Кіріспе
Самоа экономикасы ауыл шаруашылығы экспорты, дамуға көмек және шетелден жеке қаржыландыруға тәуелді. Ел қатты дауылдарға, жер сілкіністеріне және цунамилерге осал. Ауыл шаруашылығы еңбек күшінің үштен екісін жұмыспен қамтиды және экспорттың 9% құрайды, оның ішінде кокос кремі, кокос майы және копра өнімдері бар. Ірі автомобильдік сым жинау зауытынан басқа, өңдеу секторы көбінесе ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдейді. Туризм дамып келе жатқан сала; 1996 жылы аралдарға 70 000-нан астам, ал 2014 жылы 120 000 турист келді. Самоа үкіметі қаржы секторының дерегуляциясын, инвестицияларды ынталандыруды және фискалдық тәртіпті сақтауды қалайды. Сарапшылар еңбек нарығының икемділігін болашақ экономикалық дамудың маңызды факторы деп санайды.
The economy of Samoa is dependent on agricultural exports, development aid and private financing from overseas. The country is vulnerable to devastating storms, earthquakes, tsunamis. Agriculture employs two thirds of the labor force, and furnishes 9% of exports, featuring coconut cream, coconut oil and copra. Outside a large automotive wire harness factory, the manufacturing sector mainly processes agricultural products. Tourism is an expanding sector; more than 70,000 tourists visited the islands in 1996 and 120,000 in 2014. The Samoan Government has called for deregulation of the financial sector, encouragement of investment, and continued fiscal discipline. Observers point to the flexibility of the labor market as a basic strength factor for future economic advances.
Сауда
Жаңа Зеландия Самоаның басты сауда серіктесі болып табылады, әдетте импорттың 35%-дан 40%-ын қамтамасыз етеді және экспорттың 45%-50%-ын сатып алады. Австралия, Америка Самоасы, АҚШ және Фиджи да маңызды сауда серіктестері болып табылады. Оның негізгі импорты – азық-түлік және сусындар, өнеркәсіптік жабдықтар мен отын. Алғашқы сектор (ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық аулау) еңбек күшінің үштен екі бөлігін жұмыспен қамтиды және ЖІӨ-нің 17%-ын құрайды. Самоаның басты экспорт тауарлары – тазартылған мұнай, балық және кокос өнімдері. Балық аулау Самоа суларында белгілі бір табысқа жетті, бірақ ең ірі балық өнеркәсібі (Van Camp және StarKist басқаратын) Америка Самоасында орналасқан. StarKist Management компаниясы 2002 жылға қарай Асауда қатты мұздатқыш жобасын іске қосатынын хабарлады. Бұл жаңалық StarKist-тің Самоаға көшу ниетіне қатысты күдіктерді сейілтті. Асаудағы мұздатқышпен жұмыс істеу бұл ауылды қайта жандандыруға үміттеніледі.
Традициялық емес табыс көздері
Самоа жыл сайын шетелден маңызды қаржылық көмек алады. Шетелде тұратын 100 000-нан астам самоалық екі түрлі кіріс көзімен қамтамасыз етеді. Олардың тікелей ақшалай жіберулері соңғы кезде жылына 12,1 миллион долларды құрады және олар барлық туристік сапарлардың жартысынан астамын құрайды. Шетелдік қауымдастықтан басқа, Самоа Қытай, Жапония, Австралия және Жаңа Зеландия бастаған көздерден жыл сайын шамамен 28 миллион доллар ресми даму көмегін алады. Осы үш кіріс көзі – туризм, жеке трансферттер және ресми трансферттер – Самоаға тұрақты түрде үлкен сауда дефицитін жабуға мүмкіндік береді. 1960 жылдардың соңында Potlatch Forests, Inc. (АҚШ компаниясы) Савайидің солтүстік жағалауындағы Асаудағы порт пен әуежайды жаңартып, тропикалық қатты ағаштарды жинау үшін Samoa Forest Products атты орман шаруашылығын құрды. Potlatch заманауи пилорамаға шамамен 2,5 миллион АҚШ доллары, ал бірнеше жыл бойы электр қуаты, су және жолдарды салуға тағы 6 миллион АҚШ доллары инвестициялады. Асау, Potlatch пилорамалары мен Samoa Forest Products компаниясымен бірге, 1960 және 1970 жылдары Савайидің ең қарбалас аймақтарының бірі болды; алайда, Potlatch компаниясының кетуі және пилораманың қысқартылуы Асауды соңғы жылдары көшпенді қалашыққа айналдырды.
Өңдеу
2017 жылға дейін өндіріс ЖІӨ-нің төрттен бір бөлігінен астам құрады, бірақ жұмыс күшінің 6%-дан кемін жұмыспен қамтыды. Ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорын – Язаки Самоа, жапондық компания, Австралияға экспорттау үшін автомобильдерге арналған сым жинақтарын өңдеді. Язаки зауытында 2000-нан астам жұмысшы жұмыс істеді және ол өңдеу секторының жалпы өнімінің 20%-дан астам бөлігін құрады. Жылдық таза түсімдер 1,5 миллион доллардан 3,03 миллион долларға дейін болды, бірақ Язакиден жіберілген тауарлар қызметтерге (экспорттық өңдеу) жатқызылды және сондықтан ресми түрде тауар экспорты ретінде тіркелмеді. Язаки Самоа 2017 жылы жабылды, бірақ сол жылы Жаңа Зеландиялық Fero компаниясы, сым жинақтарын өндіретін, Язаки пайдаланған сол зауытта орналасты.
Табиғи апаттар
1990 жылдардың басында болған үш табиғи апаттың салдары онжылдықтың ортасына қарай еңсерілді, бірақ аймақтық экономикалық төмендеуге байланысты экономикалық өсім қайтадан баяулады. Ұзақ мерзімді даму туристік инфрақұрылымды жаңартуға, шетелдік инвестицияларды тартуға және экономиканы одан әртараптандыруға байланысты. 1990 жылдардың басында Самоаға екі ірі циклон шапты. 1990 жылдың ақпанында «Офа» циклоны салдарынан шамамен 10 мың арал тұрғыны үйсіз қалды; ал 1991 жылдың желтоқсанында «Валь» циклоны 13 адамның қаза болуына және жүздеген миллион долларлық зиянға әкелді. Осының нәтижесінде 1989 жылдан 1991 жылға дейін жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шамамен 50% төмендеді. Осы оқиғалар және Самоаның теңіз деңгейінен төмен жатқан арал мемлекеті ретіндегі орналасуы жаһандық климаттың өзгеруіне қатысты алаңдаушылығын күшейтті. 1994 жылы таро жапырағының қурауы және ұлттық әуе компаниясы «Polynesian Airlines» компаниясының құлдырауы салдарынан қосымша экономикалық қиындықтар туындады. Таро – түбірлі дақыл, дәстүрлі түрде Самоаның ең ірі экспорты болып келді және 1993 жылы барлық экспорттық кірістің жартысынан астамын құрады. Бірақ саңырауқұлақтың зиянды әсерінен өсімдіктер қырылды, содан бері 1994 жылдан бастап таро экспорты экспорттық кірістің 1% -дан азын құрады. «Polynesian Airlines» 1994 жылы қаржылық дағдарысқа ұшырады, бұл туристік индустрияны бұзып, нәтижесінде үкіметтен көмек қажет болды. Үкімет бұл жағдайға жол салу және циклоннан кейінгі инфрақұрылымды жөндеу бойынша үлкен бағдарлама арқылы жауап берді. Валюталық бақылауды либерализациялауды қоса алғанда, экономикалық реформалар күшейтілді. 1995 және 1996 жылдары ЖІӨ өсімі 6% -дан асып түсті, бірақ онжылдықтың соңында қайтадан баяулады.
Болашақ перспективалары
1994 жылы таро экспортының құлдырауы Самоаның экспорттық өнімдері мен нарықтарын шамалы түрде әртараптандырудың күтпеген салдарына әкелді. Таро жапырағының қурауына дейін Самоа экспорты тародан (1,1 миллион доллар), кокос майынан (540 000 доллар) және «басқа» (350 000 доллар) өнімдерінен тұрды. Экспорттың 90 пайызы Тынық мұхиты аймағына, ал бар болғаны 1 пайызы Еуропаға жөнелтілді. Тароға балама іздеуге мәжбүр болған Самоа экспорттаушылары копра, кокос майы және балық өндірісін күрт арттырды. 1993 жылы экспорттан түскен кірісі 100 мың доллардан аспаған бұл үш өнімнің жалпы сомасы қазір 3,8 миллион доллардан асады. Тынық мұхиты нарықтарынан Еуропа нарықтарына қарай белгілі бір ауысым болды, қазір Еуропа Самоа экспортының шамамен 15 пайызын қабылдайды. Самоа экспорты әлі де кокос өнімдеріне (2,36 миллион долларлық копра, копра ұны, кокос майы және кокос майы) және балыққа (1,51 миллион доллар) шоғырланған, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда әртараптанды.
Туризм
1972 жылы Самоаға 85 000-нан астам турист келді, бұл жергілікті экономикаға 12 миллион доллардан астам үлесті. Олардың үштен бірі Америка Самоасынан, 28 пайызы Жаңа Зеландиядан, ал 11 пайызы АҚШ-тан келді. 2000 жылы туристер саны артып, Оңтүстік Тынық мұхитындағы Фиджидегі саяси жағдайдан қашып, Самоаға сапар шеккендердің көбеюіне байланысты өсті. 2007–2016 жылдар аралығында туризмнің саны мен кірісі екі еседен астамға өсті. 2007 жылы Самоаға 122 000, ал 2016 жылы 145 176 турист келді. Олардың 46 пайызы Жаңа Зеландиядан, 20 пайызы Австралиядан және 7 пайызы АҚШ-тан келді. Шетелде тұратын самоалықтар барлық туристердің шамамен 33 пайызын құрады. 2020 жылы COVID-19 пандемиясына жауап ретінде Самоа барлық халықаралық рейстерді тоқтатты. Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің жартысынан астамын құрайды және еңбекке қабілетті халықтың шамамен 30 пайызын жұмыспен қамтамасыз етеді.