Кіріспе

Шотландиялық етті малдың Абердин-Ангус тұқымы, кейде жай ғана Ангус деп аталады, – шотландтық мал тұқымы. Ол Шотландияның солтүстік-шығысындағы Абердин, Банф, Кинкардин және Ангус округтеріндегі жергілікті малдан шыққан. 2018 жылы бұл тұқым Ұлыбританиядағы сиыр еті өндірісінің 17% астамын құрады. Ангустың мүйізі болмайды және ол қара немесе қызыл түсті болады, ал емшегі ақ болуы мүмкін. Мал әлемнің көптеген елдеріне экспортталды; Австралияда, Канадада, Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Америкада және АҚШ-та кең таралған, онда ол екі бөлек және ерекше тұқымға – американдық Ангус пен Қызыл Ангусқа – дамыды. Кейбір елдерде оны шотландтық түпкілікті малдан гөрі биік етіп өсіреді. Әлем бойынша оның сақталу статусы "қауіпсіз", ал Ұлыбританияда импортталған малмен будандастырылмаған түпнұсқа Абердин-Ангус тұқымы Сирек Тұқымдарды Сақтау Трастысы бойынша "қауіпке ұшыраған" деп тіркелген.

Тарих

Абердин-ангус малдары Шотландияның солтүстік-шығысында кем дегенде XVI ғасырдан бері тіркелген. 1800 жылдарға дейін Ангустағы мүйізсіз малдарды "Ангус Додди" деп, ал тарихи Букан провинциясындағы (кейін Абердинширдің бір бөлігі) "Букан Хумли" деп атаған, екеуі де "додди" және "хумли" сөздері мүйізсіздік мағынасын білдіреді. 1824 жылы Тиллифурдың Уильям МакКомби, кейін Батыс Абердинширдің парламент мүшесі, осы тұқымды жақсарту жұмысын бастады және қазір тұқымның негізін қалаушысы деп есептеледі. Тұқым 1835 жылы ресми түрде мойындалды және бастапқыда Галлоуэй тұқымымен бірге "Мүйізсіз мал тізіліміне" енгізілді. 1879 жылы қоғам құрылды. Малдың саны жиырмасыншы ғасырдың ортасында Британ аралдарында кеңінен таралды.

Аргентина

Ұлыбританияның Ангус отары кітабының төртінші томында көрсетілгендей, бұл тұқым 1879 жылы Аргентинаға "Дон Карлос Герреро" Буэнос-Айрес провинциясының Хуанчо қаласындағы, Партидо де Генерал Мадарияга ауданында орналасқан "Charles" ранчосы үшін бір бұқа мен екі сиыр импорттаған кезде әкелінді. Бұқа 1878 жылдың 19 сәуірінде туған, "Virtuoso 1626" деп аталған және полковник Фергюсон тәрбиелеген. Сиырлар "Ли әже 4697" (Джей Джеймс тәрбиелеген) және "Синдерела 4968" (Р. Уокер тәрбиелеген) деп аталды, екеуі де 1878 жылы, бірі 31 қаңтарда, екіншісі 23 сәуірде туған.

Австралия

Ангус ірі қарасы алғаш рет Ван Димен жеріне (қазіргі Тасманияға) 1820 жылдары, ал оңтүстік материкке 1840 жылы әкелінді. Бүгінде бұл тұқым Австралияның барлық штаттары мен аумақтарында таралған, ал 2010 жылы Angus Australia ұйымында 62 000 бұзау тіркелді.

Канада

1876 жылы Уильям Браунға, ауыл шаруашылығы профессоры және кейін Онтарионың Гелф қаласындағы тәжірибелік шаруашылықтың бастығы, Онтарио үкіметі Онтарио ауыл шаруашылығы колледжі үшін Абердин-Ангус ірі қарасын сатып алуға рұқсат берді. Түйінде бір жасар бұқа, Гладиолус, Файф графы шарбағынан шыққан Eyebright сиыры және Р.О. Фаркхарсон шарбағынан шыққан Леошель Ласс IV сиыры болды. 1877 жылдың 12 қаңтарында Eyebright сер Уилфридтен туған бұзауды дүниеге әкелді. Бұл Шотландиядан тыс жерде туған алғашқы бұзау еді. ОАК одан әрі бұқалар мен сиырларды импорттады, соңында 1881 жылы Абердин-Ангус ірі қарасын сата бастады.

Америка Құрама Штаттары

1873 жылғы 17 мамырда Джордж Грант Викторияға (Канзас штаты) төрт Ангус бұқасын, ең бір малдың анасынсыз әкеліп келді. Бұл жағдай ерекше саналды, себебі американдық малдың көп бөлігі Шортгорн және Лонгхорн тұқымдарынан тұратын, ал бұқалар көбінесе тек будандастыру үшін қолданылды. Бірақ фермерлер осы бұқалардың жақсы қасиеттерін байқап, кейіннен әр жыныстан көптеген мал әкелінді. 1883 жылғы 21 қарашада Чикаго қаласында Америка Ангус қауымдастығы құрылды. Алғашқы тектік тізілім 1885 жылғы наурыз айында жарияланды. Американың Red Angus қауымдастығы 1954 жылы Red Angus малын өсіретін шаруалармен құрылды. Бұл қауымдастық шаруалардың малдары түстік стандартына сәйкес келмегендіктен тектік тізілімнен шығарылып тасталғандықтан құрылды.

Сипаттамалары

Олар туған жеріне бейімделгендіктен, Шотландияның суық қыстарында, қар мен дауылдарда да жақсы тіршілік етеді. Сиырлардың салмағы шамамен алғанда, ал бұқалардың салмағы да сондай болады. Бұзаулар көбінесе нарыққа қабылдауға болатын мөлшерден кішірек туады, сондықтан бұзау еті алу үшін сүтті малмен будандастыру қажет. Бұл малдар мүйізсіз болып туылады және қара немесе қызыл түсті болуы мүмкін. Олар Херефорд немесе Солтүстік Девон сияқты басқа британдық тұқымдарға қарағанда ертерек есейді. Малдың денесінде бұлшық еті көп, олар орташа денелі болып саналады. Жапонияда етінің қабаттылығы үшін жоғары бағаланады.

Генетикалық аурулар

Дүние жүзінде бұзауларға әсер ететін төрт рецессивті ақау бар. Рецессивті ақау екі ата-ана да рецессивті генді алып жүргенде пайда болады, бұл ақау бұзауға әсер етеді. Ата-анасының екеуі де ақаулы генді алып жүрсе, төрт бұзаудың бірінде ақау көрінеді. Қазіргі уақытта ДНК-тестілеу арқылы басқарылатын Black Angus тұқымдасындағы төрт рецессивті ақау: буындардың қозғалмалылығын төмендететін, "бұдыр бұзау" деп аталатын артрогрипоздық мультиплекс (AM); нейропатиялық гидроцефалия (NH), кейде "су бас" деп те аталады, бұл бас сүйегінің қалыптан тыс үлғайып дамуына себеп болады; бұрын "кереует бұзау синдромы" деп аталған контрактуралық арахнодактилия (CA), бұл жамбас буынының қозғалмалылығын шектейді; және бұзаулардың дене мөлшеріне әсер ететін карликоздық. Бұл аурулардың біріне шалдығу үшін екі ата-ана да тиісті гендерді алып жүруі керек. Осы себепті, Америкалық Ангус қауымдастығы аурудың таралуын азайту мақсатында генді тасушы малдарды тұқымнан шығаруды жоспарлап отыр. 2008 және 2010 жылдар аралығында Америкалық Ангус қауымдастығы Ангус тұқымдас малдарындағы рецессивті генетикалық бұзылыстарды тіркеді. Ангус малдарының аз ғана бөлігі остеопорозға шалдығуы мүмкін екені анықталды. 2010 жылы Ангус тұқымдасында notomelia деп аталатын полимелияның ("көп аяқтылық") бір түрі анықталды.

Қолдану

Абердиндік ангус малдары ет өндіру үшін өсіріледі. Етінің қалың талшықты құрылымына байланысты жоғары сапалы деп сатуға болады. Осының нәтижесінде Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Ұлыбритания сияқты көптеген елдер оны кеңінен қолдануға бастады. Ангус малдары дистоция (босанудың қиындығы) ықтималдығын азайту үшін немесе олардың басы мүйізсіз болуына жауапты доминантты генінің арқасында мүйізсіз бұзаулар алу үшін будандастыруда да қолданылады.