Көне Этруск қаласы Вейи: Тарих және қазбалар

Кіріспе

Veii (сонымен қатар Veius;) – Италияның Этрурияның оңтүстік шекарасында және Римнің солтүстік-батысында орналасқан ежелгі Этрус қаласы. Қазір ол Рим коммунасының Изола-Фарнезе қаласында орналасқан. Веи қала-мемлекетіне байланысты көптеген басқа да орындар солтүстікке қарай Формеллода орналасқан. Формелло атауы Вейандықтар алғаш құрған дренаж арналарынан шыққан. Веи Этрус лигасының ең бай қаласы болды. Ол 300 жылдан астам уақыт бойы Рим патшалығымен, кейіннен республикамен соғысып, одақтасып келді. Ақырында б.з.д. 396 жылы Веи шайқасында римдік генерал Камилл әскеріне жеңілді. Веи римдіктер басып алғаннан кейін де қоныстанды. Қазіргі уақытта бұл жер 1997 жылы Лацио аймақтық билігі құрған Veio паркінің қорғалатын аймағы болып табылады.

Веи қаласы

Веи қаласы негізінен туф үстіртінде орналасқан. Вальчетта өзені бірнеше шақырым шығысқа қарай ағып, Лабароның оңтүстік жағында Тибр өзеніне қосылады. Веи аумағына осы аймақ та кірген. Тибрге жақын орналасуы және ішкі аймаққа қарай сауда жолы – болашақ Виа Фламинианың пайда болуы, оның өркендеуіне ықпал етті. Веиліктер көршілес Грекиямен, сондай-ақ Левант аймағын құраған финикиялықтармен сауда жасағаны мәлім. Қазба жұмыстары барысында б.з.б. 8 ғасырға дейін сонатын грек керамикасының көптеген сынықтары табылған. Өзен Веиге байлық пен молшылық әкелгенімен, Лациумды басып алу үшін Риммен бәсекелестікке де түсірді. Қаланың ең үлкен және ең құрметті ғибадатханасы Юнонаға арналған. Ең ірі көрінетін ескерткіш – қала сыртындағы маңызды жол бойында орналасқан (қазіргі Портоначчо) б.з.б. 7 ғасырға дейін сонатын Минерваның қасиетті орны. Веи халқы б.з.б. 7 ғасырға дейін байлыққа ие болғанға дейін, құдайлары мен құдайшаларына ашық ауада құлшылық етуді қалаған. Алғашқы "ғибадатханалар" жапырақтармен қоршалған шағын киелі орындардан тұрды. Жұлдыздарға құрмет көрсетуіне байланысты, көптеген веиліктер түнгі аспан астында ғибадат етуді жөн көрді. Қала гүлденгеннен кейін, ағаш пен тастан ресми ғибадатхана салынды. Бұл қасиетті орын Этруриядағы ең көне және ең құрметті орындардың бірі болып ерекшеленді, оның көп түрлі-түсті терракоталық әшекейлерінің көптеген үлгілерін бүгін Вилла Джулияда көруге болады. Қасиетті орынға шамамен б.з.б. 510 жылы салынған Аполлон ғибадатханасы кірді, оған Веидің Аполлоны (қазір Ұлттық этрус музейінде) тиесілі. Аугуст тұсында салынған әсерлі термальды ванналар мен форум соңғы жылдары ішінара қазылып алынды. Көптеген бай тумулилер мен камералы қабірлер табылды. Ең танымал – 1843 жылы ашылған Гротта Кампана, этрусктердің ең көне фрескалары сақталған камералы қабір. Сонымен қатар, қала үстіртіндегі ұзын туннельдер де бар, олар Ливийдің Веи шайқасындағы римдік жеңісі туралы айтқандарын растауы мүмкін. Веи қабырғаларының шағын бөліктері сақталған, олар екі қиылысатын өзендерді пайдаланып, өзен арналарын ор қазу ретінде қолданып, үстіртке қарай қабырғамен үшбұрыш құрады.

The city of Veii lies mainly on a tuff plateau in area. The Valchetta flows a few miles eastward to join the Tiber River on the south side of Labaro along the Via Flaminia and Veii's territory included this area. Its proximity to the Tiber and the trade route to the interior, which became the Via Flaminia, augmented its prosperity. The Veiians were known to trade with nearby Greece, as well as with the Phoenicians that made up the Levant region. Many Grecian pottery shards have been found throughout the site, dating from as far back as the 8th century BC. Although the river brought wealth and affluence to Veii, it also placed it in competition with Rome for the domination of Latium. The temple of Juno was the greatest and most honoured in the city. The largest visible monument is the sanctuary of Minerva from the 7th c. BC, situated along an important route just outside the city (at modern Portonaccio). Prior to their influx of wealth around the 7th century BC, the people of Veii preferred to worship their gods and goddesses in the open air. Early "temples" consisted of small shrines surrounded by foliage. Due to their affinity to the stars, many Veiians preferred to worship under the night sky. Once the city began to prosper, an official temple was built of wood and stone. The sanctuary was one of the oldest and most revered in Etruria, standing out for its sumptuous polychrome terracotta decorations, many of which can be seen today in the Villa Giulia. The sanctuary included the temple of Apollo of about 510 BC to which belonged the Apollo of Veii (now in the National Etruscan Museum). The impressive thermal baths and the forum built under Augustus have been partially excavated in recent years. Many rich Tumuli and chamber tombs have been found. The most famous is the Grotta Campana uncovered in 1843, a chamber tomb with the oldest known Etruscan frescoes. There are also long tunnels leading into the plateau of the city, which may corroborate Livy's account of the Roman victory in the Battle of Veii. The walls of Veii, of which small sections remain, bordered the two intersecting streams using the streambeds as a ditch, with a wall across the plateau closing the triangle.

Арми алаңы

Этрус бекіністерінің бәрі биік жерде салынған, Веи де осы ереженің шегінен шыққан жоқ. Оның аркасы, яғни цитаделі, екі өзеннің қосылған жеріндегі тік жарлармен шектелген биік тіктеуге орналасқан. Бұл тіктеу негізгі жотадан рим дәуірінде салынған жол өткен шағырмен бөлінген. Бүгінде бұл жерде "Piazza d'Armi" ("әскери алаң") археологиялық қазбасы орналасқан.

Этрус лигасы

Этрусктер лигасына қатысты көптеген құпиялар болғанына қарамастан, лиганың Жерорта теңізіндегі ең беделді ұйымдардың бірі болғаны жақсы құжатталған. Этруск цивилизациясы қала-мемлекеттер федерациясына бөлінгендіктен, лига әрбір қала басшыларына жиналып, түрлі мәселелерді талқылауға мүмкіндік берді. Конгресс немесе Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты, мемлекет қайраткерлері заңдар, салықтар және аумақтық шиеленістер туралы мәселелерді талқылап отырды. Лига туралы көп мәлімет болмаса да, ғалымдар осы қала-мемлекеттердің ортақ діні болғанын, сондай-ақ бір тілдің түрлі нұсқаларын қолданғанын анықтады. Басшылар жыл сайын Орвието қаласының жанындағы Fanum Volumnae қасиетті орында бас қосатын. Қазба жұмыстарынан табылған көптеген құмыралар мен табақтарда егін жинау, мал өсіру, сондай-ақ отта жұмыс істеп жатқан теміршілердің суреттері бейнеленген. Соғыстағы жеңістер мен басқа да жетістіктер жерлеу керамикасында жиі кездесетін тақырыптар еді. Қаланың халқы мен байлығы арта келе, қола қолданысы кеңіне тарады. Веи халқы алғаш рет металлды аттың жабдықтарына, қару-жараққа, желдеткіштерге, әшекейлерге және айналарға пайдаланды.

Жерлеу үрдістері

Елді мекеннің тұрақтылығына байланысты жерлеу және кремациялау тәсілдері өзгерді. Бастапқы жылдары көптеген азаматтар кремацияланды. Әулеттік жағдай жақсарған сайын, адамдар жақындарын жиі барып көру үшін оларды жақын жерге жерлеуге мүмкіндік алды. Б.з.б. 9 ғасырға дейінгі жерлеу орындары табылды. Жерлеу кеңінен таралған сайын саркофагтар да күрделене түсті. Терракотаны пайдалану арқылы жергілікті мүсіншілер табындардың төңірегін әшекейлеу үшін өздерінің шеберліктерін қолдана бастады, соның арқасында қайтыс болған адамның өмірі және олар үшін ең маңызды құдайлар туралы толыққанды мәліметтер жасалды. Қабірлер көбінесе естелік заттармен, сондай-ақ артық өмірде қажет болуы мүмкін нәрселермен безендірілді. Соғыс немесе экономикалық қиындықтар туған кезде кремациялау жиіледі. Дегенмен, ата-бабаларынан өзгеше, Веи халқы жақындарының күлін кішкентай қабірлерге сақтап, жерлеу дәстүрін жалғастырды. Саркофагтар сияқты, күмбездер де терракотадан жасалып, ауруға шалдыққан адам үшін маңызды түрлі сахналарды бейнеледі. Кішкентай қабірлерге бұрынғысынша заттар қойылды, бірақ қаржылық дағдарыс күшейген сайын олардың құны төмендеді.

Этрус тілі

Этруск тілінде 10 000-нан астам жазылған мәтіндер белгілі. Этруск жазуының сан алуан мысалдары ежелгі дүниенің түкпір-түкпірінен табылды.

Ерте тарих

Демографиялық талдау бойынша, оның ішінде зираттардың тұру дәлелдері б.з.д. 10 ғасырда, Кейінгі қола дәуірінде тіркелген. Плутарх (б.з.б. 1 ғасырында жазған) олар туралы былай дейді: «Ромулға қарсы тұрған біріншілер – Веиенттер, Тоскана халқы (қазіргі Лацио аймағында), олар кең иеліктерге ие болды және үлкен қалада тұрды; олар Фиденаны өздеріне тиесілі деп мәлімдеп, соғыс бастауға себепкер болды».

Фидена мен Веии б.з.д. 7 ғасырда Римнің үшінші патшасы Тулл Хостилийдің тұсында Риммен қайта жеңілгендігі айтылады. Б.з.д. 6 ғасырда Римнің алтыншы патшасы Сервий Туллий Веииге (алдыңғы бітім шарты аяқталғаннан кейін) және этрусқа қарсы соғыс жүргізді. Ол шайқаста ерлік көрсетіп, жаудың үлкен әскерін талқандады. Бұл соғыс оған Римдегі беделін нығайтуға көмектесті. Б.з.д. 509 жылы Рим монархиясы құлағаннан кейін Тарквиний Супербустың отбасы Этруриядағы Каир қаласына жер аударылды. Таркин тақты қайта иеленуге тырысты, бірінші кезде Тарквинийлік қастандық арқылы, ол сәтсіз аяқталған соң, әскери күшпен. Ол Таркиния және Веии қалаларын өзіне қолдау көрсетуге көндірді және олардың әскерлерін Римге қарсы Сильва Арсия шайқасында басқарды. Рим әскері жеңіске жетті, және Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Тарквиния әскері оң жақ қанатта жақсы шайқасып, бастапқыда римдік сол жақ қанатты кері итергенімен, Веиенттер сол жақ қанатта шайқастан қашып, римдіктерден жиі жеңіліп көргендіктен, шайқасқа тұрақсыздықпен келді. Шайқаста жеңілгеннен кейін Веии әскері үйлеріне қайтты. Ливий б.з.д. 509 жылы консул Публий Валерий Публиколаның Веиенттермен қайта соғысуға келгенін жазды. Б.з.д. 5 ғасырда Фабиандар, римдік аристократиялық әулет, Фиденаның жанындағы этрус қаласына көшіп келді. Қоғамдағы күрт байлықтың өсуіне байланысты көптеген этрус азаматтары экономиканың құлдырауынан қаушады. Жақын арада екі тарап арасында шайқастар басталды, соңынан соғысқа әкелді. Бастапқы қақтығыстардан кейінгі оқиғалардың тізбегі кеңінен аңыз саналады; Веиялық жауынгерлер 300 Фабианды өлтірді, қалғандарында қорқыныш тудыру үшін біреуін ғана тірі қалдырды. Веиидің ең танымал патшасы Ларс Толумн болды, оның отбасы Веии аристократиясының бір бөлігі болды және б.з.д. 438 жылы Риммен соғыс бастады. Жақын орналасқан Фидена римдік колониясы Римге қарсы көтеріліп, Веиимен одақтасып, Толумнға Фидена армиясын басқару құқығын берді. Римдіктер түсіндіру талап ету үшін төрт елші жіберді, бірақ олар өлтірілді. Рим Веииге қарсы соғыс жариялады және Фидена шайқасында жеңіске жеткен Луций Сергийді әскермен жіберді, бірақ римдіктердің шығыны соншалықты жоғары болды, төтенше жағдай жарияланды. Б.з.д. 437 жылы Фалэрийден келген қосымша күштермен нығайтылған Веиимен болған кескілескен шайқас шешілмей қалды, дей тұрғанмен, трибун Аул Корнелий Косс Толумнды аттан түсіріп, оны найзасымен өлтірді. Б.з.д. 406 жылы Рим әлі де күшті және жақсы қорғалған Веииге, сондай-ақ оның одақтастары Фалэрий мен Капенаға қарсы соғыс жариялады, бұл римдіктерді көп жылдық қоршауға түсірді. Веии толыққанды жойылғаннан басқа ештеңеге мүдделі емес, римдіктер барлық ересек ер адамдарды өлтіріп, әйелдер мен балаларды құлдарға айналдырды. Олжа өте бай және көптеген заттарды қамтыды, соның ішінде Римге әкелінген Юнонаның мүсіні де болды. Камилл патрицийлерді Рим қаласының жартысын Веииге көшіру жоспарына қарсы тұрды, бұл қалыңдық пен азық-түлік мәселесін шешуге бағытталған, және бұл жобаны тоқтату үшін әдейі кешіктірді.

Fidenae and Veii were said to have again been defeated by Rome in the 7th century BC during the reign of Rome's third king Tullus Hostilius. In the 6th century BC Rome's sixth king Servius Tullius warred against Veii (after the expiry of an earlier truce) and the Etruscans. He is said to have shown valour in the campaign, and to have routed a great army of the enemy. The war helped him to cement his position at Rome. In 509 BC, after the overthrow of the Roman monarchy, the family of Tarquinius Superbus went into exile in Caere in Etruria. Tarquin sought to regain the throne, at first by the Tarquinian conspiracy and, when that failed, by force of arms. He convinced the cities of Tarquinii and Veii to support him, and led their armies against Rome in the Battle of Silva Arsia. The Roman army was victorious, and it is recorded by Livy that although the forces of Tarquinii fought well on the right wing, initially pushing back the Roman left wing, the Veientes on the left wing faltered and fled the battle, because they were accustomed to defeat at the hands of the Romans. After the loss of the battle the forces of Veii returned home. Livy writes that later in 509 BC, consul Publius Valerius Publicola returned to fight the Veientes. In the 5th century BC, the Fabians, an aristocratic Roman family, moved into an Etruscan town just outside of Fidenae. Due to the sudden increase of wealth in the community, many Etruscan citizens began to worry about the impending fall of the economy. Soon, battles broke out on both sides, eventually leading to war. The sequence of events following the initial conflicts is widely considered to be a legend; it is said that the Veiian warriors murdered 300 Fabii, leaving all but one dead in order to incite fear in the rest of the community. The most famous king of Veii was Lars Tolumnus whose family was part of the Veientine aristocracy and who instigated a war with Rome in 438 BC. The nearby Roman colony of Fidenae revolted against Rome and allied itself with Veii, giving Tolumnus control of the Fidenate army. The Romans sent four envoys to demand an explanation but they were murdered. Rome declared war against Veii and sent Lucius Sergius with an army who won the battle of Fidenae but the Roman losses were so high that a state of emergency was declared. A subsequent fiercely fought battle with Veii in 437 BC reinforced by a contingent from Falerii was indecisive until the tribune Aulus Cornelius Cossus unhorsed Tolumnus and killed him with his spear. In 406 BC, Rome declared war against Veii, still powerful and well fortified, and her allies Falerii and Capena which required the Romans to commence a siege lasting many years. Not interested in surrender but only in Veii's complete destruction, the Romans slaughtered the entire adult male population and made slaves of all the women and children. The plunder was very rich and extensive including the statue of Juno taken to Rome. Camillus supported the patricians in opposing the plebeian plan to populate Veii with half of the city of Rome designed to resolve poverty and space issues. Camillus deliberately protracted the project until its abandonment.

Рим және кейінгі тарих

Қала көп ұзамай Римнің бақылауына кірді және ғылыми әдебиеттерде «этрус Вейіне» қарама-қарсы «Рим Вейі» деп аталады. Рим империясы кезінде римдіктер бұл қаланы Municipium Augustum Veiens деп атады. Римдіктер басып алғаннан кейін қала бұрынғы байлығы мен халқына толыққанды қайта оралмады. Дегенмен, Римнің Альлия шайқасында жеңілгеннен кейін көптеген римдік сарбаздар сол жаққа қашып кетті, және Веиіге Римді тастап кету жобасы ұсынылды; бұл жобаға Камилл сәтті қарсылық көрсетті. Veientanus (яғни Вейі) аймағы төменгі Тибр өзенінің оң жағалауы мен жағалау арасындағы бүкіл аймақты қамтыды, яғни бүкіл оңтүстік Этрурияны. Солтүстік-батыс шекарасы, болжам бойынша, батысқа қарай Монти-Сабатини және солтүстікке қарай Бракчано көліне дейін созылған. Этрусктер заманында ager Veiantanus ауылдық жерін ежелгі орманның қалдығы – Silva Ciminia орманмен бөлісті, ал римдіктер оған қатысты мистикалық қорқыныш сезімінде болды. Ager Veiantanus екінші дүниежүзілік соғысқа дейін негізінен аграрлық сипатта болды, содан кейін Рим қаласының сол аймақты қала маңы ретінде кеңейтіп, дамытуы мүмкін екені анық болды. Сонымен қатар, жаңа жырту әдісі топырақты бір метрге дейін тілді, барлық беткі жәдігерліктерді жойды. Сол кездегі Римдегі Британ мектебінің директоры Джон Брайан Уорд Перкинс 1954–1968 жылдар аралығында өткен Оңтүстік Этрурия зерттеуін бастады, ол ager Veientanus аймағындағы барлық көрінетін ескіліктерді тізімдеді. Зерттеу нәтижелері 1968 жылы жарияланды. Шамамен 30 жыл өткен соң, 1997 жылы Италия үкіметі сол аймақтың бір бөлігін қорғауға кірісіп, Веио аймақтық табиғи паркін құрды, ол батысында Via Cassia, шығысында Via Flaminia, солтүстігінде Via Campagnanese және оңтүстігінде Рим қаласымен шектелген. Парк құрамына Campagnano di Roma, Castelnuovo di Porto, Formello, Magliano Romano, Mazzano Romano, Morlupo, Riano, Sacrofano және Рим қаласының XX муниципалитеті кіреді.