар Формула-1-дегі оның қатысуына ауды.
Лотос (1970 1973)
1968 жылы Cosworth DFV қозғалтқышы мен Lotus 49/49B машиналарын табысымен, Team Lotus командасы спонсорлық қаражаттың көп түсуіне байланысты F1 командаларының бірі ретінде жақсы беделге ие болды. Колин Чапман командадағы үшінші орынды жас пилоттарды сынау үшін чемпионат жарыстарында пайдаланды. Бұл команданың дәстүріне, чемпионат емес F1 жарыстарын осы мақсатта қолданудан өзгеше еді. 1970 жылдың басында үшінші орын Алекс Солер Ройгке берілді, ал шілдедегі британ Гран-присінен бастап Фиттипальдиге, ал Джохен Риндт пен Джон Майлз тұрақты пилоттар болды. Фиттипальди келесі Германия Гран-присінде үшінші нөмірлі пилот ретінде төртінші орынды иеленді, онда бірінші нөмірлі Жохен Риндт жеңіске жетті, ал екінші нөмірлі Джон Майлз жарыстан шықты. Жохен Риндт қыркүйек айында Монцада қаза тапқаннан кейін Team Lotus командасының маусымдық жоспарлары күрт өзгерді, ол постұймдық чемпионатты жеңіп алған жалғыз пилот атанды. Джон Майлз та командадан кетіп, Фиттипальди АҚШ Гран-присінде өзінің бесінші F1 жарысында Lotus командасының бірінші нөмірлі пилоты болды, ал оның серіктері Рейне Виссель мен Пит Лавли болды. Фиттипальди бұл міндетке лайықты екенін дәлелдеді және Риндттен кейінгі алғашқы жарыста Lotus үшін жеңіске жетті. 1971 жылы Lotus командасының жетекші пилоты болған толық жылында Фиттипальди пилоттар чемпионатында алтыншы орынды иеленді, команда алдыңғы маусымдағы Lotus 72-ні одан әрі жетілдірді. Барлық уақыттағы ең ұлы Формула-1 дизайны деп саналатын Lotus 72D машинасымен қаруланған Фиттипальди 1972 жылы үстемдік танытты, 11 жарыстың бесеуінде жеңіске жетіп, F1 пилоттар чемпионатында жеңіске жетті. 25 жасында ол сол кезде F1 тарихындағы ең жас чемпион атанды. 1973 жылы ол қайтадан жеңіске жете алатын сияқты көрінді. 72D машинасымен төрттен үш жарыста жеңіске жеткеннен кейін, ол жылдың ортасында ұсынылған жаңа 72E машинасымен күресуге мәжбүр болды. Нәтижесінде, өткен жылғы жағдай керісінше болды, Стюарт пилоттар чемпионатында Фиттипальдиді жеңіп шықты.
Макларен (1974-1975)
Фиттипальди "Лотос" командасынан шығып, перспективалы "Макларен" командасымен келісім шарт жасасты. Өте тиімді McLaren M23 машинасымен жүргізіп, ол 1974 жылы үш рет жеңіске жетті, тағы төрт рет жүлделі үштіктің қатарына іледі және екінші чемпионатын үшін шарықатты бәсекеде Клей Регаццониді басып өтті. Келесі маусымда ол тағы екі жеңіс пен төрт жүлделі орынды қанағат етті, бірақ үстемдік құрған Ники Лаудадан кейін екінші орынға табан тіреді.
Фиттипальди (1976-1980 жылдар)
Алайда, өзінің F1 табысының шыңында Фиттипальди бәрін таң қалдырып, McLaren командасынан ағасы Уилсон Фиттипальдидің Copersucar демеушілігімен жұмыс істейтін Fittipaldi Automotive командасына өтті. Ол командада бес маусым өтті, бірақ ең жақсы нәтижесі екінші орын болды. Фиттипальди 1980 жылдың соңында жарыстан кетуге шешім қабылдады. Кейін ол Формула-1-дегі соңғы екі жылының өте бақытсыз болғанын айтты: "Мен команданың жұмысын жақсартуға тырысып, мәселелерге тым көп араластым, соның салдарынан отбасыма және жеке өміріме көңіл бөлмедім", дегенмен ол бұл кезде көптеген әріптестерінің қаза болуын себеп ретінде көрсеткен. Ол 33 жаста болғанмен, он жылдан бері Формула-1 жарыстарында қатысып келеді. Сол жылы соңғы он жарыстың жетісінде финиш сызығын кесіп өте алмады және бірнеше рет финндық командаласы Кекке Росберг (келешекте чемпион болатын) озып кетті. Ол ағасымен бірге команда басқаруға көшті. Команда тағы екі жыл бойы аз көлемдегі демеушілікпен күресіп, 1982 жылдың соңында банкротқа ұшырады.
CART
1980 жылы F1 командасынан кеткеннен кейін Фиттипальди төрт жыл бойы үлкен жарыстардан демалды. 1984 жылы 37 жастағы Фиттипальди американдық CART сериясында тұңғыш рет қатысты. Ол алғашқы маусымын IndyCars-қа бейімделумен өткізді, екі команда үшін жарысқаннан кейін жарақат алған Чип Ганассидің орнына Патрик Рейсингке қосылды. Фиттипальди өзінің алғашқы жеңісін 1985 жылы Мичиган 500 жарысында тойлады. Фиттипальди Патрик Рейсингпен бес жыл бірге жұмыс істеді, жалпы есепте алты жеңіске қол жеткізді. 1989 жылы Фиттипальди бес рет жеңіске жетті, қатысқан барлық жарыста алғашқы бестікке кірді және CART чемпионы атанды. Оның жеңістерінің ішінде 1989 жылғы Индианаполис 500 жарысындағы үлкен жетістігі болды, онда ол 200 айналымның 158-ін бастап, екі айналыммен жеңіске жетті, бірақ бұл жеңіс жарыстың соңғы айналымдарында Аль Унсер-младшиймен болған тартысқа дейін күмәнді болды. Унсер жарыстың соңында қайта бастағаннан кейін Фиттипальдиді қуып жетіп, 196-шы айналымда оны озып кетті. Үш айналымнан кейін Фиттипальди жол бойындағы көліктерді пайдаланып, Унсермен бірге кері қарай жүрді. Екі жүргізуші де жол бергісі келмеді, екі көлік те үшінші бұрылысты қатар өтетін кезде дөңгелектеріне тиді. Унсердің машинасы бақылаудан шығып, сыртқы қабырғаға соқтығысты, ал Фиттипальди машинасының бағытын сақтап, жүре берді. Оқиғаға қарамастан, Унсер Фиттипальдидің соңғы айналымда өтіп бара жатқанда ішкі алаңнан қолдау көрсетті. Роджер Пенске Фиттипальдиді 1990 жылы өзінің жарыс командасына шақырды, ол CART-тегі үздік жүргізушілердің қатарында болды және Пенскемен алты жыл қатарынан кем дегенде бір жарыста жеңіске жетті. Бірақ сәуіксіздік болмаса, ол үш рет қатарынан Индианаполис 500 жарысын жеңуі мүмкін еді, 1990 жылы шиналары жарылып, 1991 жылы беріліс қорабы бұзылып, екеуі де жетекшілік еткен кезде. 1993 жылы ол 185-ші айналымда Формула-1 әлем чемпионы Найджел Манселлді озып, қалған уақытта көшбасшылықты сақтап, екінші Индианаполис 500 жеңісін қосты. Жарыс барысында ол Индианаполис жеңіс алаңындағы дәстүрді бұзып, дәстүрлі сүт бөтелкесінен бұрын апельсин шырынын ішті. Ол 1936 (және 1956) жылы дәстүр құрылғаннан бері Индианаполисте сүт ішпеген екінші жүргізуші болды. Фиттипальди өзінің туған Бразилиясында бірнеше апельсин бақшаларына ие болды және цитрус өнеркәсібін дамытуды қалады. Жанкүйерлердің реакциясы дәстүрді бұзуға қарсы болды, бірақ Фиттипальди көп ұзамай сүт ішті. Шырын ішкені үшін Фиттипальди жеңімпаздың сыйлығынан 5000 доллар төледі және Америка Сүт Өнімдері Қауымдастығынан кешірім сұрады. Сүт туралы жағымсыз пікірлерге байланысты, ол бір аптадан кейін американдық сүт өнеркәсібінің орталығы Милуокиде сыналды. Кейінгі жылдары көптеген жанкүйерлер оған наразылық білдіре берді. Сұхбаттарында Фиттипальди өз әрекетін түсіндіріп, содан кейін туған теріс пікірлер үшін кешірім сұрады. Фиттипальди 2008 жылы Индианаполис 500 жарысында Chevrolet Corvette Pace Car машинасын жүргізу үшін Индианаполиске оралды. 15 жыл өткеніне қарамастан, ол парадтық айналымдар кезінде кейбір жанкүйерлерден қайтадан әзілдер мен наразылықтарды естіді. 1994 жылдың мамыр айында Фиттипальди өзінің жақын досы, сондай-ақ Бразилияның тумасы және бұрынғы Формула-1 чемпионы Айртон Сенна апатта қаза болғаннан кейін Индианаполис 500 жарысының жаттығу сессиясын өткізіп жіберді. Фиттипальди Сеннаның жерлеу рәсімі кезінде Джеки Стюарт, Ален Прост және басқа да бірнеше F1 әлем чемпиондарымен бірге табытты көтергендердің бірі болды. Фиттипальди үшінші 500 жарысын жеңуге жақын болды, бірақ жарысқа 15 айналым қалғанда командаласы Унсер-младшийге қарағанда бір айналымға басымдықпен жүрген кезде 4-ші бұрылыстың қабырғасына тиді. 50 жасқа жақындаған Фиттипальди 1996 жылы Мичиган халықаралық жылдамдық трассасында жарақат алған кезде әлі де CART-те жарысқаннан кейін мансабын аяқтады. Фиттипальди жарақаттан кейін серияға жүргізуші ретінде оралмады. Фиттипальди өзінің CART мансабын 22 жеңіспен аяқтады. 2003 жылы ол CART-ке команда иесі ретінде оралды.
Кейінгі мансап
Фиттипальди Бразилияның А1 ГР командасының басшысы қызметін атқарды. 2005 жылы Фиттипальди Оңтүстік Африкадағы Кьяламиде өткен Гран-при Мастерс жарысына күтпеген оралып, бәсекеге қайта қатысты, бұл жарыста әріптес F1 жүргізушісі Найджел Манселлден кейін екінші орынды иеленді. 2008 жылы Эмерсон және оның інісі Уилсон WB Motorsports командасы үшін Porsche 997 GT3 көлігін жүргізіп, Бразилия GT3 чемпионатына қатысты. 2011 жылы ол әлеуметтік желілерді пайдалана бастады және Motorsport.com төрағасы болды. 2013 жылы ол McLaren ресми сайтында ай сайынғы блог жазуды бастады.
Марапаттар
2001 жылы ол Америка Мотор спортының Даңқ залына енгізілді. Фиттипальди 2004 жылы Индианаполис Мотор Спидвейінің Даңқ залына енгізілді.
Өмір
1997 жылдың қыркүйегінде Мичиган халықаралық автотрассасында бір жыл бұрын болған апаттан жазылып жатқанда, ол жеке ұшағымен Сан-Паулу штатындағы апельсин бағының үстінен ұшып бара жатты. Ұшақ қуатын жоғалтып, жерге құлап, оған ауыр арқа жарақаттарын келтірді. Фиттипальди бір жыл бұрын христиан дініне өткенімен, апаттан кейін оның сенімі нығайып, күшейді. Фиттипальди – пресвитериандық дәстүріндегі протестант. Ол The Beatles тобының гитарисі Джордж Харрисонмен дос болды және 2001 жылдың қарашасында Харрисон қайтыс болғанға дейін оның жанында болды. 2016 жылы Фиттипальди Fittipaldi Motors компаниясын құрды, сондай-ақ Pininfarina және HWA AG компанияларымен бірлесіп, өзінің алғашқы спорттық автомобиль жобасын – Fittipaldi EF7 моделін жасады, бірақ бұл машина ешқашан сериялық өндіріске шығарылмады. 2022 жылдың тамызында Фиттипальди Италия Сенатына Оңтүстік Америка шетелдік сайлау округінен үміткер болып тіркелді, Италияның бауырлары саяси партиясынан сайлауға түсті, бірақ бір айдан кейін 2022 жылғы итальяндық парламент сайлауында итальян-аргентиналық Марио Боргезе жеңіске жетті.